۱. معرفی اثر و جایگاه آن

کتاب ’’عرفانِ حافظ‘‘ از جمله آثار برجستهٔ مولانا اشرف علی تهانویؒ (۱۲۸۰–۱۳۶۲ق / ۱۸۶۳–۱۹۴۳م)، مشهور به حکیم‌الامت، است که در آن دیوان حافظ شیرازی با رویکردی تصوف‌محور، اصلاحی و احتیاط‌آمیز شرح شده است. این اثر نخستین‌بار در نیمهٔ قرن بیستم منتشر شد و چاپ مورد اشاره در متن، به اهتمام نفیس اکادمی کراچی (۱۹۷۶) صورت گرفته است.

تهانویؒ که از اکابر علمای دیوبند و از خلفای ارشد حضرت امداد الله مهاجر مکیؒ بود، در این کتاب می‌کوشد میان ادب عرفانی فارسی و تصوف سنّیِ منضبط به شریعت پیوندی روشن و قابل اعتماد برقرار کند. از همین رو، «عرفان حافظ» نه شرحی ادبیِ صرف است و نه تفسیر ذوقیِ رها شده، بلکه شرحی سلوکی–تعلیمی است که مخاطب آن سالکان، طالبان معرفت و اهل علم‌اند.

عکسی از حاجی امداد الله مهاجر مکی

 

۲. انگیزهٔ تألیف و روش‌شناسی تهانویؒ

مولانا تهانویؒ خود در دیباچه تصریح می‌کند که قصد او شرح همهٔ اشعار حافظ نیست، بلکه:

• تنها ابیاتی را برگزیده که متضمن حقایق عرفانی، احوال باطنی و اشارات سلوکی هستند؛
• اشعاری که صرفاً بر صنایع شعری، تخیّل عاشقانه یا ظرافت ادبی استوارند، محور بحث قرار نمی‌گیرند مگر به‌ندرت.

از نظر روش‌شناختی، تهانویؒ:

1. حافظ را ’’صاحبِ حال‘‘ می‌داند، نه صرفاً شاعر خیال‌پرداز؛ اما در عین حال، مخاطب را از برداشت‌های اباحیانه و شریعت‌گریز به‌شدت برحذر می‌دارد؛
   • هر بیت را در پرتو مفاهیم بنیادین تصوف سنّی چون سلوک و جذب، قبض و بسط، نقش مرشد، اصلاح باطن همراه با التزام به ظاهر شریعت تفسیر می‌کند.

۳. دیدگاه تهانویؒ دربارهٔ حافظ و دیوان او

تهانویؒ موضعی میانه‌رو اما عمیق نسبت به حافظ دارد. از یک‌سو، او انکار نمی‌کند که در دیوان حافظ تعبیرات شراب، ساقی، معشوق و خرابات فراوان است و همین امر باعث لغزش بسیاری شده است. از سوی دیگر، تأکید می‌کند که:

’’در دیوان حافظ اشعار زیادی وجود دارد که زیبایی مطلق، عشق حقیقی و معانی توحیدی را منتقل می کند، البته به شرطی که خواننده اهل بصیرت باشد.‘‘

از نظر او، خطر اصلی نه در اشعار حافظ، بلکه در خوانش ناآگاهانهٔ آن‌هاست. به همین دلیل، «عرفان حافظ» عملاً نقش فیلتر معرفتی را ایفا می‌کند: بقول معروف؛ گل را می‌گیرد و خار را جدا می‌سازد.

۴. جایگاه «عرفان حافظ» در سنت شرح‌نویسی دیوان حافظ

دیوان حافظ از قرن نهم هجری به بعد، همواره محل شرح، تأویل و مناقشه بوده است. شارحان حافظ را می‌توان به‌طور کلی به سه طیف تقسیم کرد:

۱. شارحان ادبی–بلاغی

مانند شمس‌الدین محمد بن قاسم انصاری و شارحان متأخر دانشگاهی

این گروه بیشتر بر لغت، استعاره، تاریخ و صنایع ادبی تمرکز دارند و کمتر وارد ساحت سلوک و معناشناسی عرفانی می‌شوند.

۲. شارحان ذوقی–اشراقی

مانند برخی شارحان صوفی‌مشرب که تعبیرات حافظ را بی‌قید به شریعت و گاه با تأویلات افراطی
تفسیر کرده‌اند. این رویکرد، همان است که به گفتهٔ تهانویؒ موجب «لغزش خوش‌گمانان» شده است.

عکسی از اشرف علی تهانوی

 

۳. رویکرد مولانا اشرف علی تهانویؒ (جریان سوم)

’’عرفان حافظ‘‘ نمایندهٔ یک رویکرد اصلاحی–نقّادانه است که ویژگی‌های آن عبارت‌اند از:

• پذیرش اصل عرفان حافظ
• ردّ اباحه‌گری و بی‌ضابطگی
• سنجش هر تأویل با میزان شریعت و اصول تصوف سنّی

به این معنا، تهانویؒ نه در صف منکران حافظ است و نه در جرگهٔ مفرط‌گرایان، بلکه نقش ’’مصحّح فهم حافظ‘‘ را ایفا می‌کند.

۵. مبانی فکری تهانویؒ در شرح اشعار حافظ

شرح‌های تهانویؒ بر چند اصل بنیادین استوار است که در سراسر کتاب تکرار می‌شود:

الف) تقدم شریعت بر حقیقت

از دید تهانویؒ: ’’هر حقیقت جو شریعت کے خلاف هو، وه حقیقت نهیں بلکه فریبِ نفس هے۔‘‘

[’’هر واقعیتی که خلاف شریعت باشد، واقعیت نیست، بلکه فریب نفس است.‘‘]

بنابراین هرجا تأویل عرفانی منجر به ترک واجب یا ارتکاب حرام شود، آن تأویل مردود است، هرچند ظاهراً «ذوقی» یا «عاشقانه» باشد.

ب) تفکیک دقیق میان «تشبیه شعری» و «حقیقت خارجی»

تهانویؒ بارها هشدار می‌دهد که الفاظی چون شراب، ساقی، بت، خرابات در زبان حافظ رمز هستند، نه گزارش واقع. خطای بزرگ، آن است که رمز شعری، به مجوز عملی تبدیل شود.

ج) نقش محوری مرشد در فهم و سلوک

یکی از پررنگ‌ترین محورهای «عرفان حافظ» تأکید بر ضرورت مرشد کامل است. تهانویؒ ابیات مربوط به «پیر مغان» را نه دعوت به پیر بی‌دین، بلکه اشاره به شیخِ واصلِ صاحب‌تجربه می‌داند. او تصریح می‌کند که بدون مرشد، اشعار حافظ می‌تواند سالک را به هلاکت بکشاند و با مرشد، همان اشعار وسیلهٔ تربیت می‌شوند.

۹. تحلیل روان‌شناختی حالات سلوکی در شرح تهانویؒ

یکی از ارزش‌های افزودهٔ «عرفان حافظ»، نگاه روان‌شناسانهٔ دقیق تهانویؒ به احوال سالک است؛ به‌ویژه در بحث قبض و بسط.

قبض از نگاه تهانویؒ درمان غرور، شکستن «منِ کاذب»، ایجاد فقر حقیقی است.

او قبض را نه نشانهٔ دوری، بلکه ’’قربِ خاص به صورتِ تلخ‘‘می‌داند.

بسط نیز اگر بدون تهذیب باشد → مایهٔ عجب و اگر پس از قبض بیاید → نعمت الهی است. این تحلیل، حافظ را از شاعر «حال‌محورِ بی‌ضابطه» به معلم تجربهٔ باطنی تبدیل می‌کند.

۱۰. نقد برداشت‌های نادرست از حافظ در کلام تهانویؒ

تهانویؒ به‌طور ضمنی با سه برداشت نادرست مقابله می‌کند:

۱. برداشت اباحیانه که از «می» → جواز می‌سازی و از «خرابات» → ترک عبادت می‌فهمد.

۲. برداشت صرفاً رمانتیک که حافظ را فقط شاعر عشق زمینی می‌داند.

۳. برداشت فلسفیِ خشک که اشعار حافظ را از تجربهٔ زیستهٔ عرفانی تهی می‌کند. در برابر این‌ها، تهانویؒ حافظ را موحّد، صاحب‌حال، و در عین حال نیازمند شرح منضبط می‌داند.

۱۱. نمونه‌هایی از شرح ابیات و آرای تهانویؒ

الف) «الا یا ایها الساقی…»

تهانویؒ «ساقی» را محبوب حقیقی یا فیض‌دهندهٔ الهی می‌داند و «شراب» را جذب الهی، نه لذت مادی. او تصریح می‌کند که سلوک بدون جذب، انسان را به مقصد نهایی نمی‌رساند و سلوک نیز امری اختیاری است، اما جذب محض فضل الهی است. در این‌جا، تهانویؒ برداشت‌های احساسی یا شوریده‌حالانه را رد کرده و بر اصلاح اخلاق باطنی همراه با اعمال ظاهری تأکید می‌کند.

ب) مفهوم ’’قبض و بسط‘‘

در شرح ابیاتی که به گره‌خوردگی زلف، نافه، صبا و انتظار اشاره دارند، تهانویؒ تبیینی دقیق ارائه می‌دهد:

• قبض: حالت تنگی روح، انکسار، شکستگی نفس؛
• بسط: گشایش، انس، سرور قلبی.

او با استناد به اقوال محققان تصوف می‌گوید:

’’ بعض اعتبارات سے بسط سے ارفع هے، کیونکه اس میں عجب و خودبینی کا قلع قمع هو جاتا هے۔‘‘

[از برخی جهات، قبض بر بسط برتری دارد، زیرا عجب و خودبینی را از بین می‌برد.] و نتیجه می‌گیرد که سالک در حال قبض نباید مأیوس شود؛ باید به مرشد رجوع کند؛ و هرگز به رأی شخصی خود عمل نکند.

ج) «به می سجاده رنگین کن…»

این بیت از حساس‌ترین ابیات دیوان حافظ است. تهانویؒ با دقتی مثال‌زدنی توضیح می‌دهد:

• ’’شراب‘‘ در این‌جا امر فی‌نفسه مباحی است که در ظاهر، خلاف ذوق طریقت می‌نمایدو اگر مرشدِ کامل به کاری دستور دهد که در ظاهر خلاف عادت سالک است، نباید آن را فوراً منکر پنداشت.

اما تأکید می‌کند که این حکم عام نیست و تنها در چارچوب اطاعت از مرشدِ جامع‌الشرائط معنا دارد، نه بهانه‌ای برای ترک شریعت.

۱۲. اهمیت و کارکرد کتاب

کتاب «عرفان حافظ» از چند جهت اهمیت دارد:

1. ارائهٔ الگویی از خوانش منضبطِ عرفان ادبی؛
2. جلوگیری از سوءاستفادهٔ اباحی‌گرایانه از اشعار حافظ؛
3. پیوند دادن شعر فارسی با تصوف اصلاحیِ اهل‌سنت؛
4. تبدیل دیوان حافظ از متنی لغزنده به ابزاری تربیتی و سلوکی.

به تعبیر زیبای عبد القدوس هاشمی ندوی:

’’حضرت تهانویؒ نے اس تیز و تند شراب کی ایسی شرح لکهی که هر پهول سے کانٹا الگ هو گیا۔‘‘

[حضرت تهانوی (رح) چنان شرحی از این شراب قوی و مست کننده نوشتند که خار از هر گلی جدا شد.]

’’عرفان حافظ‘‘ نه تنها شرحی بر دیوان حافظ، بلکه بیانیه‌ای فکری دربارهٔ چگونگی مواجههٔ مسلمانِ سالک با متون عرفانی است. مولانا اشرف علی تهانویؒ در این اثر نشان می‌دهد که:

• می‌توان عاشق حافظ بود بی‌آنکه اسیر ظاهر شراب و خرابات شد و می‌توان از شعر، پلی به سوی توحید ساخت، نه گریزگاهی از شریعت.

۱۳. تأثیر «عرفان حافظ» بر خوانندهٔ معاصر

برای مخاطب امروز، این کتاب چند کارکرد اساسی دارد:

• آموزش «چگونه حافظ را بخوانیم»
• ایجاد مرز میان عرفان اصیل و شبه‌عرفان
• تبدیل شعر به ابزار خودسازی، نه سرگرمی یا توجیه نفس

به همین دلیل، «عرفان حافظ» فقط شرح دیوان نیست، بلکه راهنمای مواجههٔ اخلاقی و ایمانی با ادبیات عرفانی است. مولانا اشرف علی تهانویؒ در «عرفان حافظ» نقشهٔ دریانوردی به دست می‌دهد که می‌توان از زیبایی شعر لذت برد و  بی‌آنکه در گرداب تأویل نادرست غرق شد و می‌توان از حافظ، راهی به سوی خدا یافت، نه راهی برای گریز از او.

https://sufinama.org/ebooks/detail/irfan-e-hafiz-maulana-ashraf-ali-thanvi-ebooks?lang=ur