مقدمه: ادبیات داستانی، آیینه‌دار مقاومت ضداستعماری

ادبیات داستانی همواره بستری کارآمد و تأثیرگذار برای انتقال مضامین ضداستعماری و نگاه نقادانه به استعمار مدرن در جغرافیای آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین بوده است. بازخوانی این ظرفیت در ادبیات ایتالیا—از رمان‌های ماجراجویانه و عامه‌پسند تا ادبیات مصور و پی‌نماها (کمیک‌ها)—فرصتی ارزشمند و مغتنم برای مترجمان و فعالان حوزه نشر  و صد البته پژوهشگران و مطالعات استعمار و غربشناسی در ایران به شمار می‌آید.

قبل از هر چیز باید توجه داشت که «امیلیو سالگاری» (Emilio Salgari) نامی جاودان در ادبیات داستانی ایتالیا در سدهٔ نوزدهم و آغازگاه سدهٔ بیستم است. او با خلق کهن‌الگوی «ساندوکان» (Sandokan) در دل چندین رمان پرکشش ماجراجویانه، با ظرافتی ستودنی مقاومت و ایستادگی ملت‌ها در برابر خوی اشغالگری استعمار اروپایی—به‌ویژه بریتانیای کبیر—را به تصویر کشید. سالگاری البته یگانه قصه‌پرداز ایتالیایی نیست که مضمون استعمارزدایی و رویارویی ماجراجویان غربی با تمدن‌های شرقی (به‌ویژه شبه‌قارهٔ هند) را درون‌مایهٔ آثار خود قرار داد؛ آثاری که خواندن آن‌ها همزمان هم مایه‌ای از لذت و هیجان را به همراه دارد و هم خواننده را با واقعیتی بزرگ و تلخ در بستر تاریخ روبرو می‌سازد. ساندوکان اینقدر مهم بود که به موسیقی و سینما هم راه پیدا کرده است و قطعه موزیک ساندوکان هنوز هم در حافظه شنیداری ایتالیا نقش آفرین است.      

https://youtu.be/KtDlcM0Zmzg?si=sv9QEUV3PlXqZkKo

سده  نوزدهم، بهار ادبیات داستانی نقادانه—از دوران رمانتیسیسم تا طلیعه  تفکر پسااستعماری—محسوب می‌شود و با جست‌وجویی روشمند می‌توان میراثی پربار در آن یافت؛ هرچند متأسفانه این گنجینه در زبان‌های ایتالیایی، اسپانیایی و پرتغالی کمتر مورد توجه مترجمان فارسی قرار گرفته است.

1. ساندوکان؛ ببر مالزی در مصاف با استعمار پیر

نخستین داستان از ماجراهای ساندوکان در سال ۱۸۸۳ میلادی منتشر گردید. امیلیو سالگاری رمان‌های متعددی نگاشت که سرگذشت ساندوکان و یار وفادارش «یانز» (Yanez) را روایت می‌کرد؛ دو چهره‌ای که در رمان مشهور «ببرهای مومپراچـِم» (Le Tigri di Mompracem) به جهان ادبیات معرفی شدند و پرچمدار نبرد با متجاوزان هلندی و بریتانیایی گشتند. در فرازهای متعددی از این آثار، آن‌ها رو در روی «جیمز بروک» (James Brooke)—ماجراجوی بریتانیایی که خود را «راجای ساراواک» نامیده بود—صف‌آرایی می‌کنند.

ساندوکان، قهرمان ۱۱ رمان ماجراجویانه است. سالگاری در این مجموعه با به‌کارگیری استعارهٔ پرصلابتِ «ببر مالزی»، در پهنهٔ دریای جنوبی چین روایت‌هایی پدید می‌آورد که خواننده را مستقیماً به کانون مقاومت در برابر استعمار پیر می‌برد. پس از جنگ جهانی دوم، اقتباس‌های تلویزیونی درخشانی از این رمان‌ها ساخته شد که در سراسر ایتالیا و اروپا به محبوبیتی کم‌نظیر دست یافت. در سال‌های اخیر نیز بازتولید مجموعه‌های تلویزیونی با محوریت دزدان دریایی ساندوکان با استقبال گسترده‌ای همراه شد؛ هرچند در این اقتباس‌های متأخر، از ابعاد صریح ضداستعماری اثر تا اندازه‌ای کاسته شده است.هنوز هم نسخه های پویانمایی برای کودکان از ساندوکان ساخته و خاطره ساندوکان در ایتالیا همچنان زنده و پرطرفدار است.

فهرست شاهکارهای امیلیو سالگاری در چرخه هند و مالزی

سالگاری با وجود عمر کوتاه ۴۸ ساله‌اش، کارنامه‌ای درخشان بر جای گذاشت. مهم‌ترین آثار او در این مجموعه عبارت‌اند از:

1. رازهای جنگل سیاه (I misteri della giungla nera) — ۱۸۹۵
2. دزدان دریایی مالزی (I pirati della Malesia) — ۱۸۹۶
3. ببرهای مومپراچـِم (Le tigri di Mompracem) — ۱۹۰۰
4. دو ببر (Le due tigri) — ۱۹۰۴
5. پادشاه دریا (Il re del mare) — ۱۹۰۶

1. در تسخیر یک امپراتوری (Alla conquista di un impero) — ۱۹۰۷
2. رستاخیز ساندوکان / ساندوکان برای نجات (Sandokan alla riscossa) — ۱۹۰۷
3. بازپس‌گیری مومپراچـِم (La riconquista del Mompracem) — ۱۹۰۸
4. برهمنِ آسام (Il bramino dell'Assam) — ۱۹۱۱
5. سقوط یک امپراتوری (La caduta di un impero) — ۱۹۱۱ (انتشار پس از درگذشت نویسنده)
6. انتقام یانز (La rivincita di Yanez) — ۱۹۱۳ (انتشار پس از درگذشت نویسنده)این آثار برای نوجوانان و جوانان اهل داستان های ماجراجویانه ایتالیا هم سرگرمی بود و هم اگاهی، هم فال و هم تماشا! و کمتر می توان از نسل های قبل خصوصا تا دهه هشتاد پیدا کردکه ساندوکان نخوانده باشند، البته متاثر ازآمریکایی سازی فرهنگی اروپا ، به تدریج انس با این ادبیات درایتالیا کم و کمتر شد.

امتداد سنت نقد استعمار در بازار نشر معاصر ایتالیا

این مسیر هرگز متوقف نشده است. کاوش در بازار ادبیات داستانی، رمان و کمیک‌های امروز ایتالیا نشان می‌دهد که ادبیات پسااستعماری و نقد امپریالیسم همچنان از مضامین زنده و محبوب است؛ چرا که جامعهٔ فکری و ادبی ایتالیا با پیشینه‌ای پررنگ در سنت‌های انتقادی، این مشعل را روشن نگاه داشته است.

چه ادبیات تخیلی و ماجراجویانهٔ قرن نوزدهم و چه رمان‌های گرافیکی و پی‌نماهای خلاقانه قرن بیست‌ویکم، ابزاری کارآمد در نمایاندن سرشت ضدبشری و فرهنگ‌ستیز پدیدهٔ استعمار و پیوند جدایی‌ناپذیر آن با کارنامه جهان غرب به شمار می‌روند؛ ابزاری اثرگذار که به‌ویژه برای مخاطبان نوجوان الهام‌بخش است و توجه به آن نباید از نگاه کنشگران فرهنگی غفلت شود.

2. تحلیل تفصیلی شخصیت ساندوکان و آثار سالگاری

ساندوکان کیست؟

 «در میان نامدارترین چهره‌های فرهنگ عامه و ادبیات ایتالیا، بی‌تردید «ساندوکان» جایگاهی درخشان و یگانه دارد؛ دزد دریایی سلحشور مالزیایی که در دفاع از عزت، شرافت و استقلال مردمانش، علیه امپریالیسم بریتانیا دست به مبارزه زد. اما ساندوکان شخصیتی متأخر و امروزی نیست؛ او در دورانی خلق نشده که ضدیت با امپریالیسم در پهنهٔ ادبیات به یک گرایش مد روز یا ژست روشنفکری بدل شده باشد، بلکه در اواخر قرن نوزدهم به دست «امیلیو سالگاری» چشم به جهان گشود؛ نویسنده‌ای ایتالیایی که با سرپیچی از منطق حاکم و پیش‌فرض‌های تحمیلی عصر خود—عصری که در آن امپریالیسم سودا و آرمان تمامی دولت‌های اروپایی به شمار می‌رفت—بر آن شد تا سرگذشت نه یک شخصیت ایتالیایی یا اروپایی، بلکه یک دزد دریایی مالایی را روایت کند که شجاعانه در برابر متجاوزان بریتانیایی قد علم کرد.از این رو، سالگاری نویسنده‌ای بود که همان زمان در سدهٔ نوزدهم دریافت سمتِ درست تاریخ کدام است؛ او هرگز به صرف اروپایی یا ایتالیایی بودن از امپریالیسم و استعمار دفاع نکرد، بلکه به نکوهش آن پرداخت، برخلاف ایدئولوژی زمانهٔ خود گام برداشت و تصمیم گرفت پژواک صدا و کرامت ملت‌های تحت استعماری باشد که علیه حاکمان ستمگر خویش دست به شورش زدند.»

ساندوکان که با نام‌های «ببر مالزی» یا «ببر مومپراچـِم» نیز خوانده می‌شود، شخصیتی داستانی و قهرمان رمان‌های ماجراجویانهٔ متعددی در «چرخهٔ هند و مالزی» خلق‌شده توسط «امیلیو سالگاری» است. او دزد دریایی نجیب‌زاده و دشمن قسم‌خوردهٔ استعمارگران است؛ شاهزاده‌ای که تخت پادشاهی‌اش در بورنئو با مکر و نیرنگ انگلیسی‌ها غصب شد و خانواده‌اش قتل‌عام شدند. او با بر تن کردن ردای دزدان دریایی، جنگی همه‌جانبه را علیه استعمارگران بریتانیایی آغاز کرد تا از استقلال و آزادی امارت‌های جزایر مالایی دفاع کند.

پیشینه تاریخی و نفوذ در فرهنگ عامه

ساندوکان نخستین بار در سال ۱۸۸۳ میلادی در نشریهٔ ورونایی «لا نوئوا آرنا» (La nuova arena) که رمان «دزدان دریایی مالزی» را به‌صورت پاورقی هفتگی منتشر می‌کرد، پا به عرصه گذاشت. با گذر زمان، «ببر مومپراچـِم» به یکی از ارکان فرهنگ عامهٔ ایتالیا بدل شد و موضوع اقتباس ده‌ها فیلم سینمایی، سریال، پویانمایی، ترانه‌ها و رمان‌های مصور قرار گرفت.

سالگاری در ۶۷ کشور جهان شناخته‌شده است و بیش از ۶۴۲ ترجمه از آثارش به زبان‌های گوناگون (از جمله اسپانیایی، روسی، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، ژاپنی، مالایی، زبان‌های اروپای شرقی، عبری و ارمنی) وجود دارد. جالب آن‌که چهره‌های انقلابی نظیر «ارنستو چه‌گوارا» نیز در جوانی شیفتهٔ این آثار بودند و ۶۲ عنوان از رمان‌های سالگاری را خوانده بودند.

نفوذ ساندوکان در وجدان جمعی مردم ایتالیا چنان عمیق بود که در جریان جنگ جهانی دوم، «رومانو ماگنالدی»—از پارتیزان‌های مبارز ضد فاشیسم و نازیسم—نام مستعار و نشان چریکی خود را «ساندوکان» نهاد.

در سال ۱۹۷۶، سریال تلویزیونی شاخصی به کارگردانی «سرجیو سولیما» (Sergio Sollima) با حضور ستارگانی چون «کبیر بدی»، «فیلیپ نوآره»، «کارول آندره» و «آدولفو چلی» این اسطوره را احیا کرد که موسیقی متن ماندگار آن ساختهٔ گروه «الیور آنیونز» (Oliver Onions) در زمرهٔ پرفروش‌ترین‌ها قرار گرفت. سپس در سال ۱۹۹۸، سریالی انیمیشنی در ۲۶ قسمت از شبکهٔ رای‌دو (Raidue) تولید و بارها پخش شد که در آن مبارزهٔ دزدان دریایی برای رهایی از بیدادگری‌های استعمار در میان مجمع‌الجزایر مالزی، هند و بورنئو تداوم یافت.

خلاصه سه اثر محوری در نبرد با استعمار بریتانیا

• ۱. ببرهای مومپراچـِم (Le tigri di Mompracem)

در دسامبر ۱۸۴۹، ساندوکان جوان از پایگاه خود در جزیرهٔ مومپراچـِم نبردی همه‌جانبه علیه متجاوزان اروپایی به راه می‌اندازد و سوگند یاد می‌کند که انتقام خاندان خود را از غاصبان سفیدپوست بازستاند. یاران او دزدان دریایی دلاوری از سراسر آسیای جنوب شرقی هستند که در پیشاپیش آن‌ها، دوست صمیمی و معاون وفادارش «یانز دِ گومرا»—ماجراجوی پرتغالی که ساندوکان او را برادر می‌خواند—جنگاوری می‌کند.

در پی نبردی سهمگین در دریا، ساندوکان به‌سختی مجروح شده و در حالتی تب‌زده به ساحل جزیرهٔ مجاور، «لابوان»، می‌افتد. او در عمارت لرد جیمز گیلونک، ناخدای سرشناس انگلیسی، بستری و مداوا می‌شود. در آن‌جا، ساندوکان دلباختهٔ برادرزادهٔ لرد، دختری شانزده‌ساله و ایتالیایی-انگلیسی به نام «ماریانا» می‌گردد که بومیان به سبب سیمای درخشانش او را «مروارید لابوان» نامیده‌اند. کشمکش، خیانت و پیکارهای نفس‌گیر میان دزدان دریایی و قشون امپراتوری بریتانیا زنجیره‌وار ادامه می‌یابد تا سرانجامی حماسی رقم خورد.

• ۲. رستاخیز ساندوکان (Sandokan alla riscossa)

سی سال پس از آغاز این سلحشوری‌ها، ساندوکان پس از پایمال کردن دشمنان دیرینه‌اش، اینک آماده می‌شود تا عمیق‌ترین زخم کهنه زندگی‌اش را التیام بخشد: انتقام خونین قتل‌عام خاندانش. رویدادها به دورانی بازمی‌گردد که او شاهزاده‌ای بیست‌ساله در «کینی‌بالو» بود و سقوط دودمانش را به دست غاصبان انگلیسی نظاره کرد. این قهرمان به همراه سربازان وفادارش و با پشتیبانی سپاهیان آسام به جنگل‌های وحشی بورنئو بازمی‌گردد و در مواجهه با خطرات سهمگین—از یورش کرگدن‌ها تا کمین قبیله‌های شکارچی سر انسان («دایاک»ها)—سرسختانه ایستادگی می‌کند.

• ۳. بازپس‌گیری مومپراچـِم (La riconquista di Mompracem)

ساندوکان و یانز که اکنون وارد دههٔ پنجم زندگی خود شده‌اند و زندگی آرام در مسند راجایی برایشان یکنواخت گشته است، بر آن می‌شوند تا به هر بهایی صخرهٔ تسخیرناپذیر مومپراچـِم را پس بگیرند. مومپراچـِم در آن مقطع در اشغال «سلطان وارائونی» (سلیم-بارگاشی-آمپارلانگ) قرار دارد که دست‌نشانده و بازیچهٔ استعمارگران انگلیسی و هلندی برای کنترل جزیره است. یانز با هوشمندی و در دست داشتن اعتبارنامهٔ یک سفیر توقیف‌شدهٔ بریتانیایی، به دربار سلطان رخنه می‌کند. هم‌زمان، ساندوکان رزمندگان خود را از مسیر خشکی تا دروازه‌های قلمرو می‌رساند؛ در نتیجه، سپاهیان سلطان میان دو جبههٔ نبرد گرفتار شده و در جنگی دریایی شکست قطعی را پذیرا می‌شوند.

نقد برده‌داری در اثر دیگر سالگاری

• فجایع برده‌داری (I drammi della schiavitù)

در سدهٔ نوزدهم میلادی، کشتی‌های استعماری انسان‌ها را از سرزمین‌های آفریقایی می‌ربودند تا آنان را در سرزمین‌هایی دورافتاده به بیگاری وادارند. این سفر دریایی وحشت‌انگیز و هولناک بود و بسیاری از اسیران هرگز زنده به مقصد نمی‌رسیدند. با این حال، ناخدای یکی از این کشتی‌ها به نام «آلوائز» (Alvaez) تصمیم به جبران و اصلاح مسیر می‌گیرد. او بر آن می‌شود تا در واپسین مأموریت، دو تن از مسافران اسیر را آزاد کند: دلاوری تنومند به نام «نیومبو» که در دیار خود پادشاهی صاحب‌منزلت بود، و دختری زیباروی به نام «سگیورا». اما مرد بدطینتی به نام «کاردک» در کشتی حضور دارد که تاب دیدن این عدالت‌خواهی را ندارد و هنگامی که کشتی در گرداب توفان غرق می‌شود، از هرج‌ومرج پیش‌آمده برای از پا درآوردن ناخدا سوءاستفاده می‌کند...

3. معرفی رمان‌ها و کمیک‌های پسااستعماری معاصر ایتالیا

۱. اشباح امپراتوری (I fantasmi dell'Impero)

• نویسندگان: لوئیجی پانلا، مارکو کوزنتینو، دومنیکو دودارو
• ناشر: سلریو ادیتوره (Sellerio Editore)، ۲۰۱۷
• قالب: رمان

خلاصه داستان: اتیوپی، شرق آفریقا، سال ۱۹۳۷ میلادی. یک سال از اعلام تشکیل امپراتوری توسط بنیتو موسولینی می‌گذرد. دستگاه پروپاگاندای فاشیسم این حقیقت تلخ را کتمان می‌کند که خاک و ارادهٔ این ملت هرگز تسلیم نشده است. جنگ استعماری وحشیانه‌تر از گذشته شعله می‌کشد و اشغالگران در سرکوب «آربگنوچ»ها (میهن‌پرستان مبارز اتیوپیایی) حتی به سلاح‌های نامتعارف و گازهای شیمیایی خردل متوسل می‌شوند. هرچه شکست مهاجمان قطعی‌تر می‌نماید، سبعیت آنان فزونی می‌یابد.

داستان از دریچهٔ بازرسی‌های یک قاضی نظامیِ وظیفه‌شناس به نام «وینچنزو برناردی» پیش می‌رود. او مأمور شده تا به جنایات جنگی یک افسر سادیست ایتالیایی موسوم به «کوروو» رسیدگی کند. همزمان، در پی سوءقصد نافرجام به جان «رودولفو گراتزیانی» (نایب‌السلطنهٔ فاشیست اتیوپی)، ارتش دست به کشتاری فجیع و انتقام‌گیرانه زده است. برناردی با گذر از میان روستاها و ردگیری جنایتکاران، به «قلب تاریکی» استعمار ایتالیا نفوذ می‌کند و پرده از رذالت‌ها، کشتارها و رویارویی‌های پنهانی میان میلیشیای فاشیست و افسران ارتش برمی‌دارد. طنین تلخ این حقیقت در اثر نقش می‌بندد: «تو در سمت اشتباه تاریخ ایستاده بودی، برناردی!»

۲. زنده‌باد چه‌گوارا (Que viva el Che Guevara)

• پدیدآورندگان: مارکو ریتزو (نویسنده) و للیو بوناکورسو (طراح)
• ناشر: فلترینلی ادیتوره (Feltrinelli Editore)، ۲۰۲۱
• قالب: کتاب مصور / رمان گرافیکی

خلاصه داستان: پرترهٔ تاریخی «چریک قهرمان» (Guerrillero Heroico) که در ۶ مارس ۱۹۶۰ توسط «آلبرتو کوردا» ثبت و بعدها در اختیار ناشر مترقی ایتالیایی «جان‌جاکومو فلترینلی» قرار گرفت، یکی از ماندگارترین نمادهای سدهٔ بیستم و چه‌بسا پرشمارترین تصویر تکثیرشده در تاریخ عکاسی است.اما آنچه کمتر بیان شده، پس‌زمینهٔ شکل‌گیری این قاب تاریخی است: مراسم خاکسپاری ۸۱ شهروند کوبایی که در انفجار تروریستی یک کشتی باری توسط مخالفان انقلاب و با پشتیبانی مستقیم سازمان جاسوسی آمریکا (سیا) به شهادت رسیدند. مؤلفان اثر بر پایه این رویداد، روایتی تصویری و معماگون از حیات پرشور، سلوک اخلاقی و افکار آرمان‌گرایانهٔ چه‌گوارا خلق کرده‌اند و مسیر حرکت این عکس را از خاستگاه هاوانا تا پژواک جهانی آن بازتاب داده‌اند.

۳. رادیو چریکی: ویتوریو آریگونی؛ آرمان‌شهر ممکن (Guerrilla Radio: Vittorio Arrigoni, la possibile utopia)

• پدیدآورنده: استفانو پیکولی
• ناشر: راند رابین (Round Robin)، ۲۰۱۵
• قالب: رمان گرافیکی

خلاصه داستان: «ویتوریو آریگونی» از بیست‌سالگی فعالیت‌های داوطلبانه و صلح‌طلبانهٔ خود را با نهادهای غیردولتی در اروپای شرقی (کرواسی، روسیه، اوکراین، لهستان) و سپس در پرو و آفریقا (توگو، غنا و تانزانیا) آغاز کرد. در سال ۲۰۰۲، همراه با سازمان IPYL به بیت‌المقدس شرقی اعزام شد و از همان دوران با پیوستن به «جنبش همبستگی بین‌المللی» (ISM)، حیات خود را وقف عدالت‌خواهی برای مردم مظلوم فلسطین ساخت. او بی‌پروا جنایات رژیم صهیونیستی در باریکهٔ غزه را مستند می‌کرد.

در سال ۲۰۰۵، نام او بی‌آنکه بداند در فهرست سیاه اسرائیل قرار گرفت؛ در مرز اردن بازداشت، به‌شدت شکنجه و در بیابان رها شد. «عاموس عوز»، نویسنده نامدار منتقد، به او گوشزد کرده بود که حضورش در غزه خط قرمز اسرائیل است، چرا که شواهد مستند او می‌تواند تل‌آویو را در دادگاه بین‌المللی لاهه پای میز محاکمه بکشاند.

آریگونی در اوت ۲۰۰۸ با قایق‌های شکستن محاصره، راه دریا را در پیش گرفت و پس از ورود به غزه، شهروندی افتخاری فلسطین را دریافت نمود. او در جریان جنگ ۲۲ روزه، سنگر به سنگر در کنار ماهیگیران و مردم بی‌دفاع مقاومت کرد، چندین بار مجروح و دیپورت شد اما هربار بازگشت. سرانجام در شامگاه ۱۴ آوریل ۲۰۱۱، توسط گروهکی سلفی-تکفیری ربوده شد و روز بعد پیکر بی‌جانش در خانه‌ای در غزه پیدا شد. این اثر به پاسداشت تعهد او به انسانیت پرداخته است.

۴. ال‌دورادوی سبز (Verde Eldorado)

• نویسنده: آدریان ان. براوی
• ناشر: نوترینتی (Nutrimenti)، ۲۰۲۲
• قالب: رمان

خلاصه داستان: مهاجرت، ریشه‌یابی و جست‌وجوی موطنی برای تعلق—جایی که بیش از هر چیز می‌تواند در گسترهٔ «زبان» معنا یابد—مضامین بنیادین نوشته‌های «آدریان براوی»، نویسندهٔ آرژانتینی‌تبار ساکن ایتالیاست.

این اثر در تلفیقی از یک «رمان تربیتی» (Bildungsroman)، سفرنامهٔ دریایی و تمثیلی اگزیستانسیال، سرگذشت نوجوانی به نام «اوگولینو» در سدهٔ شانزدهم میلادی را روایت می‌کند که پس از فروپاشی جایگاهش در جهان کهن، در تکاپوی یافتن پناهگاهی در «جهان نو» برمی‌آید. اوگولینو همسفر دریانورد مشهور «سباستیانو کابوتو» می‌شود، اما نقطهٔ عطف داستان، همزیستی مسالمت‌آمیز او با قبیله‌ای از بومیان قارهٔ آمریکاست؛ تجربه‌ای که به او درس احترام به زیست‌بوم، کرامت انسانی و درک تمدن‌های دیگر را می‌آموزد. پیام ژرف کتاب این است که در ورای رویاهای استعماری ال‌دورادو، تنها راه شناخت حقیقت جهان، دگرگون ساختن زاویهٔ دید غربی نسبت به دیگری است.

۵. جرونیمو ۱۸۸۶ (1886 Geronimo)

• نویسنده: والنتینو آپولونی
• ناشر: یوکن‌پرینت (Youcanprint)، ۲۰۲۳
• قالب: رمان تاریخی

خلاصه داستان: «جرونیمو»، رهبر پرآوازهٔ آپاچی‌ها، به همراه بازماندگان قبیله‌اش از اقامتگاه اجباری و حصارکشی‌شدهٔ دولت می‌گریزد و به سوی رشته‌کوه‌های وحشی «سیه‌را مادره» پناه می‌برد—اقلیمی سخت و سنگلاخ که تمام روزنه‌هایش را می‌شناسد و پایگاهی برای دفاع به شمار می‌آید. در ردگیری او، ارتش سواره‌نظام ایالات متحده، شکارچیان جایزه‌بگیر و نیروهای ارتش مکزیک هم‌پیمان شده‌اند.

جرونیمو در مواجهه با انبوه دشمنان و در وضعیتی آکنده از قحطی آب و خشونت عریان، شجاعانه دست به استراتژی‌های غافلگیرکننده می‌زند. رمان روایتی حماسی و تلخ از رهبری است که عشق به آزادی و هویت اصیل خود را بر هر مصلحتی مقدم داشت و تا پاییز ۱۸۸۶ در برابر امپریالیسم نوپای آمریکا تسلیم نشد.

۶. فرمان پنجم (Quinto comandamento)

• نویسنده: والریو ماسیمو مانفردی
• ناشر: موندادوری (Mondadori)، ۲۰۱۸
• قالب: رمان

خلاصه داستان: در بامدادی از فوریه ۲۰۰۴، مردی پریشان به نام «ژان لوترک» وارد بیمارستانی در شهر ایمولای ایتالیا می‌شود و خود را به اتاقی می‌رساند که در آن کشیشی کهنسال به نام «پدر مارکو گیرالدی» نیمه‌جان و مسموم بر تخت افتاده است؛ مردی که جان خود را در جنگل‌های آمازون در دفاع از بومیان در برابر مطامع شرکت‌های چندملیتی به خطر انداخته بود. لوترک بر بالین او می‌غرد: «فرمانده، با تو چه کردند؟!»

پیوند این دو مرد به چهار دهه پیش بازمی‌گردد: سال‌های پایانی استعمار بلژیک در کنگو در سال ۱۹۶۰. با طنین‌انداز شدن سخنرانی انقلابی «پاتریس لومومبا»، آتش استقلال و نبردهای خونین میان گروه‌ها و فرار استعمارگران زبانه می‌کشد. در میان آن هرج‌ومرج، پدر مارکو فرار را نمی‌پذیرد و می‌ماند تا از بی‌پناهان و ستمدیدگان محافظت کند. او گروهی چریکی را شکل می‌دهد که به کنایه از شریعت و نهیِ کشتار به «کماندوی پنجم» (اشاره به فرمان پنجم تورات: «قتل مکن») شهرت می‌یابند: رزمندگانی سرخورده، پزشکی روس و سابقه‌دار در نیروهای ویژه، کشیشی عاشق‌پیشه و طردشده، و شکارچیان بومی کنگو که همگی تحت امر او برای دفاع از مظلومان سلاح به دست می‌گیرند. رمان تابلویی تکان‌دهنده از تباهی ناشی از استعمار و استثمار معادن و جان انسان‌ها در قاره سیاه است.

4. تحلیل و تطور ، از ادبیات مبارزه به هنر پسااستعماری

اقدام امیلیو سالگاری در دفاع از سوژه‌های غیراروپایی و ایستادن در برابر هژمونی استعمار، جرقه‌ای بود که اگرچه در زمانهٔ خودش خلاف جهت رودخانه حرکت می‌کرد، اما در فرهنگ و ادبیات ایتالیا پیشینه‌دار شد و زنجیره‌ای از نویسندگان و هنرمندان ایتالیایی را به وجود آورد که پیوسته نقاب تمدن‌سازی غرب را پس زدند.

۱. دورهٔ قدیم (اواخر قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم)

• جنبش ضدجنگ و ضد استعمار در جریان نبرد آدوا (۱۸۹۶):

  هم‌زمان با سالگاری، هنگامی که دولت پادشاهی ایتالیا در دوران «فرانچسکو کریسپی» سودای فتح شاخ آفریقا (اریتره و اتیوپی) را در سر می‌پروراند، اندیشمندان و نویسندگان مترقی و سوسیالیست ایتالیایی نظیر فیلیپو توراتی (Filippo Turati) و روزنامه‌نگاران جنبش کارگری شدیداً علیه ماجراجویی‌های استعماری موضع گرفتند. شعار معروف آن‌ها در خیابان‌های رم و میلان این بود: «نه یک شاهی، نه یک سرباز برای آفریقا!» این جریان ادبی-سیاسی، نخستین تلاشی بود که مردم بومی حبشه (اتیوپی) را شایستهٔ احترام و حاکمیت ملی می‌دانست، نه بربرهایی محتاج تمدن غربی.

• لوئیجی موتا (Luigi Motta):

  موتا از پیروان و هم‌عصران نزدیک سالگاری بود که رمان‌های ماجراجویانه با تم‌های اقیانوسی و شرقی خلق می‌کرد. او نیز در رمان‌هایی مانند «دزدان دریایی خلیج فارس» و قصه‌های آسیایی، برخلاف رمان‌نویسان بریتانیایی عصر ویکتوریا (نظیر رودیارد کیپلینگ)، بومیان شرقی را انسان‌هایی باهوش، نجیب و تسلیم‌ناپذیر در برابر استعمارگران فرنگی تصویر می‌کرد.

۲. دوران معاصر (سدهٔ بیستم؛ عصر فاشیسم‌زدایی و استعمارزدایی)

• انیو فلایانو (Ennio Flaiano) – رمان «زمان کشتن» (Tempo di uccidere, 1947):

  این رمان، نخستین برندهٔ معتبرترین جایزهٔ ادبی ایتالیا (جایزه استرگا) پس از جنگ جهانی دوم بود. فلایانو با تکیه بر تجربهٔ حضورش در جنگ اتیوپی (۱۹۳۵–۱۹۳۶)، روایتی کابوس‌وار از یک افسر ایتالیایی در حبشه ارائه می‌دهد که مرتکب قتل دختری بومی می‌شود. این کتاب یکی از درخشان‌ترین و بی‌پرواترین آثار ادبی در افشای پوسیدگی روانی، فساد اخلاقی و گناه تاریخی استعمار ایتالیا در آفریقاست.

• هوگو پرات (Hugo Pratt) و کاراکتر «کورتو مالتیز» (Corto Maltese):

• در سدهٔ بیستم، «کورتو مالتیز» در فرهنگ کمیک و پی‌نمای ایتالیا دقیقاً میراث‌دار ساندوکان شد. کورتو، ملوانی رمانتیک و انسان‌دوست است که در سراسر جهان سفر می‌کند و در تمام مواجهه‌ها، طرف بومیان سرخ‌پوست در آمریکای لاتین، قبایل شورشی کلتیک در ایرلند، یا مردم ستمدیده در آفریقا و آسیای میانه را علیه افسران و کمپانی‌های استعماری بریتانیا، فرانسه و روسیه می‌گیرد.

• 

• جیلو پونته‌کوروو (Gillo Pontecorvo) – فیلم «نبرد الجزایر» (La battaglia di Algeri, 1966):

  در عرصهٔ سینمای ایتالیا، پونته‌کوروو با خلق این فیلم، مهم‌ترین شاهکار ضداستعماری تاریخ سینما را پدید آورد. او با رویکرد نئورئالیستی، حقانیت مطلق رزمندگان «جبهه آزادی‌بخش میهنی الجزایر» در برابر استعمارگران فرانسوی را به تصویر کشید؛ اثری چنان پرنفوذ که سال‌ها در فرانسه توقیف بود و به مانیفست جنبش‌های رهایی‌بخش جهان سوم بدل شد. او در فیلم بعدی‌اش «بسوزان!» (Burn! / Queimada, 1969) نیز روایتی درخشان از شورش بردگان سیاه‌پوست در کارائیب ارائه داد.

• آنجلو دل بوکا (Angelo Del Boca):

  مورخ و نویسندهٔ برجسته‌ای که با بیش از نیم قرن پژوهش، برای همیشه افسانه و پروپاگاندای رایج دربارهٔ «ایتالیایی‌های خوش‌طینت» (Brava gente - این فرضیه که استعمار ایتالیا مهربان‌تر از بریتانیا یا فرانسه بود) را با انتشار اسناد تاریخی مربوط به جنایات جنگی و کاربرد گاز خردل در لیبی و اتیوپی به خاک سپرد.

• پیر پائولو پازولینی (Pier Paolo Pasolini):

  شاعر، فیلم‌ساز و اندیشمندی که با سفر به آفریقا و هند، در آثاری چون «یادداشت‌هایی برای اورستیاد آفریقایی»، جهان سوم و سنت‌های بومی را سنگر راستین اصالت در برابر مصرف‌گرایی و تمامیت‌خواهی امپریالیسم نوین غربی نامید.

۳. دورهٔ امروز (سدهٔ بیست و یکم؛ ادبیات پسااستعماری متأخر)

نویسنده / اثر	رویکرد ضداستعماری و نقد امپریالیسم
فرانچسکا ملاندری   (Francesca Melandri)   رمان: خونِ به‌حق (Sangue giusto, 2017)	این رمان جسورانه با پیوند زدن بحران پناهجویان امروز دریای مدیترانه به کشتارهای فراموش‌شدهٔ ارتش ایتالیا در اتیوپی (۱۹۳۷)، وجدان تاریخی معاصر ایتالیا را با میراث نژادپرستی استعماری روبرو می‌کند.
ایجابا شِگو   (Igiaba Scego)   رمان‌های: آدوا (Adua) و رم انکارشده (Roma negata)	نویسندهٔ برجستهٔ سومالیایی-ایتالیایی که روایتگر زخم‌های استعمار ایتالیا در شاخ آفریقا و وضعیت امروز نسل‌های پسااستعماری در قلب رم است.
کالکتیو وو مینگ   (Wu Ming)   رمان‌هایی نظیر: Point Lenana و Timira	گروهی از نویسندگان ساختارشکن چپ ایتالیا که تاریخ فراموش‌شدهٔ مقاومت‌های بومی علیه امپریالیسم بریتانیا و ایتالیا (نظیر جنبش مائو مائو در کنیا) را بازآفرینی تاریخی می‌کنند.
زیرو کالکاره   (Zerocalcare)   رمان‌های گرافیکی: Kobane Calling و No Sleep Till Shengal	ستارهٔ ادبیات مصور امروز ایتالیا که با سفر به خاورمیانه (کوبانی، روژاوا و شنگال)، روایتی داغ و دست‌اول از مقاومت مردمی در برابر تروریسم، فاشیسم منطقه‌ای و استعمارزدگی ژئوپلیتیک ارائه می‌دهد.

این سیر تطور نشان می‌دهد که «ساندوکانِ» امیلیو سالگاری یک اتفاق منفرد نبود؛ او نقطهٔ آغاز یک سنت اخلاقی عمیق در ادبیات ایتالیا بود که در آن خلق یک «قهرمان ستمدیدهٔ شرقی» توانست پیش‌قراول نگاه انتقادی به برتری‌طلبی غرب باشد.