بازخوانی پیوندهای ریشه‌دار تاریخی، فرهنگی، ادبی، دینی، اقتصادی و معماری میان دو تمدن بزرگ

خیبرپختونخوا؛ در سایه‌روشن فرهنگ ایران

در گستره پهناور تاریخ، کمتر ملتی را می‌توان یافت که همچون ایران و پاکستان (به‌عنوان نگین درخشان و چهارراه تمدنی شبه‌قاره هند)، چنین پیوند عمیق، ریشه‌دار، ساختاری و ناگسستنی با یکدیگر داشته باشند. مرزهای جغرافیایی و خطوط سیاسی میان این دو سرزمین، هرچند در دوران معاصر و تحت تأثیر تحولات ژئوپلیتیک،…

بخش دوم: حمزه بابا؛ عارف غزل‌سرای پشتو و روایتگر عرفان حسینی

چهار رکن ادبیات پشتو و ارادت به اهل‌بیت(ع)_ بخش دوم

اگر خوشحال‌خان ختک را باید بنیان‌گذار حماسه و هویت ملی در شعر پشتو دانست، بی‌تردید حمزه شینواری، مشهور به حمزه بابا، بنیان‌گذار مکتب عرفانی غزل پشتو است. ادبیات پشتو با حمزه بابا وارد مرحله‌ای تازه شد؛ مرحله‌ای که در آن، غزل از محدوده توصیف عشق زمینی فراتر رفت و به عرصه سلوک، معرفت، توحید و…

بخش اول: خوشحال‌خان ختک؛ شاعر حماسه، عشق و ولایت

چهار رکن ادبیات پشتو و ارادت به اهل‌بیت(ع) _ بخش اول

اگر تاریخ زبان پشتو را به بنایی عظیم تشبیه کنیم، بدون تردید چهار ستون اصلی آن رحمان بابا، خوشحال‌خان ختک، حمزه بابا و غنی‌خان هستند. این چهار شخصیت، نه تنها زبان پشتو را به اوج رساندند، بلکه روح فرهنگ پشتون را نیز در آثار خود متجلی ساختند. در میان این چهار شخصیت سه تن از جمله خوشحال‌خان ختک،…

بازخوانی نگاه معمار استعمار پیر در شبه‌قاره هند

لُرد کِرزن؛ از ایران تا گذرگاه خیبر

حضور و نقش سیاستمداران بریتانیایی مانند لرد کرزن در ایران، شبه‌قاره هند (هند و پاکستان) در چارچوب یک رقابت کلان ژئوپلیتیک به نام «بازی بزرگ» (The Great Game) میان امپراتوری بریتانیا و امپراتوری روسیه تزاری تعریف می‌شد. اگر بخواهیم نقطه تلاقی تاریخی شبه قاره،ایران، و ایالت امروزی خیبرپختونخوا…

معرفی اشخاص مشهور پیشاور

مختار علی نیرآخونزاده پارسی سرای پیشاور

مختار علی نیّر آخونزاده از برجسته‌ترین چهره‌های ادبی، فرهنگی، رسانه‌ای و پژوهشی زبان هندکو و پارسی سرای شهر پیشاور به شمار می‌رود؛ شخصیتی که زندگی و فعالیت‌هایش با تاریخ معاصر زبان هندکو گره خورده است. او نه تنها در عرصه ادبیات، نمایشنامه‌نویسی، روزنامه‌نگاری و پژوهش پیشگام بود، بلکه از طریق…

جایگاه مدارس دینی در ایالت خیبرپختونخوا

مدارس دینی در پاکستان

مدارس دینی در پاکستان از مهم‌ترین نهادهای آموزشی، مذهبی و اجتماعی این کشور به شمار می‌روند و پس از نظام آموزش دولتی، بزرگ‌ترین شبکه آموزشی کشور را تشکیل می‌دهند. این مدارس نه تنها وظیفه آموزش علوم اسلامی را بر عهده دارند، بلکه در بسیاری از مناطق محروم پاکستان، به‌ویژه در روستاها و مناطق مرزی،…

آشنایی با قبیله سواتی

معرفی قبایل پشتون - سواتی

سواتی‌ها ساکنان پیشین دره سوات بودند. یوسف‌زی‌ها در اوایل قرن شانزدهم آنان را از سوات بیرون راندند. سواتی‌ها مردمانی پرشمارند که بیشتر در مناطق مانسهره، باتگرام، تورغار و تا حدی در کوهستان سکونت دارند. آنان دره‌های آگرو، کونش و بوگرمنگ در منطقه مانسهره سکونتگاه دارند.

آشنایی با قوم طوری

معرفی قبایل پشتون - طوری

قبیله طوری‌، ناحیه‌ای را که به نام کُرَّم شناخته می‌شود، در دو سوی رودخانه‌ای به همین نام در اختیار دارد که در شمال خوست و جنوب کوه سفید قرار دارد. درباره تبار و نژاد این قبیله و جاجی‌ها تردیدهایی وجود دارد.

آشنایی با قبیله شینواری

معرفی قبایل پشتون- شینواری

شینواری‌ها یکی از قبایل قومی پشتون هستند که به کنفدراسیون شرقی سَربَنی و شاخه کانسی وابسته‌اند و عمدتاً در نواحی ناهموار مرزی دو سوی خط دیورند در شرق افغانستان و شمال‌غرب پاکستان، به‌ویژه در خیبر ایجنسی ، از جمله پیرامون لندی‌کوتل، گذرگاه خیبر، جلال‌آباد و دره‌های کوهستانی سفیدکوه سکونت دارند.…

آشنایی با قبیله بنگش

معرفی قبایل پشتون- بنگش

بنگش قبیله‌ای از پشتون‌هاست که عمدتاً در مناطق کوهات، هنگو و بخش‌هایی از نواحی کُرَم در استان خیبر پختونخوا در پاکستان سکونت دارند و حوزه سکونت آن‌ها به مناطق مجاور رشته‌کوه‌های سلیمان و افغانستان نیز امتداد می‌یابد. یکی از گروه‌های کمتر مورد مطالعه قرار گرفته پشتون‌ها، بنگش‌ها با این ویژگی…

پارسی سرایان پیشاور؛ از بزمِ سخن تا امروز، نگاهبانان زبان و ادب فارسی در پیشاور

نگاهبانان زبان و ادب فارسی در پیشاور

شهر پیشاور با موقعیت استراتژیک خود در گذرگاه تمدن‌ها، همواره نقش مهمی در تبادلات فرهنگی ایفا کرده است. این شهر کهن که در دامنه‌های رشته‌کوه هندوکش واقع شده، از دیرباز محل تلاقی فرهنگ‌های ایرانی، هندی و آسیای میانه بوده است. موقعیت جغرافیایی پیشاور آن را به پلی برای انتقال زبان و ادبیات فارسی…

آشنایی با قبیله اورکزی

معرفی قبایل پشتون - اورکزی

وایت کینگ (نویسنده بریتانیایی) در نوشته های خود درباره قبیله اورکزی گمان می‌برد که حدود هزار سال پیش، شاهزاده‌ای ایرانی به نام سکندر شاه منطقه تیراه را تصرف کرد و برخی او را نیای قبیله اورکزی می‌دانند.

آشنایی قبیله دیلازاک

معرفی قبایل پشتون - دیلازاک

دیلازاک‌ها یکی از قبایل باستانی پشتون متعلق به شاخه کارلانری (یا کارلانی) بودند که در گذشته بخش وسیعی از دره پیشاور را اشغال کرده بودند، از جمله مناطقی چون هشت‌نگر و دوآبه میان رودهای کابل و سوات، همچنین باجور در استان خیبر پختونخوا در پاکستان امروزی و بخش‌های مجاور آن در افغانستان. آن‌ها در…

آشنایی با قبیله چمکنی

معرفی قبایل پشتون - چمکنی

قبایل چمکنی که به نام «چکمانی» نیز شناخته می‌شوند، به طور سنتی متعلق به شاخه اصلی غوریه‌خیل از سَربانی پشتون‌ها دانسته می‌شوند. محمد حیات خان (نویسنده حیاتِ افغانی) آنان را از نسل ابراهیم غوریه می‌داند و بر اساس نسب سربانی، آنان با مهمندان، داوودزایی و خلیل‌ها مرتبط هستند. به گفته وی، آنان…

معرفی اماکن معروف پیشاور

مقبره بیجو: گواهی خاموشِ عشق، توطئه و تراژدی

در فضای پیشاور همواره نفسِ تاریخ جریان دارد؛ شهری که در هر کوچه، هر پیچ و هر دیوار کهنه، روایتی نهفته است و داستان‌هایی بی‌شمار در آن مدفون است؛ برخی در سنگ مرمر نقش بسته، برخی در پسِ آجرهای فروریخته پنهان مانده و بعضی در پنجره‌های محوِ خاطره‌ها گم شده‌اند. در میان همین روایت‌های خاموش اما…

معرفی قبایل پشتون – آفریدی

آفریدی یا آپْریدی، نام یک قبیله بزرگ پشتون در شمال‌غرب پاکستان است که شمار کمی از اعضای آن در افغانستان ساکن هستند. آفریدی‌ها بخشی از گروه قبایل کرلانی را تشکیل می‌دهند. گمان می‌رود که نیای افسانه‌ای آنان فردی به نام فریدون بوده است که از طریق مانی (یا مانای؟) و کودای (و همسر دومش) از نسل کرلان…

معرفی قبایل پشتون - مَروَت

قبیله مَروَت شاخه‌ای از بخش لوحانی قبیله لودی است که عمدتاً در منطقه لکی مروت در ایالت خیبر پختونخوا یافت می‌شوند. گفته می‌شود که نسب آنان به نُوح و همسر اول او ماشیره(مشهور به شیری)می‌رسد. این قبیله به چهار زیرشاخه مُوسی خیل، تپی، نُونَ خیل و سالار تقسیم می‌شود. بر اساس کتاب مخزن‌افغانی(تألیف…

معرفی قبایل پشتون - گگیانی

قبیله گگیانی به شاخه خَشی (یا خَخَی) از پشتون‌های سربَنی تعلق دارد. بنا بر روایات سنتی تبارشناسانه، خَشی فرزندِ شرخَبون، فرزندِ سربَن، فرزندِ قیس عبدالرشید بوده است. ازاین‌رو، نزدیک‌ترین خویشاوندان آنان یوسف‌زی‌ها و مَندانَرها به شمار می‌آیند. آخوند درویزه روایت می‌کند که ماخ، پسر دومِ خَشی…

معرفی قبایل پشتون - نیازی

قبیله نیازی از قبایل پشتونِ افغانستان مرکزی (خراسان) به‌شمار می‌رود. قبایل کوچ‌نشین افغانستان مرکزی غالباً به خلج‌های ترک نسبت داده می‌شدند؛ کهن‌ترین قبایل ترک‌تبار که از آسیای مرکزی مهاجرت کردند. بعدها این قبایل با مردم غور درآمیختند؛ مردمی که گفته می‌شد به نژاد سامی تعلق دارند و برخی تاریخ‌نگاران…

تاریخ و فرهنگ قبیله ترین

معرفی قبایل پشتون- بخش چهارم

قبیله ترین که در منابع مختلف با صورت‌های نوشتاری «ترین» و «تارین» نیز آمده است، یکی از قبایل مهم و شناخته‌شده پشتون به‌شمار می‌رود که از شاخه سربانی پشتون‌ها محسوب می‌شود.قبیله ترین در تاریخ پشتون‌ها به‌عنوان یکی از قبایل اثرگذار شناخته می‌شود که نقش آن در تحولات نظامی و سیاسی منطقه، به‌ویژه…

تاریخ و فرهنگ قبیله مُلّاگوری

معرفی قبایل پشتون – بخش سوم

قبیله مُلّاگوری(ملّاغوری) یکی از قبایل پشتون ساکن در مناطق مرزی پاکستان و افغانستان است که نام آن همواره در کنار گذرگاه خیبر، نواحی مومند و بخش‌هایی از ولایت ننگرهار افغانستان مطرح بوده است. این قبیله اگرچه از نظر جمعیتی در شمار قبایل بزرگ پشتون قرار نمی‌گیرد، اما از حیث موقعیت جغرافیایی، پیشینه…

تاریخ و فرهنگ قبیله یوسفزئی

معرفی قبایل پشتون - بخش دوم

خاستگاه کهن قبیله یوسفزئی و دیگر قبایل خاشی، مناطق روستایی قندهار در جنوب افغانستان بود. پس از دوره‌ای کوچ‌نشینی، آنان در نزدیکی قندهار ساکن شدند و مطابق عادت دیرینه‌شان، قلمرو را به‌قید قرعه تقسیم کردند. پس از مدتی، خاشی‌ها با ایجاد برشی در رودخانه ارغنداب، سهم همسایگان خود، تَـرین‌ها، را…

قبیله مهمند؛ تاریخ، فرهنگ و حافظه مقاومت

معرفی قبایل پشتون

بخش اول: قبیله مهمند از قبایل سرشناس پشتون است که نقش برجسته‌ای در تاریخ پشتون‌ها ایفا نموده است. قلمرو اصلی این قبیله، منطقه مهمند در ایالت خیبر پختونخوا است، هرچند جوامعی از ایشان در بخش‌هایی از ناحیه پیشاور و نیز ولایت ننگرهار افغانستان سکونت دارند. براساس شجره‌نامه‌های سنتی پشتون‌ها، مهمند،…

سائین احمد علی ایرانی؛ نقش او در ادب فارسی و هندکو

شهر پیشاور از دیرباز یکی از مراکز مهم فرهنگی و ادبی در منطقه گندهارا و شبه‌قاره هند به شمار می‌رفته است. این شهر نه‌تنها محل برخورد تمدن‌ها و فرهنگ‌های گوناگون بود، بلکه خاستگاه شاعرانی بزرگ و صوفیان وارسته‌ای بوده است که در تداوم و توسعه زبان‌های محلی و زبان فارسی سهمی عظیم داشته‌اند. در میان…