کتاب رازهای محبوبان: راهنمای زبان مقدس عشق صوفیانه

نوشته سید محمد ذوقی شاه
ترجمه کاپیتان وحید بخش سیال، شاهدالله فریدی و قاضی محمد سعید
تألیفات شهیدی
ISBN: 978-969-9512-06-3
۶۰۲ صفحه

تصوف در طول قرن‌ها واژگان و اصطلاحات خاص خود را پدید آورده است. ادبیات صوفیانه سرشار از نمادها، استعاره‌ها و واژگانی است که معانی آنها فراتر از کاربرد معمولشان است. ورود به این جهان ادبی، رویارویی با سنتی غنی از نظر فکری و معنوی است؛ سنتی که در آن زبان به ابزاری برای توصیف سفر درونی انسان و رابطه او با ذات الهی تبدیل می‌شود.

فارسی و اردو دارای مجموعه قابل‌توجهی از آثاری هستند که به توضیح واژگان صوفیانه و بررسی اندیشه‌ها و معانی نهفته در آنها اختصاص یافته‌اند. با این حال، در زبان انگلیسی، چنین آثاری همچنان نسبتاً محدود هستند. کتاب رازهای محبوبان: راهنمای زبان مقدس عشق صوفیانه با هدف پر کردن این خلأ نوشته شده است.

این کتاب ترجمه انگلیسی نسخه اردو است که نخستین بار در سال ۱۹۵۱ منتشر شد. سید محمد ذوقی شاه اثر اصلی را نوشته است و اکنون این کتاب توسط کاپیتان وحید بخش سیال، شاهدالله فریدی و قاضی محمد سعید ترجمه شده است.

در مقدمه، این کتاب به‌عنوان نخستین جلد از یک «دانشنامه معنویت اسلامی» معرفی شده است. با این حال، این اثر بسیار فراتر از یک واژه‌نامه اصطلاحات عرفانی است. در واقع، این کتاب راهنمایی مفصل برای زبان تصوف است. بیشتر مدخل‌های کتاب با توضیحات مشروحی همراه هستند که ابعاد فلسفی و معنوی واژه‌ها را بررسی می‌کنند و به خوانندگان امکان می‌دهند نه‌تنها معانی تحت‌اللفظی آنها، بلکه جایگاهشان را در چارچوب گسترده‌تر جهان‌بینی صوفیانه نیز درک کنند.

این کتاب به ترتیب الفبایی تنظیم شده است. هر حرف الفبا فصل مخصوص به خود را دارد و واژه‌هایی که با آن حرف آغاز می‌شوند در همان فصل آمده‌اند. بیشتر این فصل‌ها همچنین در پایان با یادداشت‌های توضیحی همراه هستند که زمینه و توضیحات بیشتری ارائه می‌کنند. این ساختار، درک مطالب را آسان‌تر می‌سازد.

یکی از نقاط قوت کتاب، عمقی است که در پرداختن به مفاهیم منفرد به کار گرفته است. بسیاری از مدخل‌ها در واقع مقاله‌هایی مفصل هستند، نه صرفاً تعریف‌های کوتاه فرهنگ‌نامه‌ای.

عمق این توضیحات را می‌توان در نحوه پرداختن به واژه‌هایی که در ظاهر معمولی به نظر می‌رسند مشاهده کرد. برای نمونه، «بیماری» در کاربرد معمول به معنای ناخوشی یا مرض است، اما در اصطلاحات صوفیانه، همان‌گونه که کتاب می‌گوید، به «رنج‌های درونی عشق، اندوه جدایی و ضعف‌های اجتماعی، اخلاقی و معنوی‌ای اشاره دارد که مانع پیشرفت سالک به سوی نزدیکی به خداوند می‌شوند».

به همین ترتیب، واژه رایجی مانند «گفت‌وگو» که در اردو و فارسی به معنای صحبت یا گفتگو است، معنایی عرفانی پیدا می‌کند. کتاب در اصطلاحات تصوف، آن را «هر چیزی که بتواند احساسات عشق را برانگیزد» توصیف می‌کند. همچنین «آهو» در زبان اردو و فارسی، در کاربرد معمول به معنای حیوانی به نام آهو است. اما در واژگان صوفیانه، به «انسانی گفته می‌شود که مانند آهو در دره الوهیت می‌جهد و از سرور وصال با محبوب الهی لذت می‌برد».

مدخل مربوط به «انا»، که معمولاً به معنای «خود» یا «منیت» درک می‌شود، به‌ویژه جالب توجه است. در اینجا، کتاب مجموعه‌ای از لایه‌های عمیق‌تر در وجود انسان را توصیف می‌کند: «بدن انسان حاوی تکه‌ای گوشت است [که] قلب (فؤاد) را در خود دارد، و قلب روح (روح) را دربر دارد، و روح راز (سرّ) را در خود دارد، و راز امر پنهان (خفی) را دربر دارد، و امر پنهان، پنهان‌ترین (اخفی) را در خود دارد، و پنهان‌ترین، انا (منیت) را دربر دارد. انا نمایانگر ذات مطلق (ذاتِ مطلق) است. منیت (انانیت) در انسان در واقع پژواک «منیت» الهی است».

این نمونه‌ها نشان می‌دهند که چرا این کتاب بسیار فراتر از یک فرهنگ‌نامه معمولی اصطلاحات صوفیانه است. افزون بر این، توضیحات صرفاً به‌صورت تأملات شخصی یا تفسیرهای حدسی ارائه نشده‌اند. بلکه در موارد لازم، با ارجاع به قرآن و حدیث پشتیبانی شده‌اند.

در کنار این منابع دینی، نویسنده به‌طور گسترده از آثار شاعران بزرگ فارسی و اردو بهره گرفته و نشان می‌دهد که این مفاهیم چگونه در طول قرن‌ها در سنت ادبی بیان، تفسیر و تکامل یافته‌اند. به همین دلیل، خواننده می‌تواند چندین بیت زیبا از شعر فارسی و اردو را نیز در این کتاب بخواند.

برای نمونه، یکی از این ابیات چنین است:

Mast gashtam az do chashm-i-saqi pemana nosh

Alfiraq ae nang-o-namoos, alwida ae aql-o-hosh

(از دو چشم ساقیِ شراب‌ریز مست شدم

با شهرت و آبرو وداع می‌کنم؛ بدرود ای عقل و هوش)

حاصل کار، کتابی است که نه‌تنها معانی جدید واژه‌ها را آموزش می‌دهد، بلکه خوانندگان را با باورهای اصلی تصوف نیز آشنا می‌کند و به آنها امکان می‌دهد از شعر نیز لذت ببرند.

ترجمه انگلیسی این اثر از آن جهت اهمیت ویژه‌ای دارد که این میراث را در اختیار خوانندگانی قرار می‌دهد که ممکن است دانش کاربردی از زبان اردو یا فارسی نداشته باشند. در حالی که ترجمه‌های شعر صوفیانه به‌طور گسترده در دسترس هستند، آثار جامع انگلیسی که به‌طور مشخص به توضیح زبان و اصطلاحات تصوف اختصاص یافته باشند، نسبتاً نادرند. بنابراین، این جلد خلأ مهمی را پر می‌کند. این اثر به خوانندگان انگلیسی‌زبان امکان خواهد داد تا با اعتماد و درک بیشتری به متون کلاسیک صوفیانه نزدیک شوند.

دانشجویان و پژوهشگران مطالعات اسلامی، ادیان تطبیقی و ادبیات جنوب آسیا بدون تردید این کتاب را مرجعی سودمند خواهند یافت؛ در حالی که خوانندگان عمومی علاقه‌مند به معنویت یا شعر کلاسیک نیز از آن بهره خواهند برد.

در مجموع، این ترجمه خدمتی مهم فرهنگی و فکری است.

https://www.dawn.com/news/2027852/non-fiction-the-language-of-sufism