در سال‌های اخیر، ونزوئلا شاهد یکی از گسترده‌ترین دگرگونی‌های اجتماعی در تاریخ خود بوده است. تورم سنگین، کمبود کالا و دارو، ناامنی، فرسودگی نهادهای عمومی و موج بزرگ مهاجرت میلیون‌ها شهروند، ساختار زندگی روزمره مردم را به‌کلی تغییر داده است. در این میان، ایمان و معنویت ـ برخلاف بسیاری از پیش‌بینی‌ها ـ نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه در شکل‌های تازه، عمیق‌تر و متکثرتر بروز یافته است. برای بسیاری از مردم، ایمان به خدا، دعا، همراهی جامعه‌ی مذهبی و امید به نیرویی فراتر از قدرت‌های زمینی، راهی برای بقا، تسکین و مقاومت شده است.

در گذشته، دینداری مردم ونزوئلا عمدتاً در آیین‌های عمومی کلیسایی یا مناسبت‌های ملی دینی نمود داشت؛ حضور در عشای ربانی، جشن‌های سنتی، یا احترام به قدیسانی همچون خوزه گرگوریو هرناندز و مادر کارمن رندیلِس. اما در شرایط جدید، این دینداری از سطح شعائر جمعی فراتر رفته و به تجربه‌ای درونی و خودجوش تبدیل شده است. مردم در لحظه‌های دشوار گذران زندگی، ایمان را نه به عنوان عادت، بلکه به عنوان پناه می‌جویند. دعاهای کوتاه در صف نان، ذکر نام قدیسان یا خواندن آیه‌ای از انجیل در خانه، برای آنان نوعی تنفس معنوی است. به‌ویژه در میان زنانی که بارِ سنگین خانواده و مهاجرت را به دوش می‌کشند، ایمان به خدا و امید به تغییر، نقش اصلی را در تاب‌آوری روزمره دارد.

مهاجرت میلیونی ونزوئلایی‌ها به کشورهای همسایه، وجه تازه‌ای از معنویت را نمایان کرده است. در غرب و جنوب قاره، اجتماعات کوچک مهاجران اغلب نخست از دل کلیساها یا گروه‌های دعا شکل گرفته‌اند. برای مهاجران، گردهمایی مذهبی تنها عبادت نیست، بلکه بازسازی پیوند اجتماعی است؛ فرصتی برای سخن گفتن به زبان مادری، تقسیم اندوه غربت، و یافتن احساس خانه در سرزمینی بیگانه. حتی کسانی که در سال‌های گذشته ارتباط نزدیکی با کلیسا نداشتند، اکنون در کشورهای مقصد دوباره به کلیسا یا گروه‌های ایمان‌محور بازگشته‌اند. ایمان برایشان شبکه‌ای از حمایت، دوست‌یابی و آرامش است؛ پلی میان گذشته و آینده. از همین رو می‌توان گفت که بحران مهاجرت ـ هرچند از نظر اقتصادی فاجعه‌آمیز ـ از نظر فرهنگی و دینی سبب گسترش افق معنویت ونزوئلایی‌ها شده است؛ ایمان آنان جهانی‌تر و کمتر مراسمی، و بیشتر انسانی و تجربی شده است.

در داخل کشور نیز با شدت گرفتن بحران، اشکال تازه‌ای از معنویت مردمی پدید آمده که الزاماً در قالب‌های رسمی دینی نمی‌گنجد. افزون بر کلیساها، گروه‌هایی از جوانان در فضای مجازی جلسات دعا، مراقبه و هم‌فکری اخلاقی برگزار می‌کنند. در پلتفرم‌هایی مانند تلگرام یا واتس‌اپ، صدها گروه دعا و همدلی وجود دارد که کاربران ناشناس از دردهای زندگی روزمره می‌گویند و برای یکدیگر دعا می‌فرستند. در محله‌های فقیر نیز شکل‌هایی از معنویت اشتراکی دیده می‌شود: آشپزخانه‌های خیریه که پیش از سرو غذا با آیه‌ای از کتاب مقدس یا دعایی مشترک آغاز می‌شوند، حلقه‌های داوطلبی جوانان که خدمت را نوعی عبادت می‌دانند، و زنان سالخورده‌ای که خانه‌هایشان را به پناه دعا و آرامش تبدیل کرده‌اند. این تصاویر ساده، بیانگر چهره‌ی زنده‌ی ایمان در بحران است.

اما در بطن این تحول، معنویت جدید ونزوئلایی ویژگی‌های خاصی دارد:

نخست، شبکه‌ای و غیرمتمرکز است. بیشتر مردم به یک نهاد واحد وابسته نیستند، بلکه ایمان خود را آزادانه در میان کلیساها، شبکه‌های اجتماعی و جمع‌های کوچک زیسته تجربه می‌کنند. دوم، تجربی و عمل‌گراست. ایمان برای ونزوئلایی امروز نه صرفاً باور ذهنی، بلکه کنشی برای حفظ کرامت در فقر است: کمک به همسایه، تقسیم غذا، و نجات عزت‌نفس از فرسایش بحران. سوم، آشتی‌جویانه و فرافرقه‌ای است. مردم در رنج‌های مشترک، کمتر تفاوت میان کاتولیک، انجیلی یا هر گروه دیگر را به رخ می‌کشند؛ رنج مشترک، مرزها را حذف کرده و در عوض روح همدلی میان مؤمنان را تقویت کرده است. این وضعیت‌ تازه باعث شده الگوی دینداری ونزوئلا رنگ انسانی‌تر، صمیمی‌تر و اجتماعی‌تر بگیرد.

در عین حال، باید پذیرفت که این صورت‌های تازه‌ی ایمان، سایه‌هایی از آسیب نیز دارند. گاه احساس ترک‌شدگی و فقدان حمایت نهادی، مردم را به سوی خرافه‌گرایی یا مدعیان معنویت زودبازده سوق می‌دهد. در شبکه‌های مجازی فروش دعا، طلسم و انرژی معنوی باب شده است. با این حال، حتی در مواجهه با این پدیده‌ها، می‌توان جوهره‌ای از جست‌وجوی امید را دید؛ تلاشی ناآگاهانه برای بازیابی معنا در جهانی پراضطراب. مسئولیت متفکران و رهبران دینی در چنین بزنگاهی، هدایت این اشتیاق عظیم به مسیر شناخت، گفت‌وگو و اخلاق است.

در نهایت، بحران ونزوئلا نشان داده که ایمان در این سرزمین، نه وابسته به رفاه است و نه به ساختار سیاسی؛ بلکه از ژرفای فرهنگ و احساس مردم می‌جوشد. معنویت ونزوئلایی، در اوج فقر و مهاجرت، بیش از هر زمان دیگر صادقانه و بی‌ریا شده است. در چهره‌ی مادرانی که برای فرزندانشان دعا می‌کنند، یا جوانانی که داوطلبانه به سالمندان کمک می‌رسانند، نشانه‌هایی از ایمان زنده و امید اجتماعی پیداست. این ایمان بی‌نام و نشان، سرمایه‌ی پنهان جامعه است؛ نیرویی که می‌تواند بنیان بازسازی فرهنگی و اخلاقی آینده‌ی ونزوئلا شود.

از همین روست که در تحلیل وضعیت دینی امروز، باید فراتر از نزاع‌های نهادی یا آمار کلیساها به خود مردم نگریست. در قلب هر خانه‌ای که شمعی روشن است، در هر مهاجری که تصویر کوچکی از یک قدیس را با خود حمل می‌کند، در هر نوجوانی که در فضای مجازی دعا می‌خواند، بازتاب پیوندی ناگسستنی میان ایمان و زندگی جریان دارد. ونزوئلا شاید در بحران به سر می‌برد، اما از نظر روحی و معنوی، در حال زایش دورانی تازه است؛ دورانی که در آن ایمان نه نشانه‌ی وابستگی، بلکه نشانه‌ی پایداری و انسان‌دوستی خواهد بود.

منابع مورد استفاده شده:

۱. Álvarez, C. (2021). Religión y política en Venezuela contemporánea: entre el catolicismo, el cristianismo evangélico y las religiones emergentes. Caracas: Universidad Católica Andrés Bello.

۲. Ramírez, M. (2020). Iglesia y Estado en la Venezuela de la Revolución Bolivariana. Quito: FLACSO–Andes.

۳. Smilde, D. (2018). Public religion and state reform in Venezuela: Negotiating pluralism in a polarized context. Latin American Perspectives, 45(6), 35–52.

۴. Pereira, L. (2022). Evolución de la religiosidad popular venezolana: sincretismo, identidad y resistencia. Estudios Latinoamericanos de Religión y Sociedad, 7(2), 55–74.

۵. Centro de Estudios Sociales y Culturales (CESYC). (2020). Informe sobre diversidad religiosa en Venezuela 2010–2020. Caracas: Universidad Central de Venezuela.

۶. Smilde, D., & Hellinger, D. (2011). Venezuela’s Bolivarian Democracy: Participation, Politics, and Culture under Chávez. Durham, NC: Duke University Press.

۷. Instituto Nacional de Estadística (INE). (2019). Censo nacional de población: afiliación religiosa y prácticas espirituales en Venezuela. Caracas: Instituto Nacional de Estadística.

۸. Casanova, J. (2017). Religión y espacio público en América Latina: el caso venezolano. Revista de Ciencias Sociales (UCV), 23(2), 41–65.

۹. Alcalá, J. (2023). Movimientos evangélicos y su influencia sociopolítica en Venezuela contemporánea. Mérida: Universidad de Los Andes.

۱۰. Pew Research Center. (2014). Religion in Latin America: Widespread change in a historically Catholic region. Washington, D.C.: Pew Forum on Religion and Public Life.