کلیسای سنت مری در پونا؛ میراث تاریخی، معماری و فرهنگی دکن
کلیسای سنت مری (St. Mary’s Church) در منطقه کانتونمنت یا «کمپ» شهر پونا در ایالت ماهاراشترا، یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و مذهبی این شهر و از برجسته‌ترین آثار معماری دوره حضور بریتانیا در منطقه دکن به شمار می‌رود. این کلیسا از نظر تاریخی، قدیمی‌ترین کلیسای انگلیکان باقی‌مانده در منطقه دکن محسوب می‌شود و به همین دلیل در منابع تاریخی و کلیسایی با عنوان «کلیسای مادر دکن» (Mother Church of the Deccan) شناخته شده است.
اهمیت کلیسای سنت مری تنها به قدمت آن محدود نمی‌شود؛ بلکه این بنا را می‌توان بخشی از تاریخ اجتماعی، نظامی، معماری و فرهنگی پونا دانست. کلیسا در دوره‌ای شکل گرفت که پونا، پس از تحولات سیاسی و نظامی اوایل قرن نوزدهم، به یکی از مراکز مهم حضور نظامی و اداری بریتانیا در غرب هند تبدیل شده بود. بنابراین، ساخت کلیسا را باید در چارچوب شکل‌گیری کانتونمنت پونا و توسعه تدریجی یک جامعه نظامی و غیرنظامی جدید در این شهر بررسی کرد.
پس از پیروزی نیروهای کمپانی هند شرقی بریتانیا در جنگ سوم انگلو ـ ماراتا در سال ۱۸۱۸، حضور سیاسی و نظامی بریتانیا در منطقه پونا تثبیت شد. کانتونمنت پونا به‌تدریج به یکی از مراکز مهم نظامی بریتانیا در دکن تبدیل گردید و در کنار سربازان و افسران نظامی، خانواده‌ها، کارمندان و گروه‌های مختلف غیرنظامی نیز در اطراف آن سکونت یافتند. در چنین شرایطی، ایجاد یک مرکز مذهبی برای جامعه مسیحی انگلیسی‌زبان ضرورت پیدا کرد. کلیسای سنت مری در همین زمینه شکل گرفت و مأموریت اولیه آن تأمین نیازهای مذهبی نیروهای نظامی بریتانیا و جامعه غیرنظامی وابسته به کانتونمنت بود. سنگ‌بنای کلیسا در سال ۱۸۲۵ توسط رجینالد هبر (Reginald Heber)، اسقف کلکته، گذاشته شد و ساختمان در ۳ ژوئیه ۱۸۲۵ تقدیس گردید. طراحی و ساخت آن به ستوان نَش (Lieutenant Nash) از واحد مهندسی کمپانی هند شرقی بریتانیا نسبت داده شده است. طراحی کلیسا از معماری کلیسای مشهور St Martin-in-the-Fields در لندن الهام گرفته بود؛ موضوعی که نشان می‌دهد معماری مذهبی در شهرهای استعماری هند، در بسیاری موارد تلاش می‌کرد الگوهای معماری بریتانیا را با شرایط اقلیمی و محیطی هند سازگار کند. رجینالد هبر، که از چهره‌های مهم کلیسای انگلیکان در هند در نیمه نخست قرن نوزدهم بود، در هنگام مشاهده بنا، آن را ساختمانی بزرگ اما فاقد ظرافت و سلیقه کافی در معماری توصیف کرده بود. با وجود چنین ارزیابی معاصر، کلیسا در طول دو قرن بعد به یکی از بناهای شاخص تاریخی پونا تبدیل شد و ارزش معماری و تاریخی آن امروز فراتر از قضاوت‌های زیبایی‌شناختی اولیه قابل بررسی است.
معماری و ویژگی‌های بنا
کلیسای سنت مری نمونه‌ای قابل توجه از معماری کلیسایی دوره استعمار بریتانیا در هند است. موقعیت بنا، فرم کلی، برج ناقوس، پنجره‌های شیشه‌رنگی و فضای داخلی آن، مجموعه‌ای از عناصر معماری اروپایی را در محیط فرهنگی و اقلیمی هند به نمایش می‌گذارد. یکی از شاخص‌ترین عناصر بیرونی کلیسا، برج ناقوس آن است که با رنگ‌آمیزی آبی ملایم، سیمایی متفاوت و قابل تشخیص به بنا بخشیده است. ارتفاع مناره این برج حدود ۱۰۳ فوت، معادل تقریباً ۳۱ متر گزارش شده است. این برج علاوه بر ارزش معماری، در طول تاریخ بخشی از هویت بصری منطقه کانتونمنت پونا بوده است. فضای داخلی کلیسا نیز به دلیل وجود پنجره‌های شیشه‌رنگی تاریخی و مجموعه‌ای از یادبودها و سنگ‌نوشته‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. این عناصر را می‌توان نوعی «آرشیو بصری» دانست؛ زیرا بخشی از تاریخ نظامی و اجتماعی جامعه بریتانیایی در پونا را نه در قالب کتاب، بلکه در قالب سنگ، شیشه، فلز و معماری ثبت کرده‌اند.
از دیگر آثار مهم کلیسا، ارگ بادی (Pipe Organ) آن است که در سال ۱۸۶۹ از انگلستان به هند منتقل شد. این ساز از قدیمی‌ترین ارگ‌های باقی‌مانده در هند به شمار می‌رود و حضور آن در کلیسا اهمیت خاصی برای مطالعه تاریخ موسیقی مذهبی و انتقال سنت‌های موسیقایی اروپایی به هند دارد. بنابراین، کلیسای سنت مری را می‌توان نه فقط یک بنای مذهبی، بلکه مجموعه‌ای از معماری، موسیقی، هنرهای تزئینی، تاریخ نظامی و حافظه اجتماعی دانست.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کلیسای سنت مری، مجموعه یادبودها و سنگ‌نوشته‌های موجود در آن است. از آنجا که این کلیسا در ابتدا ارتباط نزدیکی با جامعه نظامی کانتونمنت داشت، شماری از یادبودهای موجود در آن به افسران و سربازانی مربوط می‌شود که در جنگ‌ها و مأموریت‌های مختلف امپراتوری بریتانیا شرکت داشتند. در میان این یادبودها، نام و یاد برخی افسران نظامی و شخصیت‌های اداری دوره بریتانیا دیده می‌شود. از جمله می‌توان به یادبود سرهنگ دوم بروت و سرگرد ویلیام موریس اشاره کرد که از بازماندگان نبرد مشهور بالاکلاوا بود.
این یادبودها از منظر تاریخ‌نگاری اهمیت فراوان دارند؛ زیرا کلیسا را به فضایی برای مطالعه حافظه تاریخی جامعه بریتانیایی در هند تبدیل کرده‌اند. هر سنگ یادبود، علاوه بر نام یک فرد، می‌تواند اطلاعاتی درباره ساختار ارتش، جغرافیای جنگ‌ها، روابط خانوادگی، جایگاه اجتماعی و شیوه بزرگداشت مردگان در دوره استعمار ارائه کند. از این منظر، کلیسای سنت مری را می‌توان نوعی موزه زنده تاریخ دانست؛ موزه‌ای که آثار آن در جای اصلی خود باقی مانده‌اند و هنوز بخشی از زندگی روزمره یک جامعه دینی محسوب می‌شوند.
یکی از شخصیت‌های مهم مرتبط با کلیسای سنت مری، سر رابرت گرانت (Sir Robert Grant)، فرماندار بمبئی و از شخصیت‌های برجسته اداری دوره بریتانیا در هند است که بقایای او در این کلیسا قرار دارد. اهمیت گرانت تنها در مقام سیاسی و اداری او خلاصه نمی‌شود. او به شعر و ادبیات مذهبی نیز علاقه داشت و مجموعه‌ای از سرودهای مذهبی از او باقی مانده است. مشهورترین سرود او، «O Worship the King»، بر اساس مزمور ۱۰۴ کتاب مقدس شکل گرفته و در سنت سرودهای مسیحی انگلیسی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. وجود یادبود چنین شخصیتی در کلیسای سنت مری نشان می‌دهد که این بنا علاوه بر تاریخ نظامی، با تاریخ ادبیات و موسیقی مذهبی انگلیسی نیز ارتباط دارد. از دیگر شخصیت‌های مهمی که یاد و بقایای او با این کلیسا ارتباط دارد، سر ادوارد وست (Sir Edward West)، رئیس دیوان عالی بمبئی در قرن نوزدهم، است. حضور یادبود او در کلیسا، پیوند میان تاریخ مذهبی و تاریخ حقوقی هند بریتانیا را آشکار می‌کند. در واقع، کلیسای سنت مری تنها محل یادبود نظامیان نیست؛ بلکه در طول تاریخ با گروهی از مدیران، قضات، نویسندگان، افسران و شخصیت‌های اجتماعی دوره استعمار نیز ارتباط داشته است.
در کنار این یادبودها، پرچم‌های هنگ‌های نظامی نیز در فضای کلیسا نگهداری یا به خاک سپرده شده‌اند که بر پیوند تاریخی این بنا با جامعه نظامی کانتونمنت تأکید می‌کند.
از کلیسای انگلیکان تا کلیسای شمال هند
کلیسای سنت مری در اصل در سنت انگلیکان شکل گرفت، اما تحولات کلیساهای پروتستان در هند در قرن بیستم، ساختار اداری آن را نیز تغییر داد. در سال ۱۹۷۰، کلیسای انگلیکان در شمال هند در چارچوب اتحاد کلیسایی به Church of North India (CNI) پیوست. کلیسای سنت مری نیز در ساختار جدید کلیسای شمال هند قرار گرفت، در حالی که بسیاری از سنت‌ها و ویژگی‌های تاریخی خود را حفظ کرد.
امروزه مراسم عبادی در کلیسا به زبان انگلیسی برگزار می‌شود و در کنار سنت‌های تاریخی انگلیکان، شیوه‌های معاصر عبادت نیز در آن دیده می‌شود. همین تداوم در عین تحول، یکی از جنبه‌های مهم حیات فرهنگی کلیسا است. در برخی مراسم امروزی، موسیقی مدرن با سازهایی مانند گیتار، کیبورد و درام در کنار فضای تاریخی کلیسا قرار می‌گیرد. این ترکیب، تصویری جالب از همزیستی سنت و مدرنیته ارائه می‌دهد: یک فضای مذهبی نزدیک به دویست ساله که در آن موسیقی و شیوه‌های عبادی قرن بیست‌ویکم در کنار معماری و شیشه‌های رنگی قرن نوزدهم حضور دارند.
پونا شهری است که تاریخ آن از تعامل میان فرهنگ‌های مختلف شکل گرفته است؛ از سنت‌های ماراتا و دکن گرفته تا حضور مسلمانان، پارسیان، یهودیان، مسیحیان و جوامع اروپایی و سپس شکل‌گیری ساختارهای جدید آموزشی و صنعتی. کلیسای سنت مری نیز بخشی از همین تاریخ چندلایه است. هرچند پیدایش آن مستقیماً با جامعه بریتانیایی و ساختار استعماری ارتباط داشت، اما در طول زمان از یک کلیسای وابسته به جامعه نظامی بریتانیا به نهادی تبدیل شد که در فضای اجتماعی متنوع پونا به حیات خود ادامه داده است. امروز اهمیت چنین بناهایی را نمی‌توان صرفاً با معیار «مذهبی بودن» سنجید. این مکان‌ها بخشی از میراث فرهنگی شهری هستند و مطالعه آنها می‌تواند به درک بهتر تاریخ شهر، مهاجرت، استعمار، آموزش، موسیقی، معماری و تحولات اجتماعی کمک کند. از همین منظر، کلیسای سنت مری نمونه‌ای مناسب برای بررسی مفهوم «میراث مشترک» در هند است؛ میراثی که اگرچه در دوره‌ای خاص و در بستر استعمار شکل گرفته، اما امروز بخشی از تاریخ عمومی شهر پونا محسوب می‌شود.
بازدید از کلیسای سنت مری، به‌ویژه در روز یکشنبه، تنها بازدید از یک بنای تاریخی نیست؛ زیرا این ساختمان هنوز کارکرد اصلی خود را حفظ کرده است. صدای موسیقی، حضور عبادت‌کنندگان، مراسم مذهبی و فعالیت‌های اجتماعی کلیسا در کنار آثار تاریخی، فضایی ایجاد می‌کند که در آن گذشته و حال هم‌زمان قابل مشاهده‌اند. شاید یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های این مکان همین تضاد ظاهری باشد: پنجره‌های شیشه‌رنگی چندین دهه و حتی بیش از یک قرن قدمت دارند، سنگ‌های یادبود تاریخ نظامی بریتانیا را روایت می‌کنند، ارگ قدیمی قرن نوزدهم هنوز یادآور سنت موسیقی اروپایی است و در همان فضا، نسل جدید با سازهای مدرن به اجرای موسیقی می‌پردازد. این وضعیت نشان می‌دهد که میراث فرهنگی الزاماً چیزی نیست که در یک موزه متوقف شده باشد. یک بنا زمانی به معنای واقعی «میراث زنده» است که گذشته آن حفظ شود و در عین حال بتواند با نیازها و تحولات جامعه معاصر ارتباط برقرار کند.
کلیسای سنت مری در چشم‌انداز میراث پونا
کلیسای سنت مری را می‌توان در کنار مجموعه‌ای از بناهای تاریخی پونا قرار داد که هر یک بخشی از تاریخ چندصدساله این شهر را روایت می‌کنند. با این حال، ویژگی منحصربه‌فرد سنت مری در آن است که چند حوزه تاریخی در یک مکان به هم پیوند خورده‌اند: تاریخ استعمار بریتانیا، تاریخ نظامی کانتونمنت، معماری مذهبی، تاریخ موسیقی، ادبیات مذهبی انگلیسی، تاریخ حقوقی بمبئی و تحولات اجتماعی مسیحیان هند. از این رو، مطالعه این کلیسا برای پژوهشگران تاریخ، معماری، مطالعات استعماری، مطالعات مسیحیت در هند، موسیقی‌شناسی و میراث فرهنگی شهری می‌تواند ارزشمند باشد. همچنین، قرار گرفتن کلیسا در منطقه کانتونمنت پونا اهمیت آن را دوچندان می‌کند؛ زیرا خود کانتونمنت یک فضای تاریخی چندلایه است که در آن معماری، تجارت، آموزش، نظامی‌گری و زندگی اجتماعی جوامع مختلف طی دو قرن در کنار یکدیگر شکل گرفته‌اند.
کلیسای سنت مری پونا را نمی‌توان صرفاً یکی از کلیساهای قدیمی هند دانست. این بنا سندی معماری و اجتماعی از دوره‌ای مهم در تاریخ دکن است؛ دوره‌ای که در آن ساختارهای نظامی و اداری بریتانیا در غرب هند گسترش یافت و در کنار آن، نهادهای مذهبی، آموزشی و اجتماعی جدیدی شکل گرفتند. از سنگ‌بنای آن در سال ۱۸۲۵ تا فعالیت امروزی آن، نزدیک به دو قرن از تاریخ این بنا گذشته است؛ اما کلیسا همچنان زنده است. برج آبی‌رنگ آن، پنجره‌های شیشه‌رنگی، ارگ قدیمی، سنگ‌های یادبود، پرچم‌های نظامی و مراسم عبادی معاصر، هر یک بخشی از داستان این مکان را روایت می‌کنند. در نهایت، ارزش فرهنگی کلیسای سنت مری در این است که گذشته را در قالب یک بنای زنده به زمان حال پیوند می‌دهد. این کلیسا هم‌زمان یک مکان عبادی، اثر معماری، سند تاریخی، فضای موسیقایی و بخشی از حافظه شهری پونا است؛ و از همین رو، جایگاه آن در میراث فرهنگی دکن فراتر از یک بنای مذهبی معمولی است. این قاله توسط محمد علی ابوطالبی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بمبئی نوشته شده است.
منابع:
https://www.stmarys-cathedral.org/
https://ramaarya.blog/2017/04/03/pune-st-marys-church-camp/
نظر شما