...او صورتی برای نقاشی شدن نداشت؛ استخوانی پوشیده از گلیمی زبر، چشمانی کم‌سو از  گریستن در برابر عظمت نور، و پیکری که جز زخم‌های مسیح نقش دیگری بر خود نپذیرفت. فرانسیس زیبایی صورت را در استغنای سیرت سوزانده بود، اما همان کالبد نحیف، کانون تجلی عشقی سهمگین شد؛ انسانی که چون آیینه‌ای صیقلی، هم واله و شیدای ازل بود و هم معشوقی برگزیده که جراحت‌های صلیب بر دستان و پهلویش شکوفا شد.

او قدیس شد چون مرزهای هستی را در تواضع درهم شکست؛ در دورانی که کلیسا آبرو می فروخت تا زر اندوزد، او با «بانوی فقر» هم پیمان می شد، جذامیان را در آغوش می کشید و با گرگ‌ها و پرندگان به لهجه اشک سخن می گفت. قدسیتی سراپا عریان از تظاهر، غرق در جذبه‌ای چنان سوزان که حتی «کیارا» —آن روح زلال و شیفته سان دامیانو—نتوانست در مدار زمینی به وصالش برسد. کیارا تا انتهای افقِ زهد به دنبال او دوید، اما فرانسیس دیگر متعلق به هیچ سرزمینی میان خاک و زمان نبود؛ آتشی بود یکسره برآمده از استغراق در عدم که تنها مرگِ جسمانی توانست پهنای اشتیاقش را در آغوش کشد...

فرانسیس آسیسی که از موثر ترین چهره های الهام بخش معنویت کاتولیک خصوصا در دوره معاصر است (به همراه سنت کاترین سیه‌نا) در ۱۸ ژوئن ۱۹۳۹ توسط پاپ پیوس دوازدهم با صدور فرمان پاپال معروفی به نام «Sollemnis Pertransit» رسماً به عنوان قدیس حامی اصلی ایتالیا (Patrono primario d'Italia) اعلام شد.

علت ارتقای این جایگاه از یک پاترون شهری/محلی به حامی کل ملت!، برآمده از یک زمینه خاص تاریخی، فرهنگی، ادبی و سیاسی در نیمه اول قرن بیستم بود:

 سنت فرانسیس برخلاف بسیاری از قدیسان ایتالیایی که هویت آنان با یک کمون (Comune) خاص گره خورده بود، در ادبیات، فرهنگ عامه و الهیات شبه‌جزیره جایگاهی فراتر از آسیسی داشت. پیوس دوازدهم در متن فرمان خود از او با عنوان:

«Il più santo degli italiani, il più italiano dei santi»(مقدس‌ترین در میان ایتالیایی‌ها و ایتالیایی‌ترین در میان مقدسان) یاد کرد.

اما نقش بنیادین وی در تولد زبان و ادبیات ایتالیایی را نباید فراموش کرد. بسیاری کمان می کنند فقط دانته بود که به نوعی مانند فردوسی منجی و متحدکننده ساختار زبان ایتالیایی بود، اما اثر معروف فرانسیس، سرود مخلوقات (Cantico delle Creature / Cantico di Frate Sole - سروده شده در ۱۲۲۴-۱۲۲۵)، نخستین اثر مکتوب معتبر ادبی به زبان ولگار ایتالیایی (ایتالیایی بومی / Volgare umbro) پیش از ظهور دانته، پترارک و بوکاچیو محسوب می‌شود. دانته در منظومه کمدی الهی (بهشت، سرود یازدهم) فرانسیس را مانند «خورشیدی که از شرق طلوع کرد» توصیف می‌کند. «سرود مخلوقات» (Cantico delle Creature یا Cantico di Frate Sole) که بین سال‌های ۱۲۲۴ تا ۱۲۲۶ توسط سنت فرانسیس آسیسی تصنیف شد، در تاریخ‌نگاری ادبیات ایتالیا به عنوان نخستین متن با ارزش والای ادبی و هنری به زبان ولگار (ایتالیایی عامیانه/ملی) شناخته می‌شود؛ اثری که دهه‌ها پیش از مکتب سیسیل و جنبش دولچه استیل نووو (Dolce Stil Novo) یا ظهور دانته، زبان گفتار بومی را به ساحت متن مکتوب، تفکر فلسفی و شعر قدسی ارتقا داد.

۱. جایگاه تاریخی و خاستگاه اثر

• گذار از زبان لاتین به ولگار: در سده سیزدهم میلادی، لاتین زبان انحصاری الهیات، کلیسا و اسناد حقوقی بود. فرانسیس با انتخاب زبان گفتاری منطقه اومبریا (Volgare umbro)، آگاهانه سنتی را بنیان گذاشت که پیام معنوی و زیبایی‌شناختی را بدون واسطه در دسترس همه اقشار جامعه—از نخبگان تا توده‌های فرودست—قرار می‌داد.

• شعر برای خوانده‌شدن (Poesia per musica): این متن صرفاً متنی برای خوانش خاموش نبود؛ در نسخه خطی کهن محفوظ در صومعه مقدس آسیسی (Codice 338)، جای خطوط حامل موسیقی بر بالای متن خالی گذاشته شده است. فرانسیس آن را به قصد ترانه و سرود جمعی برادران برای عموم مردم تصنیف کرده بود تا همچون «نوازندگان و نقالان خداوند» (i giullari di Dio) در میان مردم بخوانند.

• تأثیر بر سنت شعری ایتالیا: دانته آلیگیری در رساله درباره فصاحت زبان عامیانه (De vulgari eloquentia) و در سرود یازدهم بهشت در کمدی الهی، مستقیماً از لحن، جهان‌بینی و بلاغت فرانسیس الهام گرفت و شخصیت او را در تراز آفرینشگری زبانی و روحی توصیف کرد. این بعد زبانی-ادبی، فرانسیس را به چهره‌ای محوری در هویت فرهنگی پیشا-ملی ایتالیا بدل ساخت. لذا پیوس دوازدهم دو قدیس را هم‌زمان برگزید تا نماد تعادل هویت ملی باشند:

سنت فرانسیس آسیسی: مظهر زهد، برادری، آشتی و پیوند با طبیعت و تهیدستان (جنبه عاطفی و اخلاقی) و سنت کاترین سیه‌نا: مظهر اقدام سیاسی، دفاع از کلیسا، دیپلماسی فعال و ایجاد وحدت در میان امیرنشین‌های ایتالیا (جنبه مدنی و کنشگری).

در همین راستا و برای فهم مناسبات دین و جامعه در ایتالیای معاصر باید به  بستر تاریخی و انگیزه سالهای دهه 1930 توجه کنیم.

• بحران جنگ جهانی دوم و نیاز به نماد صلح: در ژوئن ۱۹۳۹، جهان و اروپا در آستانه وقوع جنگ جهانی دوم قرار داشتند (تهاجم آلمان به لهستان کمتر از سه ماه بعد، در سپتامبر ۱۹۳۹ رخ داد). پاپ پیوس دوازدهم با اعلام فرانسیس—نماد صلح، سازش و برادری—به عنوان پاترون ایتالیا، کوشید پیامی اخلاقی و معنوی علیه جنگ‌طلبی مخابره کند و ملت ایتالیا را زیر لوای قدیسی صلح‌طلب گرد آورد.

• میراث پیمان لاتران (۱۹۲۹) و بازتعریف رابطه کلیسا-دولت: پس از امضای پیمان‌های لاتران میان واتیکان و دولت ایتالیا در ۱۹۲۹، بازسازی هویتی جدیدی شکل گرفت که در آن کلیسا و نهادهای ملی نیاز به نمادهای مشترک داشتند؛ شخصیتی که هم برای کلیسا تقدس بنیادین داشته باشد و هم از سوی جامعه مدنی و محافل روشنفکری به رسمیت شناخته شود.

این جایگاه پس از سقوط فاشیسم و استقرار جمهوری ایتالیا حفظ شد و وجهه‌ای کاملاً رسمی و دموکراتیک پیدا کرد چرا که

• در سال ۱۹۵۸، پارلمان ایتالیا ۴ اکتبر (عید سن فرانسیس) را به عنوان روز ملی جشن حامی یا پاترون ایتالیا تثبیت کرد.

• در سال ۲۰۰۵، پارلمان ایتالیا با تصویب قانون شماره ۱۳۲، روز ۴ اکتبر را رسماً به عنوان «روز صلح، برادری و گفت‌وگوی میان ادیان و فرهنگ‌های گوناگون» (Giornata della pace, della fraternità e del dialogo) ثبت کرد تا میراث او چارچوبی کاملاً مدنی، حقوقی و متکثر بیابد.

از همین رو، در جشن‌های ۴ اکتبر آسیسی، پرچم ایتالیا و حضور بالاترین مقامات جمهوری (رئیس‌جمهور، نخست‌وزیر و رؤسای پارلمان) در کنار مقامات کلیسا، نشانگر جایگاه فراشهری و ملی این قدیس است.

هشتصدمین سالگرد درگذشت سنت فرانسیس آسیسی (۱۲۲۶–۲۰۲۶)، که در سنت کاتولیک به عنوان «عروج یا گذر فرانسیس» (Transitus di San Francesco) شناخته می‌شود، نقطه اوج یک چرخه چهارساله از یادبودهای فرانسیسکانی (۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶) در ایتالیا است. این مناسبت ملی و بین‌المللی با هماهنگی عالی‌ترین نهادهای مذهبی، مدنی و دولتی ایتالیا برگزار می‌شود.

بر اساس منشورات و اظهارات اهداف کلیدی این یادبود ملی و جهانی؛

• ترویج صلح، دیالوگ و برادری همگانی: بازخوانی پیام‌های معنوی سنت فرانسیس در پرتو چالش‌های معاصر، به‌ویژه با تکیه بر مفهوم برادری انسانی برگرفته از متن سرود مخلوقات و بیانیه‌های پاپی.

• اکولوژی یکپارچه و حفاظت از محیط‌زیست: تبیین الگوهای پایدار حفاظت از طبیعت برگرفته از پیوند تاریخی فرانسیس با جهان خلقت.

• توجه به فقرا و حاشیه‌نشینان: تأکید بر مبارزه با فرهنگ بی‌تفاوتی از طریق طرح‌های رفاهی، خیریه و گفت‌وگوهای اجتماعی.

• توسعه فرهنگی و احیای مسیرهای زیارتی (Cammini): بازسازی و استانداردسازی زیرساخت‌های فرهنگی-گردشگری در امتداد «مسیرهای فرانسیسکانی» در سراسر استان اومبریا و سایر نواحی ایتالیا اعلام شده است.

   بانیان و ارکان برگزارکننده این آیین ها عبارتند از؛

• کمیته ملی بزرگداشت (Comitato Nazionale): این کمیته به دستور ریاست شورای وزیران و وزارت فرهنگ ایتالیا (MiC) تشکیل شده و مسئولیت سیاست‌گذاری، تخصیص بودجه و هماهنگی پروژه‌های ملی و بین‌المللی را بر عهده دارد.

• خانواده فرانسیسکانی (Famiglia Francescana): شامل فرقه برادران کهتر (OFM)، فرقه کنوِنتوال (OFM Conv) در «ساکرو کونونتو»، کاپوچین‌ها و شاخه‌های سکولار فرانسیسکانی.

• شهرداری و منطقه اومبریا (Comune di Assisi & Regione Umbria): مدیریت شهری، کمپین بین‌المللی «Sìamo Francesco»، و پذیرایی از زائران و گردشگران.

• نهادهای مدنی و آموزشی: شبکه ملی مدارس صلح (Rete Nazionale delle Scuole di Pace) و بنیادهای دانشگاهی و کلیسایی.

• 

اگر از اهم رویدادها و زمان‌بندی مهم‌ترین برنامه‌ها سراغ بگیرید، بایدبه این فهرست توجه کرد:

مهمترین برنامه طبعا پاتریناتو یا روز حامی(شفیع و پناه) آسیسی و حتی فراتر از آن، می باشد که در مورد همه پاترون-شهر ها برگزار می شود اما طبعا در خصوص سنت فرانسیس امسال متفاوت خواهد بود.

مراسم «عروج» (Transitus) و جشن ملی سنت فرانسیس در روزهای ۳ و ۴ اکتبر نقطه اوج تقویم فرانسیسکانی در آسیسی است. در هشتصدمین سالگرد درگذشت وی (۱۲۲۶–۲۰۲۶)، این آیین‌ها با مشارکت رسمی دولت ایتالیا، کنفرانس اسقفان، و نمایندگان تمام استان‌های کشور در سطحی بسیار گسترده‌تر برگزار می‌شود. مراسم روز ۳ اکتبر عمدتاً بر «یادبود لحظه وفات در پورزیونکولا» متمرکز است و روز ۴ اکتبر به «عید ملی و تجلیل از قدیس حامی ایتالیا در باسیلیکای اعظم» اختصاص دارد.

برنامه شنبه، ۳ اکتبر: یادبود عروج فرانسیس (Il Transito)

این روز به بازآفرینی معنوی ساعات پایانی زندگی سنت فرانسیس اختصاص دارد که طبق سنت، در شامگاه ۳ اکتبر ۱۲۲۶ رخ داد.

• ساعت ۰۹:۳۰ – اهدای جایزه «Frate Jacopa»: در صومعه پورزیونکولا (Refettorietto). این آیین با یادبود «بانو یاکوپا د ستسولی» (دوست و حامی رومی سنت فرانسیس) همراه است که طبق وصیت او، هدایای سنتی شامل پارچه خاکستری، شمع و شیرینی موستاچولی (Mostaccioli) را به صومعه می‌آورند.

• ساعت ۱۱:۰۰ – عشای ربانی باشکوه عروج: در شبستان باسیلیکای سانتا ماریا دلی آنجلی.

• ساعت ۱۵:۰۰ – یادبود نخستین وداع در Santuario della Spogliazione: گرامی‌داشت آخرین ساعات پیش از انتقال فرانسیس به دشت پورزیونکولا.

• ساعت ۱۶:۳۰ تا ۱۷:۰۰ – راهپیمایی سنتی و استقبال از مقامات: حرکت کاروان تاریخی پرچم‌ها (Corteo dei Gonfaloni) از Piazza Garibaldi و استقبال رسمی پیشوایان فرقه فرانسیسکانی از نمایندگان دولت و شهرداران.

• ساعت ۱۷:۳۰ – آیین مرکزی: بزرگداشت رسمی «در عروج سنت فرانسیس» (Solenne Commemorazione del Transito):

   

  • خواندن روایات تاریخی از لحظه احتضار قدیس و تلاوت آخرین بخش‌های سرود مخلوقات (بخش مربوط به خواهر مرگ جسمانی) در برابر کلیسای کوچک پورزیونکولا.

  • اقامه دعای مغرب رسمی (Primi Vespri).

• ساعت ۲۰:۳۰ – راهپیمایی شبانه مشعل‌ها (Fiaccolata / Pellegrinaggio notturno): زائران با مشعل از صحن سانتا ماریا دلی آنجلی به سمت صومعه سن دامیانو، باسیلیکای سانتا کیارا و سپس میدان شهرداری (Piazza del Comune) راهپیمایی می‌کنند.

• ساعت ۲۴:۰۰ (نیمه‌شب) – عشای ربانی نیمه‌شب: برگزاری مراسم نماز و عشای ربانی شبانه در مزار قدیس در باسیلیکای زیرین سنت فرانسیس.

برنامه یکشنبه، ۴ اکتبر: عید ملی سنت فرانسیس، پاترون ایتالیا

• ساعت ۰۸:۱۵ تا ۰۹:۱۵ – تشریفات رسمی کشوری: گردهمایی مقامات در کاخ شهرداری آسیسی و حرکت کاروان مدنی به سمت باسیلیکای اعظم سنت فرانسیس.

• ساعت ۰۹:۴۵ – عشای ربانی پاپی و آیین افروختن چراغ مزار (Accensione della Lampada Votiva):

  

  • برگزاری مراسم اصلی در باسیلیکای بالایی (Basilica Superiore) با حضور کاردینال‌ها، اسقفان و پخش مستقیم تلویزیونی (Rai 1).

  • آیین روغن و چراغ: شهردار شهر میزبان به نمایندگی از ملت ایتالیا، ظرف روغن زیتون اهدایی را تقدیم می‌کند تا چراغ نذری آویخته بر فراز مزار سنت فرانسیس برای یک سال دیگر روشن بماند.

• ساعت ۱۱:۲۰ – پیام‌های ملی و برکت از ایوان ساکرو کونونتو (Loggia del Sacro Convento):سخنرانی وزیر دیکاستری برادران کهتر (Ministro Generale){از واتیکان} و پیام رسمی رئیس‌جمهور / نخست‌وزیر ایتالیا.

  ساعت ۱۶:۰۰ – دعای عصرگاهی پاپال و برکت برای ایتالیا و جهان (Vespri Pontificali):اقامه دعای پایانی و طواف با برکت‌نامه تاریخی فرانسیس (Chartula) از فراز بالکن باسیلیکا به سمت ملت ایتالیا و جهان.

درباره پرتره استفاده شده در این گزارش: 

معروف‌ترین، قدیمی‌ترین و اصیل‌ترین تصویر چهره از سنت فرانسیس، فرسکوی شاهکار چیمابوئه (Cimabue) در باسیلیکای زیرین سنت فرانسیس در آسیسی است (کشیده‌شده حدود ۱۲۸۰ میلادی). این اثر به باور تاریخ‌نگاران هنر، وفادارانه‌ترین و انسانی‌ترین پرتره ثبت‌شده از چهره نحیف، چشم‌های محزون و زخم‌های استیگماتای اوست. در این فرسکو، چیمابوئه از تجملات و آیکونوگرافی بیزانسی فاصله گرفته و فرانسیس را با گوش‌های برجسته، ردای مندرس پشمین، ریش کوتاه و نگاهی سرشار از خضوع و درد معنوی به تصویر کشیده است؛ تصویری که نماد ماندگار او در تاریخ هنر غرب شد. فرسکو (Fresco) یک تکنیک کهن دیوارنگاری (نقاشی دیواری) است که در آن رنگدانه‌های معدنیِ محلول در آب، مستقیماً روی گچ یا ملات آهکیِ تازه و خیس اجرا می‌شوند. واژه فرسکو از کلمه ایتالیایی Affresco به معنای «روی تر و تازه» گرفته شده است. اوج تکامل این شیوه در دوران پیشارنسانس و رنسانس در ایتالیا رقم خورد. شاهکارهایی چون فرسکوهای جوتو در باسیلیکای سنت فرانسیس آسیسی و کلیسای اسکُرووِنی، سقف کلیسای سیستین اثر میکل‌آنژ، و اتاق‌های رافائل در واتیکان همگی با این تکنیک خلق شده‌اند.

منابع 

• پایگاه وزارت فرهنگ ایتالیا: sanfrancesco800.cultura.gov.it

• درگاه مرکزی خانواده فرانسیسکانی: centenarifrancescani.org

• پرتال رسمی اطلاع‌رسانی صومعه مقدس و برنامه‌های باسیلیکا: sanfrancesco.org و sanfrancescovive.org

• پایگاه گردشگری و رویدادهای شهرداری آسیسی: visit-assisi.it

• تنها راه ثبت‌نام برای حضور در مراسم اصلی     book.sanfrancescovive.org)