میکله آماری (Michele Amari) مورخ، سیاستمدار و عربی‌دان برجستهٔ ایتالیایی بود که به‌طور گسترده به‌عنوان پایه‌گذار مطالعات نوین تاریخ عرب و عربی‌شناسی در ایتالیا شناخته می‌شود. او که در سال ۱۸۰۶ در پالرمو زاده شد، در جنبش‌های انقلابی ۱۸۴۸ مشارکت جست و در سال ۱۸۶۰ در کنار جوزپه گاریبالدی ایستاد و بدین‌ترتیب به مناصب عالی سیاسی در پادشاهی نوپای ایتالیا نائل آمد و عهده‌دار سمت‌های سناتوری و وزارت آموزش عمومی شد. پیش از آن، در دوران حکومت بوربون‌ها، مخالفت وی با پادشاهی به تبعید طولانی‌مدت او در پاریس انجامید؛ تبعیدی که او توانست آن را به فرصتی برای رشد و تعمیق زبان و فرهنگ عربی در کنار بزرگ‌ترین شرق‌شناسان اروپایی عصر خود تبدیل کند.

نخستین آثار او به تاریخ مدیترانه در قرون وسطی، با تمرکز ویژه بر جنگ وزپر (جنگ وزپر سیسیلی، ۱۸۴۲) اختصاص داشت، هرچند شاهکار او که از شهرت جهانی برخوردار است، کتاب تاریخ مسلمانان سیسیل (Storia dei Musulmani di Sicilia) است؛ اثری در سه جلد که میان سال‌های ۱۸۵۴ و ۱۸۷۲ منتشر شد و در آن بازسازی دورهٔ حاکمیت عربی بر این جزیره با دقتی علمی و با اتکای موشکافانه بر منابع دست‌اول انجام گرفته است. دیگر اثر برجسته و پیوسته به این موضوع، کتابخانهٔ عربی-سیسیلی (Biblioteca Arabo-Sicula) است؛ مجموعه‌ای بسیار دقیق از متون تاریخی و جغرافیایی عربی که ترجمه شده و با تعلیقات مفصل همراه گشته است و بنیانی اساسی برای فهم شبکه پیچیدهٔ فرهنگی و اقتصادی آن دوران به‌شمار می‌رود.

پژوهش‌ها و نگاه‌های گشاینده آماری به ایران و جهان ایرانی شایستهٔ توجهی ویژه است؛ حوزه‌هایی که در افق گسترده‌تر وی از تمدن اسلامی جای می‌گرفتند. او از همان ابتدا دریافت که تاریخ جهان عرب و اسلام در قرون وسطی به‌هیچ‌روی نمی‌تواند از نفوذ فرهنگی، ادبی و دیوانیِ برخاسته از جوامع و اقوام ایرانی‌تبار جدا انگاشته شود. وی در بررسی‌ها و مکاتبات گستردهٔ خود با برجسته‌ترین شرق‌شناسان اروپایی عصر، بر نقش بنیادین اندیشمندان، جغرافیدانان و دانشمندان ایرانی در دربار خلافت و به‌تبع آن، در انتقال دانش به سیسیلِ مسلمان و جهان غرب تأکید ورزید. به‌ویژه در جلد دوم تاریخ مسلمانان سیسیل—آنجا که ترکیب قومی امواج مهاجرت‌های اسلامی به سیسیل بررسی می‌شود—او به‌صراحت ورود و حضور «نوادگان خراسانیان و دیگر ایرانیان» را که از طریق شمال آفریقا به جزیره آمده بودند ثبت و مستند می‌کند و تأثیر ایرانی را چه در نام‌جای‌ها (توپونومی) و چه در ظهور خاندان‌های اشرافی در پالرموی قرن دهم میلادی، نظیر خاندان «بنی طَبَری» (برخاسته از طبرستان، مازندران کنونی)، ردیابی می‌نماید. افزون بر این، میکله آماری در کتابخانه عربی-سیسیلی خود، از ارجاع گسترده به آثار جغرافیدانان، جهانگردان و دانشنامه‌نویسان مسلمان ایرانی‌تبار (چون ابن خردادبه یا ابن فقیه همدانی) به‌هیچ‌وجه غفلت نورزید. با این حال، به‌ویژه در مجموعه نامه‌ها و مکاتبات گستردهٔ او (Carteggio) با بزرگ‌ترین شرق‌شناسان اروپایی هم‌عصرش—همچون سیلوستر دوساسی، اتین کواترمِر و فلیشر (عربی‌دان آلمانی)—است که ایران به‌عنوان عنصری اجتناب‌ناپذیر در مقایسه و سنجش تاریخی و فیلولوژیک و کلیدی ضروری برای کشف رمز پیچیدگی‌های جهان اسلام در قرون وسطی جلوه‌گر می‌شود. این نامه‌ها تعهد و اهتمام آماری را در مواجهه با منابع پیش از اسلام و ایران ساسانی نشان می‌دهند و ایران را در گفت‌وگوی او با جامعه  علمی بین‌المللی، به‌عنوان کانون ثقل فرهنگی و علمی امپراتوری اسلامی برجسته می‌سازند.

میراثی که این مورخ برجسته برای پژوهشگران ایتالیایی بر جای نهاد، چنان‌که تاکنون تبیین شد، فراتر از شمارش است. او با وارد کردن روش تاریخی-فیلولوژیک و رویکرد پوزیتیویستی به پژوهش‌های خاورشناسی، این رشته را از رویکرد صِرفاً ادبی یا الهیاتی مسلط بر روزگار خود آزاد ساخت و در دوران تدریسش در مؤسسهٔ مطالعات عالی فلورانس و دانشگاه پیزا، گروه کثیری از شاگردان دانشمند را پرورش داد. تاریخ‌نگارانِ دوره‌های بعد در حوزهٔ اسلام و عربی‌دانان بزرگی در تراز لئونه کائتانی، فرانچسکو گابریلی و اومبرتو ریتزیتانو مستقیماً از متدولوژی روشمند و بصیرت‌های علمی او بهره بردند و آموزش دیدند؛ امری که اهمیت پیشگامانهٔ این پژوهشگر را به اثبات می‌رساند.

میکله آماری در چشم‌انداز قرن نوزدهمیِ زیست خود، نقشی بی‌همتا به‌عنوان پل میان فرهنگ‌ها ایفا کرد؛ آن‌هم در روزگاری که دیدگاه‌های اروپامحور یا استعمارگرایانه مسلط بود. او با احترامی عمیق و عینیت علمی به جهان اسلام نگریست و این شایستگی را برای تمدن عربی قائل شد که هویت فرهنگی و اجتماعی سیسیل و سراسر اروپا را غنا بخشیده و بدان شکل داده است. توانایی او در برقرار ساختن گفت‌وگو میان منابع مسیحی غربی و وقایع‌نامه‌های اسلامی شرقی، راهی روشن برای گفت‌وگوی میان‌فرهنگی گشود و نشان داد که دریای مدیترانه تنها صحنهٔ درگیری‌های نظامی نبوده، بلکه گستره‌ای برای تبادلات بارور علمی، فلسفی و هنری بوده است.

۱. شخصیت   علمی و زیست فکری میکله آماری (۱۸۰۶–۱۸۸۹)

میکله آماری نه‌تنها پدر عربی‌شناسی و تاریخ‌نگاری اسلامی در ایتالیا، بلکه چهره‌ای شاخص در جنبش اتحاد ایتالیا (Risorgimento) بود. ویژگی منحصربه‌فرد آماری این بود که عربی را نه از سرِ تفنن شرق‌شناسانه یا انگیزه‌های تبشیری/استعماری، بلکه برای پاسخ به یک معمای تاریخی ملی و منطقه‌ای آموخت: فهم تاریخ سیسیل بدون فهم دو قرن و نیم حاکمیت مسلمانان ناممکن است. او در پاریس تحت تأثیر مکتب فیلولوژی دقیق فرانسوی (مخصوصاً دوساسی و رنان) و مراوده با خاورشناسان نامدار آلمانی، عربی، خط‌شناسی و سکه‌شناسی اسلامی را آموخت.

۲. گزارش آثار اصلی در منابع اصیل (Fonti Primarie)

میراث مکتوب آماری بر پایهٔ تصحیح و مقابلهٔ نسخه‌های خطی دست‌اول در کتابخانه‌های پاریس، لندن، آکسفورد، قاهره، مادرید و پالرمو شکل گرفت:

1. Storia dei Musulmani di Sicilia (تاریخ مسلمانان سیسیل - ۳ جلد در ۴ مجلد، ۱۸۵۴–۱۸۷۲):

این اثر هم‌چنان معتبرترین و دقیق‌ترین مرجع تاریخی دورهٔ اسلامی سیسیل (از فتوحات اولیه تا پایان حضور مسلمانان و بقایای آنان در دورهٔ نورمن‌ها) در جهان غرب است. کارایی این کتاب به حدی بالا بود که دهه‌ها بعد توسط کارلو آلفونسو نالینو (C. A. Nallino) با همکاری دیگر دانشمندان بین سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۹ در سه جلد بزرگ بازنگری و با تعلیقات جدید تجدید چاپ شد و نسخهٔ مرجع دانشگاهی در سطح جهان گردید.

1. Biblioteca Arabo-Sicula (کتابخانهٔ عربی-سیسیلی):

آماری این اثر سترگ را در دو نسخه منتشر کرد:

• • نسخهٔ متون عربی (لایپزیگ، ۱۸۵۷): شامل تصحیح انتقادی ده‌ها متن خطی عربی که دربارهٔ سیسیل، جغرافیا، تاریخ، و تراجم احوال آن نوشته شده بود (از ابن حوقل، ادریسی، مقدسی، ابن اثیر تا ابن جبیر و شعرا و مورخان محلی).
  • نسخهٔ ترجمه ایتالیایی (تورین و رم، ۱۸۸۰–۱۸۸۱): با حواشی تاریخی، فیلولوژیک و جغرافیایی فوق‌العاده دقیق.

1. Le epigrafi arabiche di Sicilia (کتیبه‌های عربی سیسیل، ۱۸۷۵–۱۸۸۵):

مطالعه و بازخوانی کتیبه‌های بناها، قبور، مساجد تبدیل‌شده به کلیسا و سکه‌های ضرب‌شده در دورهٔ اسلامی و نورمنی در پالرمو و سراسر سیسیل.

1. I diplomi arabi del R. Archivio Fiorentino (اسناد عربی آرشیو سلطنتی فلورانس، ۱۸۶۳):

تصحیح و ترجمه عهدنامه‌ها و اسناد بازرگانی میان جمهوری‌های دریایی ایتالیا (به‌ویژه پیزا و فلورانس) با حکام مسلمان مصر، تونس و بلاد شام در قرون وسطی.

۳. جایگاه او در تکوین تحقیقات اسلام‌شناسی در ایتالیا

پیش از آماری، نگاه به اسلام در ایتالیا اغلب متأثر از روایت‌های کلیسایی، اسطوره‌های جنگ‌های صلیبی یا لفاظی‌های ادبی بود. آماری با بنیان‌گذاری «مکتب تاریخی-انتقادی ایتالیا» مسیر مطالعات اسلامی را دگرگون ساخت:

• تاریخ‌نگاری با اسناد طرف مقابل: او اثبات کرد که تاریخ قرون وسطای جنوب اروپا را نمی‌توان صرفاً با اتکا به سالنامه‌های لاتین و بیزانسی نوشت؛ بلکه اسناد، سکه‌ها و روایات تواریخ اسلامی باید پابه‌پای منابع غربی بررسی و مقابله شوند.

• رهایی از اروپامحوری: آماری تمدن اسلامی سیسیل را دوره‌ای از شکوفایی کشاورزی، سیستم‌های پیشرفته آبیاری (قنات‌ها)، رونق مدنی، آزادی مذاهب و شکوفایی شعر و فلسفه دانست؛ نه‌تنها یک اشغال موقت نظامی.
• تأسیس کرسی‌های دانشگاهی: او با تأسیس و حمایت از کرسی‌های زبان و ادبیات عربی در پیزا، فلورانس و رم، نسلی را به وجود آورد که شرق‌شناسی ایتالیا را در قرن بیستم به رتبه‌ای هم‌تراز آلمان و فرانسه رساندند.
• 

۴. شاگردان و سلسله‌مراتب علمی برخاسته از مکتب آماری

تأثیر آماری بر مطالعات اسلامی ایتالیا از طریق شاگردان مستقیم و غیرمستقیمش تداوم یافت:

• شاگردان مستقیم و نسل اول:
  • سلواتوره کانتونه (Salvatore Cusa): استاد پالرمو و گردآورندهٔ اثر عظیم I Diplomi greci ed arabi di Sicilia (دیپلم‌ها و اسناد یونانی و عربی سیسیل) که همکاری نزدیکی با آماری در بازخوانی اسناد اداری دوزبانه داشت.
  • فاوستو لاستی (Fausto Lasinio): استاد دانشگاه پیزا و فلورانس، متخصص برجستهٔ فلسفهٔ اسلامی و مترجم و شارح شروح ابن‌رشد بر ارسطو.
  • داوید سانتیالانا (David Santillana): از بنیان‌گذاران تطبیق حقوق اسلامی و حقوق روم در ایتالیا که تحت تأثیر روشمندی حقوقی-تاریخی آماری بالید.
• نسل دوم و چهره‌های تأثیرپذیرفته از مکتب او:

• • کارلو آلفونسو نالینو (C. A. Nallino): بزرگ‌ترین اسلام‌شناس تاریخ مدرن ایتالیا و مؤسس مؤسسه شرق‌شناسی رم (IPOC) که اثر آماری را احیا و ویرایش مجدد کرد.
• • پرنس لئونه کائتانی (Leone Caetani): نویسندهٔ اثر ده جلدی بی‌مانند Annali dell'Islam (سالنامه‌های اسلام) که در مقدمه و روش تحقیق خود، آماری را سرچشمهٔ الهام فیلولوژیک خود می‌داند.

• • فرانچسکو گابریلی (Francesco Gabrieli): از بزرگ‌ترین تاریخ‌نگاران ادب و تمدن عرب و اسلام در قرن بیستم که کتاب‌ها و مقالات ستایش‌آمیز متعددی دربارهٔ آماری نگاشت.

• • اومبرتو ریتزیتانو (Umberto Rizzitano): رئیس دانشکدهٔ ادبیات پالرمو و بزرگ‌ترین پژوهشگر فرهنگ عربی-سیسیلی در دورهٔ بعد از جنگ جهانی دوم که دنباله‌رو مستقیم پژوهش‌های آماری بود.
  • 

۵. بزرگداشت‌ها، یادمان‌ها و جشن‌نامه‌ها (Festschriften)

به سبب عظمت کار علمی و نقش ملی او در تاریخ ایتالیا، چندین اثر یادمانی و کنگرهٔ تاریخی برای او شکل گرفت:

1. Centenario della nascita di Michele Amari (جشن‌نامهٔ صدمین سال تولد آماری، پالرمو، ۱۹۱۰):

این یادمان سترگ در دو مجلد بسیار قطور تحت عنوان رسمی:

«Centenario della nascita di Michele Amari; scritti di filologia e storia araba; di geografia, storia, diritto della Sicilia medievale...»

توسط انجمن تاریخ سیسیل (Società Siciliana per la Storia Patria) به چاپ رسید. در این اثر ده‌ها مستشرق نامدار جهانی همچون نولدکه، خولسون، بارتولد، نالینو، بلّا، و دیگران مقالاتی اصیل در تاریخ اسلام و فیلولوژی عربی تقدیم کردند.

1. Carteggio di Michele Amari (مجموعهٔ مکاتبات آماری):

گردآوری و انتشار نامه‌های او با دانشمندان برجستهٔ شرق‌شناس اروپا در سه جلد توسط آلساندرو دآنکونا (Alessandro D’Ancona) در تورین (۱۸۹۶–۱۹۰۷) که خود سندی درجه‌یک از شبکهٔ دانشمندان مطالعات اسلامی در قرن نوزدهم است.

1. همایش‌ها و یادمان‌های صدسالگی وفات (۱۹۸۹):

آکادمی ملی لینچه‌ای (Accademia Nazionale dei Lincei) و دانشگاه‌های رم و پالرمو همایش‌های بین‌المللی متعددی تحت عنوان Michele Amari storico e politico برگزار کردند که مقالات آن در مجلدات رسمی لینچه‌ای به چاپ رسید.

۶. اهمیت راهبردی بزرگداشت و بازخوانی میراث میکله آماری

پرداختن به میکله آماری در فضای دیپلماسی فرهنگی و گفت‌وگوهای نخبگانی معاصر از چند جنبه حائز اهمیتی بنیادین است:

• تصحیح تصویر تاریخی پیوند اسلام و اروپا: در شرایطی که برخی رسانه‌ها یا جریان‌ها گذشتهٔ رابطهٔ جهان اسلام و اروپا را صرفاً در جنگ و تضاد بازنمایی می‌کنند، کارنامهٔ آماری مستدل‌ترین سند تاریخی است که نشان می‌دهد مدرنیته، معماری، دانش و روح فرهنگی جنوب اروپا (به‌ویژه ایتالیا) چگونه در همزیستی بارور با دانشمندان و فرهنگ اسلامی شکل گرفته است.

• برجسته کردن سهم ایرانیان در مدیترانه و سیسیل: همان‌طور که در متن پیوست اشاره شد، آماری از معدود محققانی است که صریحاً حضور عناصر خراسانی و طبرستانی (بنی‌طبری) و ردپای دانش دیوانی، جغرافیایی و علمی ایرانی را در سیسیل مستند کرده است. پیوند دادن این مطالعات با میراث فرهنگی ایران، بُعدی تازه و شگفت‌انگیز از حضور تاریخی نخبگان ایرانی در قلب مدیترانه را برای مخاطبان ایتالیایی آشکار می‌سازد.

• زبان مشترک با نخبگان آکادمیک ایتالیا: نام میکله آماری برای هر استاد تاریخ، ادبیات و شرق‌شناسی در دانشگاه‌های رم، ناپل، پالرمو، بولونیا و فلورانس مقدس و الهام‌بخش است. آغاز سخن یا برگزاری پنل‌های مشترک با تکیه بر سنت آماری، موثرترین کلید برای گشودن درهای گفت‌وگوی آکادمیک و اجرای پروژه‌های مشترک پژوهشی و سندی خواهد بود.