با توجه به سفرهای مقامات ارشد به چین در سال ۲۰۲۶ (ژانویه–آوریل ۲۰۲۶)

چکیده

سال ۲۰۲۶، چین را در کانون یک بحران ساختاری قرار داده که جنگ تحمیلی علیه ایران (آغازشده از  نهم اسفند 1404برابر با 28 فوریه) و بسته‌شدن تنگه هرمز ستون فقرات آن است. در این بستر، پکن با موجی بی‌سابقه از دیپلماسی سران (بیش از ۱۰ مقام ارشد در چهار ماه) خود را نه فقط به عنوان قدرت اقتصادی، بلکه به عنوان میانجی‌گر اجباری معرفی می‌کند؛ میانجی‌گری‌ای که منافعش با ایران در تقابل‌های آشکار و پنهانی قرار گرفته است.

بحران انرژی و رقبای اقتصادی ایران: با بلوکه‌شدن تنگه هرمز، چین که ۴۵ تا ۵۰ درصد واردات نفت خود (و نزدیک به ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران) را از این مسیر تأمین می‌کرد، با شوک قیمتی و اختلال در زنجیره تأمین روبه‌رو شده است. در این اوضاع امارات متحده عربی (بازدید ولیعهد ابوظبی در اوج بحران با ۲۴ توافق انرژی و فناوری) و عربستان سعودی (در آستانه نشست سران چین–عربی) به رقبای استراتژیک ایران برای جذب سرمایه‌گذاری چینی و تضمین جایگزین انرژی تبدیل شده‌اند. موزامبیک و سایر بازیگران آفریقایی نیز با عرضه معادن و انرژی، گزینه‌های تنوع‌بخشی پکن را تقویت کرده‌اند. این یعنی ایران در حال از دست دادن اهرم انرژی خود به نفع رقبای منطقه‌ای است.

رقبای فرهنگی و دیپلماسی عمومی: در حالی که ایران درگیر جنگ و انزوای دیپلماتیک است، ترکیه، پاکستان و مراکز مطالعات عربی در چین با برنامه‌های فرهنگی فعال‌تر، در حال اشغال فضای نرم‌قدرتی‌اند که سال‌ها در اختیار ایران بود. چین با استقبال از نخست‌وزیر اسپانیا، صدراعظم آلمان و نخست‌وزیر بریتانیا (همراه با هیئت‌های ۵۰ تا ۱۰۰ شرکتی)، پیام می‌دهد که اولویت اقتصادی‌اش ثبات و قابل‌پیش‌بینی‌بودن است؛ ویژگی‌ای که جنگ ایران آن را مخدوش کرده است.

ایران در معادله چین: پکن استراتژی «تعادل» را دنبال می‌کند: حفظ شراکت با ایران از طریق خرید نفت (با قیمت پایین‌تر و ریسک بالاتر)، فشار هم‌زمان از طریق پیشنهاد چهارماده‌ای صلح خاورمیانه (توسط رئیس‌جمهور چین)شی جین‌پینگ در دیدار با ولیعهد ابوظبی (۱۲–۱۴ آوریل ۲۰۲۶) در محورهای ذیل :

الف)همزیستی مسالمت‌آمیز: ایجاد معماری امنیتی مشترک، جامع، همکارانه و پایدار برای خاورمیانه و خلیج فارس؛

ب)حاکمیت ملی: احترام به تمامیت ارضی، امنیت و حاکمیت کشورهای منطقه و مخالفت با دخالت در امور داخلی؛

ج)حاکمیت قانون بین‌الملل: پایبندی به منشور ملل متحد و جلوگیری از بازگشت به «قانون جنگل»؛

د)هماهنگی توسعه و امنیت: ایجاد فضای مساعد برای توسعه پایدار به‌عنوان پیش‌شرط ثبات بلندمدت.

و آمادگی برای معامله با آمریکا در دیدارترامپ–شی (۱۴–۱۵ مه). بازدید آتی پوتین نیز تعادل ضدغربی ایجاد می‌کند، اما این هم‌پیمانی می‌تواند ایران را در موقعیت «مهره مصرف‌شدنی» قرار دهد؛ زیرا هر سه قدرت (چین، روسیه، آمریکا) در نهایت منافع انرژی و ثبات خود را بر حمایت بی‌قیدوشرط از ایران مقدم می‌دانند.

چشم انداز: دومین نشست سران چین–عربی (نیمه دوم ۲۰۲۶) پتانسیل تبدیل شدن به اتحاد راهبردی ضدایران در حوزه انرژی و نفوذ منطقه‌ای را دارد. اگر تهران انعطاف‌پذیری نشان ندهد، چین با جامعه سرنوشت مشترکعربی–آفریقایی، مسیر دورزدن ایران را هموار خواهد کرد. در مقابل، اگر ایران بازگشایی تنگه را بپذیرد، ممکن است چین به عنوان «ضامن» وارد شود؛ اما این ضمانت با بهای سنگین سیاسی و اقتصادی همراه خواهد بود.

جمع‌بندی: جنگ تحمیلی علیه ایران، پکن را به بازیگر اصلی تعیین‌کننده تبدیل کرده، اما این نقش به سود ایران نیست؛ بلکه به سود رقبای اقتصادی و فرهنگی‌اش تمام می‌شود. ایران اکنون در تقاطع انزوا یا تسلیم استراتژیک قرار دارد و چین، با حسابگری تمام، در حال برداشتن سود بحران است.

۱. مقدمه: ایران در مرکز بحران ۲۰۲۶

در سال ۲۰۲۶، صحنه جهانی شاهد یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های ژئوپلیتیک دهه اخیر است. جنگ تحمیلی علیه ایران که از ۲۸ فوریه آغاز شد، نه تننها معادلات امنیتی خاورمیانه را دگرگون کرد، بلکه با بسته‌شدن تنگه هرمز توسط ایران و اعلام بلوکاد دریایی از سوی آمریکا، زنجیره تأمین انرژی جهان را در معرض فروپاشی قرار داد. در این بستر، چین به عنوان بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان و شریک استراتژیک ایران، در موقعیتی دوگانه قرار گرفته: از یک سو وابستگی عمیق انرژی به نفت ارزان ایرانی، و از سوی دیگر ضرورت حفظ ثبات تجاری و جلوگیری از شوک قیمتی.

اما آنچه این گزارش را از تحلیل‌های رایج متمایز می‌کند، تمرکز بر بازتعریف جایگاه رقبای فرهنگی-اقتصادی ایراندر معادله چین است. در حالی که تهران درگیر جنگ و انزوای دیپلماتیک است، رقبای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای با سوار شدن بر موج دیپلماسی سران پکن، در حال تصاحب جایگاهی‌اند که ایران سال‌ها در بازار انرژی، دیپلماسی عمومی و مطالعات منطقه‌ای چین در اختیار داشت.

۲. بحران هرمز و انزوای انرژی ایران

تنگه هرمز، شریان حیاتی انرژی جهان، با بسته‌شدن در پی جنگ تحمیلی علیه ایران، بزرگ‌ترین اختلال در تاریخ اخیر بازار انرژی را رقم زده است. چین که حدود ۴۵ تا ۵۰ درصد واردات نفت خود را از این مسیر تأمین می‌کرده (شامل نفت ارزان ایران و نفت خلیج فارس)، اکنون با چالش جایگزینی روبه‌روست. این چالش، فرصتی استثنایی برای رقبای اقتصادی ایران فراهم آورده است.

امارات متحده عربی نخستین و مهم‌ترین رقیب است. ولیعهد ابوظبی، شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان، در ۱۲ تا ۱۴ آوریل ۲۰۲۶—دقیقاً در اوج بحران تنگه هرمز—به پکن سفر کرد. این بازدید که برجسته‌ترین سفر عربی سال تلقی می‌شود، به امضای ۲۴ توافق جامع در حوزه انرژی، تجارت، فناوری پیشرفته و هوش مصنوعی انجامید. شی جین‌پینگ در این دیدار پیشنهاد چهارماده‌ای صلح خاورمیانه (آتش‌بس فوری، بازگشایی تنگه، گفتگوی منطقه‌ای و تضمین امنیت انرژی) را ارائه کرد؛ پیشنهادی که ظاهراً بی‌طرف است، اما در عمل به نفع اعراب و بازگشایی مسیر جایگزین نفت خلیج فارس تمام می‌شود.

  عربستان سعودی نیز در آستانه دومین نشست سران چین–کشورهای عربی (نیمه دوم ۲۰۲۶) قرار دارد. انتظار می‌رود این نشست به امضای توافق تجارت آزاد شورای همکاری خلیج فارس و سرمایه‌گذاری عظیم در انرژی پاک منجر شود. اعراب که ایران را تهدید اصلی منطقه‌ای می‌بینند، خواستار بازگشایی فوری هرمز هستند و چین می‌تواند از این بستر برای فشار مشترک بر تهران استفاده کند.

از سوی دیگر، موزامبیک به عنوان نخستین رهبر آفریقایی سال ۲۰۲۶ (۱۶ تا ۲۲ آوریل) روابط خود با چین را به سطح «جامعه سرنوشت مشترک» ارتقا داد. تمرکز این دیدار بر انرژی، معادن و پروژه‌های زیرساختی چینی بود که گزینه‌های تنوع‌بخشی پکن را در آفریقا تقویت می‌کند. این یعنی ایران دیگر تنها گزینه «نفت ارزان» برای چین نیست؛ بلکه رقبای منطقه‌ای و قاره‌ای در حال ارائه جایگزین‌های امن‌تر و قابل‌پیش‌بینی‌تر هستند.

۳. موج دیپلماسی چین و رقبای اقتصادی ایران

سفرهای مقامات ارشد به چین در چهار ماه نخست ۲۰۲۶، نه صرفاً نشانه قدرت نرم پکن، بلکه نشانه جابه‌جایی اولویت‌های اقتصادی در سایه جنگ ایران است. در حالی که تهران درگیر تحریم، جنگ و انزوا است، اقتصادهای پایدارتر در حال تصاحب فضای همکاری با چین‌اند.

اروپا: جایگزینی ثبات در برابر بحران

نخست‌وزیر بریتانیا کیر استارمر (۲۸ تا ۳۱ ژانویه) با همراهی بیش از ۵۰ شرکت بریتانیایی و توافقات چندمیلیارد دلاری در خدمات مالی و فناوری، پیام داد که لندن گزینه‌ای قابل‌اعتمادتر از تهران برای همکاری است. صدراعظم آلمان فریدریش مرز (۲۵ تا ۲۶ فوریه) نخستین سفر رسمی خود را با پیشنهادهای سه‌گانه شی جین‌پینگ (همکاری اقتصادی، امنیت متقابل و گفت وگوی فرهنگی) انجام داد. نخست‌وزیر اسپانیا پدرو سانچز (۱۱ تا ۱۵ آوریل) نیز با محوریت انرژی تجدیدپذیر و چندجانبه‌گرایی، فضایی را اشغال کرد که پیش‌تر ایران در حوزه انرژی و فرهنگ مدعی آن بود.

آسیا: همسایگی بدون خطر پذیری

دبیرکل حزب و رئیس‌جمهور ویتنام تولام (۱۴ تا ۱۷ آوریل) با امضای ۳۲ توافق در زیرساخت و زنجیره تأمین، نشان داد که همسایگان چین ترجیح می‌دهند از بحران‌های خاورمیانه فاصله گرفته و بر تجارت قابل‌پیش‌بینی تمرکز کنند. این در حالی است که رئیس‌جمهور کره جنوبی لی جائه-میونگ (اوایل ژانویه) نخستین سفر خارجی سال را با محوریت نیمه‌رساناها و امنیت دریایی انجام داد؛ حوزه‌هایی که ایران به دلیل جنگ و تحریم، قادر به عرضه آن‌ها نیست.

نتیجه: اقتصاد ایران که سال‌ها بر پایه نفت ارزان و بازار انحصاریدر چین استوار بود، اکنون با رقبای چندجانبه‌ای روبه‌روست که هر یک بخشی از سبد انرژی و تجارت پکن را تصاحب می‌کنند.

۴. رقابت فرهنگی و دیپلماسی عمومی:

در حالی که ایران درگیر جنگ نظامی است، رقبای فرهنگی در حال پیشروی در عرصه نرم‌قدرتی چین‌اند.

ترکیه با برنامه‌های گفت وگوی تمدنی و سرمایه‌گذاری در رسانه‌های چین، پاکستان با اهرم «راه ابریشم» و همکاری‌های امنیتی-فرهنگی، و مراکز مطالعات عربی (به‌ویژه عربستان سعودی و امارات) با برگزاری هفته‌های فرهنگی و نمایشگاه‌های هنری، در حال صحنه آرایی هستند.

چین در استقبال از نخست‌وزیر ایرلند (۴ تا ۸ ژانویه) با تمرکز بر هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال، نخست‌وزیر کانادا (۱۳ تا ۱۷ ژانویه) در حوزه منابع طبیعی، ونخست‌وزیر فنلاند (۲۴ تا ۲۸ ژانویه) در زمینه فناوری پاک و آموزش عالی، پیام می‌دهد که اولویت فرهنگی-علمی‌اش نوآوری و ثبات است

نکته کلیدی: در گفت وگوی صدراعظم آلمان با شی جین‌پینگ، «گفت وگوی فرهنگی» به عنوان یکی از سه محور اصلی پیشنهاد شد؛ حوزه‌ای که ایران سال‌ها مدعی پیشگامی در آن بود، اما اکنون به دلیل انزوا، قادر به رقابت فعال نیست.

۵. ایران در معادله چین: سه برنامه آتی و چشم انداز

پکن در قبال ایران استراتژی «تعادل محاسبه‌گرانه» را دنبال می‌کند که در آن تهران هم «شریک» و هم «ابزار فشار» است.

الف) دیدار ترامپ–شی (۱۴–۱۵ مه ۲۰۲۶): فوری‌ترین اهرم

این دیدار که به دلیل جنگ ایران از مارس به مه به تعویق افتاده، درخواست صریح ترامپ از چین برای «کمک به بازگشایی تنگه هرمز» را دربرمی‌گیرد. چین با اهرم اقتصادی قدرتمند (واردکننده ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران) می‌تواند فشار بر تهران را تشدید کند. سناریوی بهینه: توافق پشت‌پرده برای بازگشایی جزئی تنگه در مقابل تخفیف تعرفه‌های آمریکا. سناریوی منفی: مقاومت چین برای حفظ شراکت با ایران که به تشدید تحریم‌های ثانویه علیه پالایشگاه‌های چینی منجر شود.

ب) بازدید پوتین (نیمه اول ۲۰۲۶): تعادل ضدغربی

این بازدید بخشی از «شراکت بدون محدودیت» چین–روسیه است. روسیه به عنوان متحد نظامی ایران (تأمین‌کننده پهپاد و موشک) و چین با اهرم اقتصادی، می‌توانند هماهنگی غیرمستقیمی برای حمایت از ایران داشته باشند. با این حال، هر دو کشور از قیمت بالای نفت آسیب می‌بینند؛ بنابراین فشار مشترکی برای مصالحه بر تهران وارد خواهند کرد. این هم‌پیمانی می‌تواند ایران را در موقعیت «مهره مصرف‌شدنی» قرار دهد.

ج) دومین نشست سران چین–کشورهای عربی (نیمه دوم ۲۰۲۶): تهدید بلندمدت

این نشست، که با سالگرد ۷۰مین روابط دیپلماتیک چین–عرب همزمان است، پتانسیل تبدیل شدن به اتحاد راهبردی ضدایران در حوزه انرژی و نفوذ منطقه‌ای را دارد. اگر تهران انعطاف‌پذیری نشان ندهد، چین با «جامعه سرنوشت مشترک» عربی–آفریقایی، مسیر دورزدن ایران را هموار خواهد کرد.

۶. جمع‌بندی

جنگ تحمیلی علیه ایران، پکن را به بازیگر اصلی تعیین‌کننده در خاورمیانه تبدیل کرده، اما این نقش به سود ایران نیست. در سایه بسته‌شدن تنگه هرمز، رقبای اقتصادی ایران (امارات، عربستان، موزامبیک و حتی بازیگران اروپایی) در حال تصاحب سهم تهران در بازار انرژی و تجارت چین‌اند. از سوی دیگر، رقبای فرهنگی (ترکیه، پاکستان و مراکز عربی) در حال صحنه آرایی در فضای نرم‌قدرتی را که سال‌ها در اختیار ایران بود، در حال تسخیر هستند.

ایران اکنون در تقاطع انزوا یا تسلیم استراتژیکقرار دارد. اگر تهران بر بسته‌نگه‌داشتن هرمز اصرار ورزد، چین با تکیه بر رقبای منطقه‌ای، مسیر جایگزین را هموار خواهد کرد. اگر بازگشایی تنگه را بپذیرد، ممکن است چین به عنوان «ضامن» وارد شود؛ اما این ضمانت با بهای سنگین سیاسی و اقتصادی—و احتمالاً به قیمت بازتعریف جایگاه ایران از «شریک استراتژیک» به «تأمین‌کننده ثانویه انرژی»—همراه خواهد بود. چین، با حسابگری تمام، در حال برداشتن سود بحران است؛ سودی که مستقیم از جیب ایران و به جیب رقبایش می‌رود.

منابع

1. وزارت خارجه چین (fmprc.gov.cn) – بخش Diplomatic Schedule و اخبار رسمی بازدیدها (به‌روزرسانی آوریل ۲۰۲۶): <https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/wsrc/>

2. خبرگزاری شینهوا (Xinhua)، CGTN و People's Daily – گزارش‌های مستقیم بازدیدها و اظهارات شی جین‌پینگ.

3. وزارت خارجه چین – سخنرانی وانگ یی (مارس ۲۰۲۶) درباره برنامه دیپلماسی ۲۰۲۶ و نشست عربی: <https://www.fmprc.gov.cn/eng/wjbzhd/202603/t20260308_11870429.html>

4. Reuters، South China Morning Post و Foreign Policy – گزارش تأیید دیدار ترامپ–شی (۱۴–۱۵ مه ۲۰۲۶) و تأثیر جنگ ایران.

5. China Daily / Gov.cn – اعلام رسمی دومین نشست سران چین–عربی ۲۰۲۶ و اهداف تجارت آزاد شورای همکاری خلیج فارس.

6. Brookings Institution – گزارش «The Delayed Trump-Xi Summit: Iran and the US-China Relationship» آوریل ۲۰۲۶.

7. Council on Foreign Relations (CFR) و The Diplomat – تحلیل‌های چین در خاورمیانه و نقش در بحران انرژی.

8. Carnegie Endowment for International Peace و CSIS – گزارش‌های ۲۰۲۶ درباره شراکت چین–روسیه و تأثیر بازدید پوتین بر جنگ ایران.