مقدمه

در سال‌های اخیر، باستان‌شناسی در چین از یک رشته تخصصی به ابزاری راهبردی در سیاست فرهنگی-هویتی این کشور تبدیل شده است. این تحول در سایه سه محور «سیاست‌گذاری کلان»، «اجرای پروژه‌های ملی» و «بازتولید آکادمیک» شکل گرفته است.

۱. چارچوب سیاستی و راهبردی

توجه راهبردی به باستان‌شناسی از حدود سال ۲۰۲۰ تشدید یافت. رهبری چین این رشته را در خدمت «تثبیت ریشه‌های تاریخی تمدن چین»، «اعتماد به نفس فرهنگی» و «مدرن‌سازی به سبک چینی» قرار داده است. در این چارچوب، باستان‌شناسی بخشی از پروژه ملی «فرهنگ قوی» (文化强国) قلمداد می‌شود و بر ساخت «نظام نظریه‌پردازی باستان‌شناسی با ویژگی چینی» تأکید دارد.

2. سازوکارهای اجرایی

مهم‌ترین ابزار اجرایی، پروژه ملی «考古中国» (باستان‌شناسی چین) است که توسط اداره ملی میراث فرهنگی (国家文物局) هدایت می‌شود. این پروژه بر پنج محور متمرکز است: منشأ انسان، منشأ کشاورزی، منشأ تمدن، شکل‌گیری دولت واحد چندقومی، و تبادلات میان‌تمدنی. در سال ۲۰۲۴، ۲۵۹ پروژه اکتشافی فعال و ۱۴۸۱ پروژه مرتبط با ساخت‌وسازهای عمرانی اجرا شد. برای سال ۲۰۲۵ نیز نزدیک به ۲۶۰ پروژه اکتشافی جدید تصویب شد. این حجم از فعالیت، ساختار بودجه‌ای و اداری گسترده‌ای را می‌طلبد که از سطح مرکزی تا استان‌ها و شهرستان‌ها تسری یافته است.

۳. وضعیت آکادمیک و پژوهشی

در سطح دانشگاهی، رشته باستان‌شناسی سابقه‌ای نزدیک به صد سال دارد. دانشگاه پکن (دانشکده باستان‌شناسی و میراث فرهنگی)، دانشگاه جیلین و دانشگاه نورث‌وسترن از پیشگامان این حوزه‌اند. آموزش در سه سطح کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری ارائه می‌شود و گرایش‌های نوینی چون باستان‌شناسی علمی، دیجیتال، دریایی و حفاظت از میراث فرهنگی رونق یافته‌اند. تقاضای بازار کار برای فارغ‌التحصیلان در ادارات میراث فرهنگی، موزه‌ها و پروژه‌های بین‌المللی به‌شدت افزایش یافته است.

جمع‌بندی

باستان‌شناسی در چین امروز تلفیقی از سیاست‌گذاری فرهنگی-هویتی، اجرای پروژه‌های عظیم ملی و بازتولید علمی در دانشگاه‌هاست. این مدل «دولت-محور» که بودجه، روایت و ابزارهای فنّاورانه را در اختیار دارد، برای کشورهای دیگر از جمله ایران که دارای پیشینه کهن هستند، قابل مطالعه تطبیقی است.

منابع

۱. 国家文物局 (اداره ملی میراث فرهنگی چین)، گزارش پروژه «考古中国» (باستان‌شناسی چین)، ۲۰۲۴-۲۰۲۵.

۲. 新华网 (شینهوا)، «考古中国»重大项目进展工作会议، ۲۰۲۵.

۳. 北京大学考古文博学院، معرفی برنامه‌های پژوهشی و آموزشی، ۲۰۲۵.

۴. 吉林大学、西北大学، گزارش‌های رشته باستان‌شناسی و اکتشافات منطقه‌ای.

۵. 人民网 (People's Daily)، گزارش‌های سالانه پیشرفت‌های باستان‌شناسی چین، ۲۰۲۴-۲۰۲۵.