پرونده مشترک ایران و افغانستان برای ثبت جهانی آسبادها؛ در آستانه تکمیل مراحل فنی
پیشرفت پرونده فرامرزی آسبادها در مسیر ثبت جهانی یونسکو
ایران و افغانستان در مرحله نهایی تدوین و رفع نواقص فنی پرونده مشترک ثبت آسیاب‌های بادی سنتی موسوم به «آسبادها» در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارند. این پروژه که حدود هفت سال پیش آغاز شده است، با تغییر ساختار به یک پرونده زنجیره‌ای فرامرزی (Serial Transnational Nomination)، اکنون به مرحله پاسخ‌گویی به پرسش‌های فنی شورای بین‌المللی ابنیه و محوطه‌ها (ایکوموس) رسیده است.
هسته اصلی این پرونده، پهنه جغرافیایی شرق ایران و غرب افغانستان را در بر می‌گیرد؛ منطقه‌ای که آسبادهای آن بازتابی از دانش فنی، معماری بومی و شیوه‌های سازگاری جوامع محلی با شرایط اقلیمی سخت است.
در بخش ایرانی پرونده، استان خراسان جنوبی با بیش از ۳۱۰ سازه شناسایی‌شده، به‌ویژه در شهرستان‌های نهبندان و درمیان، جایگاه محوری دارد. همچنین آسبادهای نشتیفان خواف در استان خراسان رضوی از جمله سایت‌های شاخص این مجموعه به شمار می‌روند. در افغانستان نیز تمرکز بر سازه‌های همگون و هم‌دوره در ولایت هرات و مناطق مرزی آن است.
آسبادها؛ جلوه‌ای از فناوری بومی و میراث مهندسی سنتی
آسبادها از جمله سازه‌های تاریخی مرتبط با مهار انرژی باد هستند که توانایی جوامع گذشته را در بهره‌گیری از منابع طبیعی و انطباق با اقلیم‌های دشوار نشان می‌دهند. ویژگی‌های فنی و معماری این سازه‌ها، آن‌ها را به نمونه‌ای ارزشمند از میراث مهندسی بومی تبدیل کرده است.
فناوری محور عمودی: برخلاف بسیاری از آسیاب‌های بادی اروپا که بر پایه محور افقی طراحی شده‌اند، آسبادهای این حوزه تمدنی از فناوری محور عمودی بهره می‌برند. این ویژگی، یکی از وجوه متمایز فنی آن‌هاست و در بررسی جایگاه تاریخی این فناوری در منطقه و فراتر از آن اهمیت دارد.
سازگاری با بادهای ۱۲۰روزه سیستان: ساختار آسبادها متناسب با بهره‌گیری از بادهای فصلی سیستان شکل گرفته است؛ بادهایی که سرعت آن‌ها گاه به بیش از ۱۰۰ کیلومتر در ساعت می‌رسد. طراحی این سازه‌ها امکان استفاده از انرژی باد را در شرایط اقلیمی خاص منطقه فراهم می‌کرده است.
معماری پایدار و مصالح بومی: استفاده از خشت خام، گل، کاه و چوب‌های مقاوم، از ویژگی‌های اصلی ساخت آسبادهاست. این سازه‌های دوطبقه، با قرارگیری چرخ‌پرها در طبقه فوقانی و سنگ آسیاب در طبقه همکف، نمونه‌ای از معماری هماهنگ با اقلیم و متکی بر مصالح در دسترس محلی به شمار می‌روند.
کارکرد بادشکنی و حفاظت از بافت روستایی: استقرار خطی آسبادها در حاشیه برخی روستاها، علاوه بر تأمین امکان آرد کردن غلات، به تعدیل اثر باد و کاهش شدت طوفان‌های شن کمک می‌کرده است. این کارکرد، نقش آسبادها را فراتر از یک ابزار تولیدی و در پیوند با زندگی روزمره و محیط سکونت جوامع محلی نشان می‌دهد.
دیپلماسی فرهنگی و چالش‌های همکاری ایران و افغانستان
ثبت مشترک آسبادها، افزون بر اهمیت تاریخی و معماری، زمینه‌ای برای همکاری فرامرزی ایران و افغانستان در حوزه مستندسازی، حفاظت و معرفی میراث فرهنگی فراهم کرده است. این پرونده می‌تواند به تقویت ارتباط میان کارشناسان فرهنگی دو کشور کمک کند و در آینده زمینه‌ساز شکل‌گیری یک مسیر گردشگری پایدار در محور سیستان، خراسان و هرات و رونق اقتصادی جوامع محلی باشد.
با این حال، یکی از چالش‌های اصلی پروژه، تفاوت در میزان پیشرفت اقدامات کارشناسی و مستندسازی در دو سوی مرز است.
در ایران، فعالیت‌هایی مانند نقشه‌برداری، فوتوگرامتری و تعیین حریم آثار با پیشرفت قابل‌توجهی همراه بوده است. در مقابل، مستندسازی فنی و حقوقی سایت‌های واقع در ولایت هرات، به دلیل مشکلات لجستیکی، کمبود بودجه و تغییرات اداری، با سرعت کمتری پیش می‌رود.
ازاین‌رو، تسریع اقدامات کارشناسی در افغانستان و ایجاد هماهنگی بیشتر میان نهادهای مسئول دو کشور، از عوامل مهم در تکمیل پرونده و پیشبرد روند ثبت زنجیره‌ای آسبادها محسوب می‌شود.
حفاظت از آثار و ضرورت احیای کارکرد سنتی
ثبت آسبادها در فهرست میراث جهانی یونسکو، تنها به تکمیل مستندات و طی مراحل اداری محدود نمی‌شود؛ بلکه حفظ اصالت تاریخی، پایداری کالبدی و ارائه برنامه‌های مؤثر حفاظتی نیز از اهمیت اساسی برخوردار است.
این سازه‌ها عمدتاً با مصالحی مانند خشت و گل ساخته شده‌اند که در برابر عوامل جوی و فرسایش آسیب‌پذیرند. از سوی دیگر، توقف بهره‌برداری سنتی و کاهش رسیدگی مستمر می‌تواند روند تخریب آن‌ها را تشدید کند.
در چنین شرایطی، مرمت اضطراری آسبادهای فرسوده و احیای کارکرد سنتی تعدادی از آن‌ها، از جمله استفاده نمادین برای تولید آرد، می‌تواند در حفظ پیوند میان این آثار و دانش بومی نقش مؤثری داشته باشد. این رویکرد که با مفهوم «میراث زنده» (Living Heritage) شناخته می‌شود، بر ضرورت تداوم ارتباط آثار تاریخی با مهارت‌ها، تجربه‌ها و شیوه‌های زندگی جوامع محلی تأکید دارد.
بنابراین، ایران و افغانستان برای تقویت پرونده مشترک خود باید علاوه بر رفع نواقص فنی، به حفظ قابلیت بهره‌برداری سنتی از آسبادها و استمرار دانش مرتبط با ساخت، نگهداری و استفاده از آن‌ها نیز توجه کنند.
محورهای کلیدی برای پایش روند پرونده
با توجه به مرحله کنونی پروژه، رصد رسانه‌ای و اداری آن می‌تواند بر سه محور اصلی متمرکز باشد:
۱. تعهدات حفاظتی و حقوقی در ولایت هرات: پیگیری اقدامات والی و ریاست اطلاعات و فرهنگ هرات برای حفاظت از حریم منظری آسبادها و جلوگیری از ساخت‌وسازهای جدید و ناسازگار در پیرامون سایت‌های تاریخی.
۲. زمان‌بندی و مهلت‌های یونسکو: بررسی روند ارسال پاسخ‌های مشترک و تکمیلی ایران و افغانستان به پرسش‌های فنی یونسکو و ایکوموس و پیگیری مهلت‌های تعیین‌شده در چرخه ارزیابی پرونده.
۳. تأمین مالی و مرمت آثار آسیب‌دیده: رصد تخصیص اعتبارات داخلی و جذب کمک‌های بین‌المللی برای حفاظت و مرمت آسبادهای آسیب‌دیده، به‌ویژه در غرب افغانستان، با هدف کاهش آسیب‌های کالبدی و تقویت مستندات حفاظتی پرونده.
جمع‌بندی
پرونده مشترک آسبادها فرصتی ارزشمند برای تقویت همکاری‌های فرهنگی ایران و افغانستان و معرفی میراث مهندسی بومی این منطقه در سطح جهانی است. بااین‌حال، موفقیت آن به تکمیل مستندات فنی، رفع نواقص پرونده، هماهنگی اجرایی دو کشور و تضمین حفاظت بلندمدت از آثار وابسته است.
نگاه به آسبادها به‌عنوان بخشی از یک «نظام زنده دانش بومی»، نه صرفاً مجموعه‌ای از بناهای تاریخی، می‌تواند زمینه حفاظت مؤثرتر از این میراث و انتقال تجربه‌های ارزشمند آن به نسل‌های آینده را فراهم کند. در نهایت، تبدیل همکاری‌های اداری به اقدامات عملی و هماهنگ در سایت‌های ایران و افغانستان، نقشی تعیین‌کننده در پیشبرد این پرونده مشترک خواهد داشت.
نظر شما