امروزه سیستم بین‌الملل چندلایه، غیرخطی و آکنده از تعاملات پیش‌بینی‌ناپذیر است، و همین ویژگی باعث می‌شود رفتار دولتها پیچیده‌تر از پارادایم رئالیستی باشد. برهمین اساس برخی نظریه پردازان عرصه ی روابط بین الملل رویکردی تلفیقی با عنوان رئالیسم پیچیده (Complex Realism) را ارائه کرده اند. بر مبنای این نظریه برای فهم رفتار یک بازیگر در عرصه ی بین الملل علاوه بر سه سطح تحلیل (داخلی، منطقه ای، بین المللی) باید ترکیب-همزمان- سه مولفه قدرت سخت، نرم و مفهوم هویت (روایتهای فرهنگی تمدنی) را در رفتارشناسی بازیگر در نظر گرفت. در عین حال پیش فرض این رویکرد تطبیق(و تغییر) دائمی راهبردها و یادگیرنده بودن بازیگران-بر مبنای فضای محیطی و رفتار سایرین- می باشد. به نظر می رسد این نظریه برای مطالعه کشورهایی مانند ترکیه که انگیزه‌های ژئوپولیتیکی مبتنی بر ابعاد هویتی-تمدنی دارند، می تواند چارچوب تحلیلی دقیق تری -نسبت به رئالیسم کلاسیک یا نئورئالیسم- ارائه نماید.

ترکیه در سالهای اخیر به طور فزاینده‌ای فعال در عرصه کمک‌های خارجی (ODA) بوده  و قاعدتا این رشد نه فقط به انگیزه‌های انسان‌دوستانه بلکه مبتنی بر پیگیری اهداف سیاسی بوده است. سه پیشران اصلی در اتخاذ این جهت گیری در سیاست خارجی ترکیه نقش داشته اند: سیاست داخلی مبتنی بر آرمانهای حزب عدالت و توسعه؛ اهداف منطقه ای (تقویت و توسعه ی نفوذ در مناطقی مانند خاورمیانه، آفریقا و کشورهای ترک زبان در ادامه سیاست نوعثمانی گری)؛ منافع بین المللی راهبردی در راستای تثبیت نقش بین المللی و کسب اعتبار و نفوذ ژئوپلیتیکی. بر همین اساس در ساختار تحلیلی این کمک ها، باید جاه طلبی های ژئوپلیتیک، ارتقای قدرت نرم (با استفاده از پیوندهای تاریخی-فرهنگی) و معرفی خود به عنوان یک حامیِ جایگزین در برابر قدرتهای غربی و نهایتا کمک به منافع اقصادی-امنیتی داخلی را لحاظ کرد.

کمکهای توسعه ای ترکیه (ODA) عمدتا توسط دو نهاد ارائه می شود: تیکا (TIKA) و افاد (AFAD) که اولی بر کمک توسعه ای بلندمدت تاکید دارد و دومی بر مدیریت بحران و فعالیت در شرایط خاص نظیر بلایای طبیعی.  پیش از پرداختن به فعالیتهای تیکا در افغانستان -به طور خاص در حوزه ی غرب- به نظر می رسد مرور برخی آمار و داده ها در این ارتباط ضروری می باشد[1] .

ترکیه در کنار ایالات متحده، آلمان، ژاپن، بریتانیا و فرانسه جزو ده کشوری است که بیشترین کمکهای خارجی در جهان را ارائه می دهد. (با کمک حدود 7.7 میلیارد دلار برای سال 2021) [1] این رقم برای ترکیه از سال 2012 همه سال با رشد قابل توجهی همراه بوده است. براساس نسبت (GDP)  به کمکهای خارجی، ترکیه جزو سه کشور اول دنیاست.

کشورهایی که بیشترین کمکها را دریافت کرده اند عبارتند از: سوریه، سومالی، آذربایجان، فلسطین، عراق، افغانستان، قزاقستان.

براساس آنچه در منابع داخلی ترکیه و مطبوعات این کشور آمده، استراتژی کمک‌رسانی ترکیه با اهداف سیاست خارجی آن همسو است و مبتنی بر برنامه‌های توسعه ملی، از جمله برنامه توسعه دوازدهم، شکل گرفته است. طرح کمک خارجی بر همکاری فنی، توسعه زیرساخت‌ها، انرژی، دیجیتالی شدن و مدیریت مهاجرت تأکید دارد. همچنین همکاری بیشتر با سازمان‌های بین‌المللی و سازمان‌های مردم‌نهاد را با هدف ارائه کمک‌های مؤثرتر و همکاری منطقه‌ای، به ویژه در آفریقا، تشویق می‌کند. کمک‌های توسعه‌ای ترکیه، کمک‌های مبتنی بر تقاضا را در اولویت قرار می‌دهد و در عین حال اهداف اقتصادی و استراتژیک را ادغام می‌کند. ترکیه با تقویت هماهنگی بین بازیگران دولتی، خصوصی و جامعه مدنی، قصد دارد تأثیر و استمرار برنامه‌های کمکی خود را افزایش دهد. البته در انتهای این نوشتار فاصله ی میان سیاست های اعلامی و اعمالی و نیز فراروایت های اصلی مورد بررسی و نقد قرار گرفته است.

فقرزدایی، مقابله با گرسنگی، آموزش، سلامت و بهداشت، آب سالم، برابری جنسیتی، رفع نابرابری و ... از جمله اهداف و"سیاستهای اعلامی" ترکیه عنوان شده است.

معرفی آژانس همکاری و هماهنگی ترکیه (تیکا)

تیکا نهادی موثر در راستای راهبرد رسمی کمک‌های خارجی (ODA)[2] در سال 1992 زیر نظر نخست وزیر (و اکنون زیر نظر وزارت فرهنگ و گردشگری) تاسیس و به تدریج فعالیتهای آن تا جایی گسترده شد که برخی منابع مدعی شده اند که تا سال 2022 در بیش از 170 کشور دنیا فعالیت داشته و بودجه ی آن برای سال 2024، 7.4 میلیارد دلار اعلام شده است. ماموریت اصلی آن ارتقای توسعه اجتماعی اقتصادی، فقرزدایی و تقویت ظرفیتهای همکاری در کشورهای میزبان می باشد. تیکا تا سال 2022، دارای 62 دفتر در سراسر جهان بوده و از سال 1992 – به ادعای سایت موسسه- بیش از 30 هزار پروژه را در 170 کشور اجرا کرده است.   آموزش، بهداشت و موضوعات فرهنگی حوزه های اصلی فعالیت تیکا می باشد.

فعالیت در افغانستان

تیکا در افغانستان سالانه بیش از 30 میلیون دلار هزینه می کند و گفته می شود از سال 2005 تا کنون بیش از 1300 پروژه را در افغانستان اجرا کرده  که نیمی از آن در حوزه ی آموزش و بهداشت بوده است. در حال حاضر به صورت رسمی دفاتر کابل، هرات، مزارشریف در کنار مدارس معارف افغان-ترک فعال هستند. ترکیه بین سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۱ مجموعا بیش از ۱٫۱ میلیارد دلار به توسعه افغانستان اختصاص داده است، با تمرکز بر زیرساخت، آموزش و بهداشت. آژانس همکاری و هماهنگی ترکیه (تیکا) در این دوره از طریق مؤسسات مراقبت‌های بهداشتی تحت حمایت خود، به بیش از ۱۲ میلیون نفر در افغانستان خدمات بهداشتی ارائه داده و بیش از ۱۰۰ مدرسه در افغانستان ساخته و بازسازی کرده است. در ادامه مرور مختصری بر عمده فعالیتهای تیکا در افغانستان (در دوران حاکمیت طالبان) آمده است:

• حفر چاه آب برای 300 خانوار در روستای ایلقچی ولایت بلخ
• احداث سردخانه سردخانه 300 تنی محصولات کشاورزی ولایت پکتیا
• حمایت از 800 خانواده سیل‌زده در مزارشریف
• برگزاری نمایشگاه گردشگری در قلعه تاریخی هرات
•  کمک به کودکان نیازمند در هرات
• اهدای 1500 بسته مواد غذایی به پرورشگاه تهیه مسکن کابل
• توزیع بسته ارزاق  بین سه هزار خانواده‌ نیازمند در ده ولایت
• افطاری برای 4650 نفر در طی ماه رمضان (در ولایتهای هرات، غور، نیمروز، فراه و بادغیس)
• توزیع بسته غذایی و پتو بین 500 خانواده نیازمند و آواره در ولایت بامیان
• کمک به به پرورشگاهی در کابل
• کمک به به یتیم‌خانه دخترانه علاالدین در کابل
• تمرکز ویژه برای بازسازی بناهای تاریخی (به طور ویژه در هرات) [3]

راهبردهای تیکا در افغانستان

الف-دپیلماسی جامعه محور

تیکا راهبرد دیپلماسی عمومی نسل سوم را در افغانستان در پیش گرفته که بنیان آن تمرکز بر تعامل مستقیم با جوامع محلی (به جای دولت مرکزی) است که از یک سو مولد مشروعیت اجتماعی بوده و از سوی دیگر با هدف قراردادن نیازهای اولیه و حیاتی مردم، در افق بلندمدت- وابستگی آنان به هیات حاکمه را کاهش می دهد[4] . شناسایی خلا های فرهنگی، اجتماعی و نیاز سنجی بر مبنای اقتضائات محلی و داشتن برخی جذابیت های فرهنگی این فرصت را در اختیار ترکیه قرار داده تا با تمرکز بر برخی قومیت ها نظیر ترکمن ها و ازبک ها شبکه های اجتماعی پایدار بسازد. کما اینکه پس از سقوط دولت اشرف غنی در ۲۰۲۱، تیکا توانست فعالیت‌های خود را با مشکل کمتری ادامه دهد.  

ب- دیپلماسی هویتی

یکی از ویژگی‌های دیپلماسی عمومی نسل سوم، بهره‌گیری از هویت‌های مشترک برای ایجاد پیوندهای عاطفی است. تیکا این را از طریق محورهای هویتی ترک-افغان، تاریخ مشترک، امپراتوری عثمانی، اسلام سنی معتدل و همکاری فرهنگی اجرا کرده است. روابط ترکیه و افغانستان ریشه در دوران عثمانی دارد، جایی که سلطان عبدالحمید دوم در ۱۸۷۷ نماینده ای دیپلماتیک به افغانستان فرستاد و روابط برادرانه‌ای برقرار کرد. همچنین، در دوران مدرن، ترکیه اولین کشوری بود که استقلال افغانستان را در ۱۹۲۱ به رسمیت شناخت و روابط فرهنگی را تقویت کرد. تیکا این هویتِ به ظاهر مشترک را به قدرت نرم فرهنگی تبدیل کرده است. امروزه پروژه‌هایی مانند بازسازی مساجد، آموزش زبان ترکی و برنامه‌های فرهنگی مشترک، در پی ایجاد یک "زبان هویتی" است که فراتر از سیاست‌های روزمره عمل می‌کند[5] . به گفته ی سرکنسول ترکیه در هرات، این کشور به دنبال «ساخت هویت مشترک با افغانستان» است و بر همین اساس از هر فعالیت و مسیری که در جهت تقویت این رویکرد باشد حمایت می کند.

ج- تصویرسازی و معرفی ترکیه به عنوان قدرت منطقه ای

خروج ایالات متحده (و سایر نیروهای محور ناتو) در اوت ۲۰۲۱، خلأ عظیمی در کمک‌های توسعه‌ای، آموزشی و بهداشتی افغانستان ایجاد کرد. آژانس‌های غربی مانند USAID فعالیت‌های خود را کاهش دادند، اما تیکا تلاش کرد این خلا را پر کند. پس از ۲۰۲۱، تیکا پروژه‌های زیرساختی مانند ساخت فرودگاه کابل، مساجد و کلینیک‌ها را ادامه داد و کمک‌های بشردوستانه را افزایش داد. این آژانس بیش از ۲۰۰ پروژه جدید در زمینه سلامت، آموزش و زیرساخت اجرا کرده که با تبلیغات فراوان مدعیست پروژه ها مستقیما جایگزین برنامه‌های غربی شده است. ترکیه با ادعای مدل "کمک بدون شرط" (برخلاف شرط‌های دولتهای غربی)، به دنبال کسب مشروعیت بیشتر بوده و این استراتژی، نفوذ سیاسی ترکیه را افزایش داده است.

د- ایجاد شبکه نخبگانی

ترکیه -با الگو برداری از طرحهایی نظیر برنامه ی فولبرایت- با ایجاد شبکه‌های آموزشی و اجتماعی، بدنبال ایجاد سرمایه ی سیاسی-اجتماعی بلندمدت است. جایی که امکان ساخت و ایجاد سرمایه ی سیاسی از ترکیب دانش آموزان، معلمان، فعالان سیاسی، رسانه ای، اجتماعی وجود دارد. تیکا با این راهبرد تلاش دارد با تمرکز بر برنامه‌های غیرسیاسی، پایداری خود را حفظ کند.

جمع بندی

 ترکیه از طریق فعالیتهای خویش تلاش دارد با حضور در افغانستان، نفوذ خود در آسیای مرکزی و جنوب آسیا را توسعه بخشد. بررسی فعالیت‌های توسعه‌ای این کشور در افغانستان، به‌ویژه از طریق تیکا، نشان می‌دهد که این کشور سیاست کمک‌های خارجی خود را نه صرفاً بر مبنای انسان‌دوستی بلکه به‌عنوان ابزاری چندوجهی در راستای تقویت جایگاه ژئوپلیتیکی، گسترش نفوذ فرهنگی و افزایش قدرت نرم طراحی کرده است. ترکیه در قالب «رئالیسم پیچیده» با تلفیق قدرت سخت (حضور فنی و زیرساختی)، قدرت نرم (کمک‌های آموزشی و فرهنگی) و سرمایه‌گذاری در چارچوبی هویتی (تأکید بر پیوندهای تاریخی و فرهنگی ترک–افغان) می کوشد در خلأ ناشی از عقب‌نشینی غرب، چهره‌ای فعال و متمایز از خود به‌عنوان یک قدرت میانه‌رو، اسلامی و مستقل ارائه دهد. با این حال، تداوم و کارایی این الگو به چند عامل بستگی دارد: نخست، توانایی ترکیه در تبدیل این شبکه‌های فرهنگی و اجتماعی به پیوندهای پایدار سیاسی و اقتصادی؛ دوم، پذیرش این نفوذ از سوی جامعه‌ی محلی افغانستان و واکنش سایر بازیگران و رقبای منطقه‌ای مانند ایران، چین و پاکستان؛ و سوم، ظرفیت ترکیه برای مدیریت هم‌زمان منافع اقتصادی، امنیتی و هویتی خود در محیطی بی‌ثبات و متکثر. علیرغم راهبردها و تلاش های انجام شده، تحلیل‌گران معتقدند که نقش ترکیه محدود خواهد بود مگر اینکه ترکیه بعد امنیتی ملموسی در افغانستان داشته باشد؛ در غیر این صورت، حضور آن “فنی و حتی نمایشی” باقی خواهند ماند.