مقدمه

تحلیلگران برجسته چینی در بازه فوریه تا مارس ۲۰۲۶، با اتکا به شناخت عمیق از تحولات منطقه‌ای و بهره‌گیری از رویکردی واقع‌بینانه، به بررسی ابعاد مختلف جنگ تحمیلی علیه ایران پرداخته‌اند. این گزارش دیدگاه‌های آنان را در قالب سناریوهای اصلی و با تمرکز بر عوامل تعیین‌کننده مسیر جنگ، ارائه می‌کند.

سناریوهای اصلی از دیدگاه محققان چینی

۱. بن‌بست راهبردی و جنگ فرسایشی (محتمل‌ترین سناریو)

سون ده ‌گانگ (Sun De gang)، مدیر مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه فودان، معتقد است جنگ وارد مرحله "فرسایشی" شده و پیروزی سریع برای هیچ ‌یک از طرف‌ها ممکن نیست. وی تأکید می‌کند ایران با اتخاذ راهبردی پنج‌لایه‌ای – شامل حفظ توان موشکی در انبارهای زیرزمینی، استفاده از موشک‌های کروز و بالستیک، هماهنگی با متحدان منطقه‌ای، بستن تنگه هرمز، و هدف‌گذاری برای ناامیدی آمریکا از پیروزی سریع – توانسته تاب‌آوری خود را حفظ کند.

دینگ لونگ (Ding Long)، استاد مؤسسه مطالعات خاورمیانه دانشگاه شانگهای، با اشاره به وضعیت بن‌بست می‌گوید: "جنگ به بن‌بست رسیده است. هر دو طرف به اقدامات افراطی تهدید می‌کنند، اما این نشان می‌دهد که هیچ ‌یک نمی‌تواند به پیروزی قاطع دست یابد. در نهایت، این درگیری باید از طریق مذاکره حل و فصل شود. "

۲. تشدید جنگ و گسترش به زیرساخت‌های انرژی

لیو ژونگ‌ مین (Liu Zhong min)، استاد مؤسسه مطالعات خاورمیانه دانشگاه شانگهای و نایب‌ رئیس انجمن خاورمیانه چین، هشدار می‌دهد که جنگ وارد "مرحله‌ای بسیار خطرناک" شده و دستخوش "تغییر کیفی" گردیده است. وی توضیح می‌دهد: «"در حالی که نگرانی‌ها پیش از این بر امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز متمرکز بود، اکنون وضعیت نه تنها حمل‌ونقل، بلکه تولید انرژی را نیز تهدید می‌کند. حملات به میادین گاز و تأسیسات نفتی می‌تواند هم تولید و هم حمل‌ونقل انرژی را همزمان با خطر مواجه کند. "

۳. افزایش ریسک هسته‌ای و خروج از کنترل

ژو یونگ ‌بیائو (Zhu Yong biao)، مدیر مرکز مطالعات افغانستان دانشگاه لانژو، هشدار می‌دهد: "جنگی که پایان روشنی ندارد، بیشتر از آنکه به پیروزی منجر شود، احتمال خروج از کنترل دارد. نیروی نظامی می‌تواند اهداف را نابود کند، اما نمی‌تواند نظم را بازسازی کند. "

دینگ لونگ نیز با اشاره به خطر گسترش بحران می‌گوید: "ریسک‌ها با مسئله هسته‌ای تشدید می‌شوند که شاید نگران‌کننده‌ترین موضوع باشد. بزرگ‌ترین چالش این است که جنگ چگونه می‌تواند پایان یابد و پس از آن چه خواهد آمد؟ بازسازی؟ چگونه می‌توان امنیت و ثبات ایران را تضمین کرد؟ هیچ ‌یک از این پرسش‌ها با زور حل نمی‌شود. تنها مذاکره می‌تواند راه‌حل ارائه دهد. "

۴. سناریوی تغییر رژیم؛ رؤیایی دست‌نیافتنی

دینگ لونگ معتقد است آمریکا و اسرائیل بعید است به این زودی دست از عملیات بردارند و ممکن است با "تاکتیک سوسیس‌برش" (salami-slicing) به تضعیف مستمر ایران ادامه دهند تا به هدف تغییر رژیم دست یابند. با این حال، وی تأکید می‌کند ایران برای چنین تهاجمی آمادگی گسترده داشته و انتقال قدرت در این کشور با نظم ظاهری در حال انجام است.

سون ده‌ گانگ نیز در این زمینه خاطرنشان می‌سازد: "ایران با تهدید تغییر رژیم، برنامه‌های اضطراری از پیش طراحی‌شده‌ای دارد که شامل ترتیبات رهبری جمعی و جانشینان تعیین‌شده در مواقع اضطراری است. آمادگی ایران بسیار جامع‌تر از سال گذشته است. "

وین شائو بیائو (Wen shao biao)،  پژوهشگر اندیشکده مؤسسه مطالعات خاورمیانه دانشگاه مطالعات بین المللی شانگهای، در مصاحبه با خبرنگار «هفته نامه شین مین» گفت: "وضعیت ایران در یک نقطه عطف حیاتی قرار دارد و به یک متغیر جدید در تحول بزرگ خاورمیانه تبدیل شده است. آمریکا و اسرائیل جنگ گسترده‌ای علیه ایران آغاز کرده‌اند تا نظم خاورمیانه را بازسازی کنند، اما این امر باعث بروز ریسک‌های منطقه‌ای بیشتری شده است".

5. سیر تحولات جنگی ایران به "خط بحران استراتژیک" جهانی تبدیل خواهد شد

تجاوز نظامی آمریکا علیه ایران، صرف‌ نظر از نتیجه آن، برای کشورهای خلیج، تأثیر تقریباً بسیار بزرگی خواهد داشت. رونق منطقه خلیج تا حد زیادی به تجمع مداوم عناصر پیشرفته جهانی وابسته است و فروپاشی محیط امنیتی این روند را مختل خواهد کرد. در کوتاه‌مدت، صادرات انرژی، فعالیت‌های تجاری و مراکز حمل‌ونقل کشورهای خلیج به شدت تحت تأثیر قرار خواهند گرفت.

عوامل تعیین‌کننده مسیر جنگ از دیدگاه محققان چینی

تاب‌آوری نظامی و راهبرد نامتقارن ایران

سون ده ‌گانگ تأکید می‌کند: "ایران به دلیل ضعف نسبی نیروی هوایی و مهار نیروی دریایی توسط آمریکا و اسرائیل، عمدتاً به موشک‌های بالستیک برای حملات دقیق به اهداف انتخاب‌شده، از جمله پایگاه‌های نظامی آمریکا در خلیج فارس، متکی بوده است. ایران همچنان تصور می‌شود زرادخانه و توان پرتاب موشک‌های بالستیک قابل توجهی را حفظ کرده است. "

انسجام داخلی و تداوم رهبری

دینگ لونگ با اشاره به شهادت آیت‌الله خامنه‌ای می‌گوید: "ایران آمادگی گسترده‌ای برای چنین تهاجمی داشته و ترتیبات نظامی و سیاسی دقیقی اندیشیده است. در حال حاضر، انتقال قدرت با نظم ظاهری در حال انجام است. تاب‌آوری ایران اکنون به عملکرد سیستم اداری و تداوم و اثربخشی ضدحملات نظامی آن بستگی دارد. "

بحران انرژی و تنگه هرمز

دینگ لونگ در تحلیلی دیگر می‌افزاید: "احیای تردد عادی کشتی‌ها در تنگه هرمز اکنون یک اولویت فوری است. تنش‌ها میان ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس به نقطه بحرانی رسیده و وضعیت گسترده‌تر خلیج فارس در خطر خروج از کنترل است. "

لیو ژونگ‌ مین نیز خاطرنشان می‌سازد: "تنش مستمر در تنگه هرمز برای هر دو طرف یک شمشیر دولبه است: برای آمریکا، امنیت انرژی و اقتصاد را تهدید می‌کند؛ برای ایران، به روابطش با کشورهای عربی آسیب می‌زند. این نوع درگیری پرهزینه برای هیچ‌یک از طرف‌ها و کشورهای منطقه پایدار نیست. "

لیو ژونگ‌ مین همچنین اظهار داشت که در حال حاضر، بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران تا حد زیادی شکلی از تلافی در پاسخ به حمله احتمالی آمریکا و اسرائیل به ایران است. وی بر این باور است که هدف اصلی این اقدام ایران، وارد کردن فشار بر جامعه بین‌المللی، به ویژه سازمان ملل و کشورهایی است که برای حمل و نقل خود به این تنگه وابسته هستند، تا مخالفت خود با سیاست‌های آمریکا و اسرائیل را نشان دهد. لیو ژونگ‌ مین خاطرنشان کرد که از نظر اثرات عملی، بسته شدن تنگه هرمز ضربه محدودی به خود آمریکا و اسرائیل وارد می‌کند و بیشتر به عنوان یک شکل تلافی سیاسی و رسانه‌ای است که هدف آن وادار کردن جامعه بین‌المللی به دخالت در سیاست‌های آمریکا و اسرائیل است.

ارزیابی محققان چینی از آینده جنگ

لزوم بازگشت به مذاکره

اتفاق نظر اصلی میان محققان چینی این است که جنگ راه‌حل نظامی ندارد و تنها مذاکره می‌تواند به بحران پایان دهد. دینگ لونگ تأکید می‌کند: "هیچ‌ یک از این پرسش‌ها با زور حل نمی‌شود. تنها مذاکره می‌تواند راهی برای خروج از وضعیت ارائه دهد. "

نقش میانجی‌گری چین

لیو ژونگ‌ مین با اشاره به ظرفیت‌های دیپلماتیک چین می‌گوید: "چین روابط دوستانه‌ای هم با ایران و هم با کشورهای عربی دارد. از این رو، چین می‌تواند نقشی حیاتی در کمک به کاهش تنش‌ها و تضادها با طرف‌های مختلف ایفا کند. "

چالش‌های پیش روی آمریکا

لی کای ‌شینگ (Li Kai sheng)، معاون مؤسسه مطالعات بین‌المللی شانگهای، تحلیل می‌کند: "آمریکا به ‌عنوان آغازگر جنگ، سرنوشت آن مستقیماً بر آینده آمریکا و در نتیجه بر کل نظم بین‌الملل تأثیر خواهد گذاشت. اگر جنگ در مدت کوتاهی متوقف نشود، قیمت نفت می‌تواند از مرز ۲۰۰ دلار عبور کند. "

آمریکا به عنوان قدرت برجسته جهان در حال حاضر، شکست یا پیروزی آن در این میدان نبرد نه تنها به طور مستقیم با موقعیت بین‌المللی و تغییرات مربوط به روابط قدرت‌های بزرگ مرتبط است (و حتی بر میدان جنگ روسیه و اوکراین تأثیر گذاشته است)، بلکه ممکن است به طور کامل ریتم سیاست داخلی ترامپ را مختل کند و بر مسیر آینده آمریکا تأثیر کامل بگذارد.

جنگ ایران یک ضربه از سوی آمریکا و اسرائیل به قلب انرژی جهان است و آسیب آن به شریان بزرگ عملکرد اقتصادی جهان وارد می ‌شود و کشورهای جهان همه تحت تأثیر قرار خواهند گرفت. اگر جنگ نتواند در مدت کوتاهی متوقف شود، قیمت بالای انرژی به تمام جنبه‌های اقتصادی و اجتماعی منتقل خواهد شد و تنها کشورهایی که پایه قوی و مقاومت بالایی دارند می‌توانند تحمل کنند.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

محققان چینی بر اساس تحلیل‌های خود به این نتیجه‌گیری‌ها رسیده‌اند:

۱. جنگ به بن‌بست رسیده است؛ هیچ ‌یک از طرف‌ها نمی‌تواند به پیروزی قاطع دست یابد. هر دو طرف به اقدامات افراطی تهدید می‌کنند، اما این نشان‌دهنده ناتوانی در دستیابی به پیروزی سریع است.

۲. گسترش جنگ به زیرساخت‌های انرژی، این منازعه را وارد مرحله‌ای کیفی جدید کرده که نه تنها حمل‌ونقل، بلکه تولید انرژی را نیز تهدید می‌کند.

۳. خطر خروج جنگ از کنترل واقعی است. ژو یونگ‌بیائو هشدار می‌دهد: "جنگی که پایان روشنی ندارد، بیشتر از آنکه به پیروزی منجر شود، احتمال خروج از کنترل دارد. "

۴. تنها راه‌حل، بازگشت به مذاکره است. محققان چینی بر این باورند که موشک‌ها نمی‌توانند مشکلات تنگه هرمز را حل کنند و هیچ ‌یک از پرسش‌های اساسی درباره پایان جنگ، بازسازی و تضمین امنیت ایران با زور قابل حل نیست.

۵. چین می‌تواند نقش میانجی‌گری مؤثری ایفا کند؛ به ویژه با توجه به روابط دوستانه با همه طرف‌های درگیر و سابقه موفق در میانجی‌گری میان ایران و عربستان.

منابع :

1. Global Times – Pan Guang, Senior Advisor of the Chinese Association of Middle East Studies; Wang Zezhuang, Professor at Beijing Language and Culture University; Ding Long, Professor at Shanghai International Studies University. Latest US-Israel strike on Iran jeopardizes regional stability, sets a dangerous precedent, March 1, 2026.

22. Fudan University / Global Times – Sun Degang, Director of the Center for Middle East Studies at Fudan University. Conflicts between US-Israel and Iran risks sliding region into war of attrition , March 6, 2026.

3. Shanghai International Studies University / Global Times – Ding Long, Professor at the Middle East Studies Institute. Iran vows retaliation after US' 48-hour ultimatum to open Hormuz, March 23, 2026.

4. TASS / Global Times – Liu Zhongmin, Professor at the Middle East Studies Institute of Shanghai International Studies University Tensions in Strait of Hormuz unlikely to benefit either US or Iran, expert says*, March 12, 2026.

5. The Paper – Li Kaisheng, Vice President of Shanghai Institute for International Studies; Xia Liping, Professor at Tongji University; Huang Renwei, Fudan University; Jin Canrong, Professor at Renmin University.专家：对伊朗战争直接影响美国未来走向，可能采取进一步的冒险主义做法, March 24, 2026.

6. Dahe.cn / China Daily – Sun Degang, Director of Fudan University's Center for Middle Eastern Studies. Israel, US attacks on Iran fuel tensions in region, March 1, 2026.

7. Russia-Islam World / Global Times – Ding Long, Professor at Shanghai International Studies University; Zhu Yong biao, Director of Lan zhou University. Media: US and Iran to Return to Negotiations Due to Stalemate, March 23, 2026.

8. Shanghai International Studies University / Global Times – Liu Zhong min, Professor at the Middle East Studies Institute; Zhu Yong biao, Lanzhou University. China shocked by Israeli defense minister's 'no need for additional authorization' remarks, March 20, 2026.

9. https://mp.weixin.qq.com/s/DPo-45loWPGAZB4Hd68Efg （李开盛：从伊朗战争开世界格局走向）

10. https://mp.weixin.qq.com/s/eUQ6sY14RiXUU3tCtvSBCg （文少彪就伊朗局势接受《新民周刊》采访）

11. https://mp.weixin.qq.com/s/QvhISj5S0A3gzo9UI5-9xQ  （刘中民教授就伊朗关闭霍尔木兹海峡问题接受国际在线采访）

12. https://mp.weixin.qq.com/s/SrjPejsIuUcckhvwmSldmw  （上海国际问题研究院专家研判中东局势及其国际影响）