میراث نسخه‌های خطی فارسی در هند و نقش نهادهای پژوهشی

 نگاهی به بنیاد مطالعات متون مقدس و فرهنگی و مجموعه «ساموادا»

هند را می‌توان یکی از مهم‌ترین سرزمین‌های نگهدارنده میراث مکتوب آسیا دانست؛ سرزمینی که در طول قرن‌ها، به سبب پیوندهای گسترده سیاسی، فرهنگی، علمی و ادبی با ایران و جهان فارسی‌زبان، مجموعه‌ای بسیار غنی از نسخه‌های خطی را در خود جای داده است. این میراث تنها به زبان فارسی محدود نمی‌شود و نسخه‌هایی به زبان‌ها و خطوط گوناگون هندی، ایرانی، عربی و دیگر زبان‌های آسیایی را نیز دربر می‌گیرد. در میان این مجموعه بزرگ، نسخه‌های خطی فارسی جایگاهی ویژه دارند؛ زیرا فارسی برای چندین قرن یکی از مهم‌ترین زبان‌های اداری، درباری، علمی و ادبی بخش‌های وسیعی از شبه‌قاره هند بود و در مراکز مختلفی چون دهلی، آگرا، لکهنو، حیدرآباد، بنگال، کشمیر و دکن به تولید، استنساخ و نگهداری آثار فارسی انجامید. منابع پژوهشی نیز از وجود مجموعه‌های گسترده نسخه‌های فارسی در کتابخانه‌ها، آرشیوها، مؤسسات دینی و مجموعه‌های خصوصی در سراسر هند سخن می‌گویند.

اهمیت این میراث تنها در شمار نسخه‌ها خلاصه نمی‌شود، بلکه هر نسخه خطی خود یک سند تاریخی و فرهنگی چندلایه است. یک نسخه فارسی می‌تواند اطلاعاتی درباره مؤلف، کاتب، محل و تاریخ کتابت، شیوه‌های آموزش و انتقال دانش، صاحبان پیشین نسخه، مسیر جابه‌جایی آن، سلیقه خوانندگان، حاشیه‌نویسی‌ها، مهرها، تملک‌نامه‌ها، انجامه‌ها، نوع کاغذ، جلد، تذهیب و حتی روابط فرهنگی میان ایران و هند در اختیار پژوهشگر قرار دهد. از این منظر، نسخه‌شناسی یا *کودیکولوژی (Codicology)* تنها به خواندن متن محدود نیست، بلکه مطالعه «زندگی» یک نسخه از زمان تولید تا دوره‌های بعدی است.

گستردگی این میراث را می‌توان در مجموعه‌های مهم هند مشاهده کرد. برای نمونه، بخش اسناد شرقی آرشیو ملی هند حدود یک‌ونیم لک سند به زبان‌هایی همچون فارسی، عربی و اردو در اختیار دارد و در کنار آن، مجموعه‌ای از نسخه‌ها و کتاب‌های نادر به فارسی، عربی، اردو، سانسکریت، شَارَدا، بنگالی، مراتی، مودی و دیگر زبان‌ها و خطوط نگهداری می‌شود. همچنین انجمن آسیایی کلکته یکی از مجموعه‌های مهم نسخه‌های هند و آسیاست و در بخش اسلامی خود بیش از هفت هزار نسخه به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی، پشتو و اردو دارد که بخشی از آنها با کتابخانه‌های دربار مغول، کتابخانه تیپو سلطان و مجموعه فورت ویلیام ارتباط دارند.

از همین رو، امروزه حفاظت از نسخه‌های خطی تنها به نگهداری فیزیکی آنها محدود نیست. شناسایی و فهرست‌نویسی علمی، خوانش و تصحیح متون، نسخه‌برداری دیجیتال، ایجاد پایگاه‌های اطلاعاتی، آموزش خطوط و دست‌خط‌های تاریخی و تربیت نسل جدیدی از پژوهشگران، بخش جدایی‌ناپذیر حفاظت از این میراث به شمار می‌آید. در سال‌های اخیر نیز در هند تلاش‌هایی برای پیوند دادن مطالعات نسخه‌های خطی با فناوری دیجیتال، آموزش برخط و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای افزایش یافته است؛ موضوعی که می‌تواند دسترسی دانشجویان و پژوهشگران خارج از مراکز سنتی نسخه‌شناسی را نیز آسان‌تر کند.

در چنین فضایی، «بنیاد مطالعات متون مقدس و فرهنگی» (SCSF) خود را به عنوان نهادی پژوهشی و آموزشی معرفی می‌کند که هدف آن حفظ، مطالعه و ترویج میراث مکتوب و فرهنگی جهان است. چشم‌انداز بنیاد با این عبارت بیان شده است: «جایی که متون کهن با زمان حال سخن می‌گویند.» رویکرد چنین نهادی را می‌توان در پیوند میان میراث کهن و شیوه‌های جدید آموزش و پژوهش مشاهده کرد؛ یعنی تبدیل نسخه خطی از یک شیء محفوظ در قفسه کتابخانه به منبعی زنده برای مطالعه تاریخ، زبان، ادبیات، هنر و اندیشه. یکی از حوزه‌های مهم فعالیت SCSF، نسخه‌شناسی و دیرین‌نگاری (Paleography) است؛ حوزه‌ای که در آن پژوهشگر با شکل حروف، تحول دست‌خط‌ها، ساختار صفحات، شیوه‌های کتابت و ویژگی‌های فیزیکی اسناد آشنا می‌شود. آموزش خطوط تاریخی هند نیز از دیگر حوزه‌های قابل توجه این رویکرد است؛ از جمله خطوطی مانند شارَدا (Sharada)، ناندیناگاری (Nandinagari)، گرنتا (Grantha)، تیگالاری (Tigalari) و مودی (Modi). آشنایی با این خطوط برای پژوهشگرانی که با نسخه‌ها و اسناد تاریخی هند سروکار دارند اهمیت اساسی دارد، زیرا بسیاری از متون و اسناد تاریخی تنها در صورتی قابل استفاده‌اند که خط و شیوه کتابت آنها به‌درستی شناخته شود.

حوزه دیگر، ترجمه و نویسه‌گردانی است که امکان برقراری ارتباط میان سنت‌های مطالعاتی مختلف را فراهم می‌کند. چنین برنامه‌هایی، به‌ویژه در محیط چندزبانه هند، می‌توانند زمینه همکاری میان پژوهشگران زبان‌های هندی، فارسی، عربی و زبان‌های اروپایی را فراهم سازند. افزون بر این، پیوند نسخه‌شناسی با کتیبه‌شناسی، باستان‌شناسی، تاریخ فرهنگی و مطالعات موزه‌ای می‌تواند تصویری جامع‌تر از میراث مکتوب به دست دهد؛ زیرا یک نسخه خطی اغلب بخشی از یک شبکه بزرگ‌تر فرهنگی است و بدون شناخت زمینه تاریخی و اجتماعی آن، بسیاری از جزئیاتش ناشناخته باقی می‌ماند.

یکی از برنامه‌های قابل توجه این بنیاد، برگزاری دوره‌ها و برنامه‌های آموزشی دانشگاهی و برخط در زمینه خطوط و نسخه‌شناسی است. این شیوه آموزش اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا مطالعه نسخه‌های خطی معمولاً دانشی تخصصی است و بسیاری از دانشجویان رشته‌های زبان و ادبیات، تاریخ، ایران‌شناسی، مطالعات اسلامی، کتابداری و میراث فرهنگی در دوره تحصیلات دانشگاهی خود فرصت کافی برای آموزش عملی نسخه‌شناسی پیدا نمی‌کنند. برگزاری کارگاه‌های مجازی می‌تواند این خلأ را تا حدی جبران کند و آموزش را از محدوده یک شهر یا دانشگاه فراتر ببرد. در همین راستا، مجموعه «ساموادا» (Saṃvāda Collective) با هدف ایجاد فضایی برای گفت‌وگو میان پژوهشگران، استادان، دانشجویان و علاقه‌مندان به نسخه‌های خطی، زبان‌ها، خطوط، تاریخ، هنر و میراث فرهنگی شکل گرفته است. خود واژه «ساموادا» در سنت فکری هند مفهوم گفت‌وگو، تبادل نظر و مشارکت در جست‌وجوی دانش را تداعی می‌کند و انتخاب آن برای چنین مجموعه‌ای، با ماهیت میان‌رشته‌ای و گفت‌وگومحور این برنامه تناسب دارد. این مجموعه می‌تواند محلی برای نزدیک‌تر شدن حوزه‌هایی باشد که معمولاً جدا از یکدیگر مطالعه می‌شوند؛ از نسخه‌شناسی و زبان‌شناسی گرفته تا تاریخ، هنر، موزه‌داری، دیجیتال‌سازی و مطالعات ایران و هند.

نخستین نشست ساموادا: چگونه یک نسخه خطی فارسی را بخوانیم؟

نخستین نشست این مجموعه با عنوان «چگونه یک نسخه خطی فارسی را بخوانیم: مقدمه‌ای بر نسخه‌شناسی فارسی» در تاریخ ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ و به صورت آنلاین برگزار خواهد شد. سخنران این برنامه دکتر محمود عالم، استادیار زبان فارسی در گروه زبان‌های آسیایی، دانشکده مطالعات عربی و آسیایی دانشگاه زبان‌های انگلیسی و خارجی (EFLU) در حیدرآباد است. بر اساس صفحه رسمی دانشگاه EFLU، حوزه‌های تخصصی دکتر عالم شامل مطالعات هند و ایران، زبان فارسی و نسخه‌های خطی فارسی با تأکید بر کودیکولوژی است. او همچنین در پروژه‌های مرتبط با حفاظت و ارتقای دیجیتال نسخه‌های فارسی همکاری داشته و در زمینه مجموعه‌های نسخه‌های خطی بنگال و میراث نسخه‌ای هند و ایران پژوهش کرده است.

سابقه علمی دکتر عالم در این حوزه نیز قابل توجه است. وی در برگزاری و سازمان‌دهی نشست‌ها و همایش‌های تخصصی درباره نسخه‌های فارسی نقش داشته و در سال ۲۰۲۴ نیز از برگزارکنندگان کنفرانس بین‌المللی «نسخه‌های خطی فارسی: اهمیت آنها برای گذشته، حال و آینده» در EFLU بود؛ کنفرانسی که در آن ۲۴ مقاله درباره مجموعه‌ها، آثار، نویسندگان و جنبه‌های مختلف میراث نسخه‌ای فارسی ارائه شد. ([Persian Manuscripts][5]) همچنین در یک پروژه پژوهشی دانشگاه سنت‌اندروز درباره تاریخ مجموعه‌های نسخه‌های فارسی، دکتر عالم به عنوان پژوهشگر همکار و متخصص مطالعات نسخه‌های فارسی و کودیکولوژی معرفی شده است.

موضوع نخستین نشست ساموادا از آن جهت اهمیت دارد که خواندن نسخه خطی فارسی تنها به توانایی خواندن خط نستعلیق، نسخ یا دیگر شیوه‌های کتابت محدود نمی‌شود. پژوهشگر باید بداند چگونه ساختار یک نسخه را بررسی کند، چگونه متن اصلی را از حاشیه و افزوده‌های بعدی تشخیص دهد، چگونه انجامه را بخواند، چگونه یادداشت‌های تملک و مهرهای مالکان را تفسیر کند و چگونه از روی ویژگی‌های مادی نسخه، اطلاعاتی درباره تاریخ و مسیر انتقال آن به دست آورد. کاتب، خواننده، مالک و حتی کتابدار یا مجموعه‌داری که نسخه در اختیار او بوده است، هر یک ممکن است ردپایی در صفحات آن بر جای گذاشته باشند.

از این منظر، این نشست می‌تواند برای دانشجویان زبان و ادبیات فارسی، ایران‌شناسی، تاریخ، مطالعات هند و ایران، کتابداری و علوم اطلاعات، موزه‌داری و میراث فرهنگی سودمند باشد. همچنین برای پژوهشگرانی که با مجموعه‌های فارسی موجود در هند کار می‌کنند، آشنایی با اصول اولیه نسخه‌شناسی می‌تواند مقدمه‌ای برای ورود به پژوهش‌های تخصصی‌تر، فهرست‌نویسی نسخه‌ها، تصحیح متون، مطالعات تطبیقی و پروژه‌های دیجیتال‌سازی باشد. بر اساس اطلاعیه این برنامه، نشست در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۰۰ به وقت استاندارد هند (IST) و به مدت یک ساعت و نیم برگزار می‌شود. هزینه ثبت‌نام برای دانشجویان و پژوهشگران ۳۹۹ روپیه، برای سایر شرکت‌کنندگان ۴۹۹ روپیه و برای شرکت‌کنندگان بین‌المللی ۱۰ دلار آمریکا اعلام شده است. این برنامه به صورت آنلاین برگزار می‌شود و از همین جهت امکان حضور علاقه‌مندان از شهرهای مختلف هند و حتی خارج از هند را فراهم می‌کند. در مجموع، شکل‌گیری برنامه‌هایی مانند SCSF و مجموعه ساموادا را باید بخشی از جریان گسترده‌تر بازخوانی، حفاظت و احیای میراث نسخه‌ای هند دانست. در کشوری که نسخه‌های خطی فارسی آن در کتابخانه‌ها، آرشیوها، دانشگاه‌ها، موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی پراکنده‌اند، آموزش نیروی انسانی متخصص به اندازه نگهداری فیزیکی نسخه‌ها اهمیت دارد. ارزش واقعی یک نسخه زمانی آشکار می‌شود که بتوان آن را به‌درستی خواند، شناسایی کرد، در زمینه تاریخی خود قرار داد و یافته‌های آن را در اختیار جامعه علمی قرار داد. بنیادهایی که آموزش نسخه‌شناسی را با پژوهش، گفت‌وگو، دیجیتال‌سازی و همکاری میان‌رشته‌ای پیوند می‌دهند، می‌توانند در این مسیر نقش مهمی ایفا کنند. از این منظر، نخستین نشست «ساموادا» درباره نسخه‌های خطی فارسی را می‌توان فرصتی مناسب برای توجه دوباره به گنجینه عظیم میراث فارسی در هند دانست؛ میراثی که نه تنها بخشی از تاریخ زبان و ادبیات فارسی، بلکه بخشی مهم از تاریخ فکری، اجتماعی و فرهنگی خود شبه‌قاره هند نیز به شمار می‌آید. آثار فارسی موجود در هند، چه در قالب دیوان‌های شعری و تذکره‌ها و چه در شکل فرمان‌ها، مکاتبات، اسناد اداری، آثار تاریخی و رساله‌های علمی، در حقیقت بخشی از حافظه مکتوب مشترک ایران و هند را تشکیل می‌دهند. گستردگی چنین میراثی ضرورت تربیت پژوهشگرانی را بیش از پیش آشکار می‌کند که بتوانند این منابع را از قفسه‌های خاموش کتابخانه‌ها به عرصه پژوهش‌های علمی معاصر منتقل کنند.

برگزارکننده: بنیاد مطالعات متون مقدس و فرهنگی (SCSF)

مجموعه Saṃvāda Collective:

نخستین نشست: «چگونه یک نسخه خطی فارسی را بخوانیم: مقدمه‌ای بر نسخه‌شناسی فارسی»

سخنران: دکتر محمود عالم، از دانشگاه EFLU Hyderabad

تاریخ: ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶

زمان: ۲۰:۰۰ به وقت هند

شیوه برگزاری: آنلاین

مدت: ۹۰ دقیقه

منبع ثبت‌نام اعلام‌شده در اطلاعیه:

https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdKz6XPuFyC7mTdbeiYjpwrx1-TS_FpGZgtvxuaLUltOwYGMA/viewform?usp=publish-editor)

منابع:

https://www.iranicaonline.org/articles/india-xvi-indo-persian-historiography/?utm_source=chatgpt.com "INDIA xvi. INDO-PERSIAN HISTORIOGRAPHY - Encyclopaedia Iranica"

https://nationalarchives.nic.in/en/oriental-records?utm_source=chatgpt.com "Oriental Records | Official website of National Archives of India, Government of India"

https://www.asiaticsocietykolkata.org/museum/manuscripts?utm_source=chatgpt.com "Manuscripts | Asiatic Society"

[https://www.efluniversity.ac.in/Dr.MahmoodAlam.php?utm_source=chatgpt.com "EFL University - EFLU"

https://persianmanuscripts.wp.st-andrews.ac.uk/2024/12/18/persian-manuscripts-their-significance-to-past-present-and-future/?utm_source=chatgpt.com "Persian Manuscripts: Their Significance to Past, Present and Future – Persian Manuscripts between East and West"

https://persianmanuscripts.wp.st-andrews.ac.uk/team-2/?utm_source=chatgpt.com "Our Team – Persian Manuscripts between East and West"