عنوان اصلی مقاله: Marriage of the Ainu People and the Issue of Preserving Their Traditional Culture in Modern Society

منبع: MSI Journal of Arts, Law and Justice (MSIJALJ)

تاریخ انتشار: سپتامبر ۲۰۲۵

شناسه فایل: MSIJALJ1412025-GS

حوزه مطالعاتی: انسان‌شناسی فرهنگی، حقوق اقلیت‌ها، جامعه‌شناسی خانواده

(واقعیت‌های میدانی و مستندات تاریخی)

۱. مقدمه و بستر جغرافیایی-تاریخی

این گزارش به تشریح یافته‌های پژوهشی می‌پردازد که در سپتامبر ۲۰۲۵ منتشر شده و به بررسی تحولات ساختاری در نهاد خانواده میان مردمان «آینو» در شمال مجمع‌الجزایر ژاپن (استان هوکایدو) اختصاص دارد. آینوها به عنوان ساکنان اولیه و بومیان این منطقه، دارای ساختار اجتماعی و معیشتی متکی بر شکار و گردآوری بوده‌اند که  با جمعیت غالب ژاپن (قوم یاماتو) تفاوت‌های بنیادین دارند. تمرکز اصلی این سند، بررسی فرآیند تاریخی است که طی آن یک جامعه سنتی با ساختار قبیله‌ای، در مواجهه با امواج نوسازی و صنعتی‌سازی دولت مدرن ژاپن در قرن نوزدهم و بیستم، ناچار به بازتعریف خصوصی‌ترین نهاد اجتماعی خود، یعنی «ازدواج» شده است.

۲. مردم‌نگاری سنت‌های پیشامدرن ازدواج

بر اساس داده‌های مردم‌نگاری ارائه شده، الگوی ازدواج در جامعه آینو پیش از دوران مدرن (قبل از دوره میجی)، تابع نظم طبیعی و اقتصادی خاص جوامع شکارگر بوده است. ویژگی‌های بارز این سیستم عبارت بودند از:

• سیستم خویشاوندی منعطف: برخلاف ساختار کاملاً پدرسالار در ژاپن مرکزی، آینوها در تعیین محل سکونت زوجین (Matrilocal/Patrilocal) انعطاف داشتند. اگر خانواده زن نیاز به نیروی کار شکارچی داشت، مرد به قبیله زن می‌پیوست و بالعکس.
• اقتصادِ هدیه: ازدواج نه با قراردادهای مکتوب، بلکه با مبادله اشیاء آیینی رسمیت می‌یافت. مردان با ساخت نوعی چاقوی چوبی حکاکی شده با نقوش محافظتی و زنان با دوخت لباس‌های سنتی از الیاف گیاهی، تعهد خود را نشان می‌دادند. این اشیاء فراتر از کارکرد مادی، دارای ارزش معنوی و متصل‌کننده ارواح (Kamuy) دو طایفه محسوب می‌شدند.
• ممنوعیت‌های تابویی: قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای جلوگیری از ازدواج میان اعضای یک توتم یا نشان خانوادگی وجود داشت که هدف آن حفظ سلامت بیولوژیک قبیله‌های کوچک و دورافتاده بود.

۳. دوران نوسازی و تغییر پارادایم حقوقی (۱۸۶۸ - ۱۹۹۷)

با آغاز عصر میجی و ورود ژاپن به دوران مدرن، دولت مرکزی با هدف ایجاد یک «دولت-ملت» یکپارچه و صنعتی، قوانین جدیدی را در هوکایدو اعمال کرد. نقطه عطف این تحولات، تصویب «قانون حفاظت از بومیان سابق» در سال ۱۸۹۹ بود. این پژوهش نشان می‌دهد که هدف این قوانین، تبدیل جامعه شکارچی-گردآورنده آینو به یک جامعه کشاورز یکجانشین بود. تأثیرات این تغییر معیشت بر نهاد ازدواج عبارت بود از:

• ادغام در سیستم ثبت احوال (Koseki): تمامی ازدواج‌ها می‌بایست در سیستم اداری ژاپن ثبت می‌شد. این امر باعث شد نام‌های سنتی و ساختارهای طایفه‌ای آینو که با سیستم اداری ژاپن همخوانی نداشت، حذف و با نام‌گذاری ژاپنی جایگزین شود.
• رواج ازدواج‌های برون‌گروهی: به دلیل تغییر سبک زندگی و ادغام در محیط‌های شهری و کارگری، نرخ ازدواج میان آینوها و غیرآینوها (Wajin) به شدت افزایش یافت. این روند به عنوان یک استراتژی بقا برای دسترسی به فرصت‌های اقتصادی برابر در جامعه صنعتی ژاپن اتخاذ شد.

۴. وضعیت معاصر: قانون ۲۰۱۹ و رویکرد میراث فرهنگی

در سال ۲۰۱۹، دولت ژاپن با تصویب «قانون ترویج سیاست‌های مرتبط با فرهنگ آینو»، رویکرد جدیدی را اتخاذ کرد که بر حفظ و معرفی فرهنگ آینو به عنوان «میراث ملی» و جاذبه گردشگری تمرکز دارد. یافته‌های میدانی پژوهشگر در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد:

• ازدواج به مثابه نمایش فرهنگی: امروزه زوج‌های جوان (حتی در ازدواج‌های میان گروهی) تمایل دارند مراسم عقد خود را با پوشش و آداب سنتی آینو برگزار کنند. با این حال، گزارش تصریح می‌کند که این بازگشت به سنت، بیشتر جنبه نمادین و هویتی دارد و به معنای احیای ساختارهای حقوقی یا قبیله‌ای گذشته نیست.
• شکاف نسلی: نسل جدید آینوها که در نظام آموزشی سراسری ژاپن رشد کرده‌اند، زبان و آداب سنتی را نه در خانواده، بلکه در دانشگاه‌ها یا مراکز فرهنگی می‌آموزند. بنابراین ازدواج سنتی برای آن‌ها نوعی بازآفرینی هنری گذشته است.

تحلیل (واکاوی جامعه‌شناختی و انسان‌شناسی)

۱. گذار اجتناب‌ناپذیر از «زیست‌بوم» به «موزه»

تحلیل علمی این روند تاریخی نشان می‌دهد که آنچه بر سر سنت‌های ازدواج آینو آمده است، نه یک استثنای سیاسی، بلکه پیامد طبیعی برخورد «تمدن صنعتی» با «تمدن‌های بومی اولیه» است. در سراسر جهان (از بومیان آلاسکا تا قبایل آمازون)، ورود ساختارهای مدرنِ دیوان‌سالار (Bureaucracy) و اقتصاد مبتنی بر بازار، لاجرم به تضعیف ساختارهای قبیله‌ای منجر می‌شود. در مورد آینوها، مسئله اصلی «تغییر زیست‌بوم» است. وقتی جنگل‌ها و رودخانه‌ها (که بستر معنایی ازدواج و زندگی شکارگری بودند) به زمین‌های کشاورزی مکانیزه و شهرهای مدرن تبدیل شدند، سنت‌های ازدواج که بر مبنای شکار و تبادل کالا بود، کارکرد خود را از دست دادند. بنابراین، تلاش‌های فعلی برای احیای این سنت‌ها در قالب پارک‌های فرهنگی (مانند مجموعه ملی Upopoy)، تلاشی برای موزه‌ای کردن فرهنگ است. این تحلیل نشان می‌دهد که فرهنگ‌ها برای بقا در جهان مدرن، ناچارند از «شیوه زندگی» به «میراث قابل نمایش» تغییر ماهیت دهند.

۲. سیالیت هویت در عصر جهانی‌شدن

نکته قابل تأمل در این پژوهش، مفهوم «هویت سیال» در ژاپن معاصر است. ازدواج‌های میان گروهی (Intermarriage) که زمانی تهدیدی برای نابودی فرهنگ بومی تلقی می‌شد، اکنون به مکانیزمی برای بازتعریف آن تبدیل شده است. افرادی که تنها یک رگه آینویی دارند یا حتی همسران غیرآینویی آن‌ها، اکنون حاملان و مروجان این فرهنگ شده‌اند. این پدیده نشان می‌دهد که در جوامع توسعه‌یافته‌ای نظیر ژاپن، تعلق فرهنگی از قید «خون و نژاد» رها شده و به امری «اکتسابی و انتخابی» تبدیل شده است. این مدل از تعامل فرهنگی، خاصِ جوامع پساصنعتی است که در آن افراد برای فرار از یکسان‌سازی‌های ملال‌آور زندگی شهری، به دنبال ریشه‌های تاریخی و تمایزهای فرهنگی می‌گردند.

۳. کارکرد گردشگری فرهنگی در حفظ تنوع

رویکرد دولت ژاپن در قبال آینوها در دهه اخیر، مبتنی بر دکترین «گردشگری فرهنگی» است. تحلیل‌گران بر این باورند که تبدیل آیین‌های ازدواج و مراسم سنتی به جاذبه‌های گردشگری، اگرچه ممکن است از اصالت مقدس آن‌ها بکاهد، اما تنها راه واقع‌بینانه برای حفظ فرم‌های ظاهری و انتقال آن‌ها به نسل آینده در یک جامعه ای مانند ژاپن است. این الگو (فرهنگ به مثابه کالای گردشگری) به تصمیم گیران ژاپن فرصت داده تا بدون دخالت در ساختارهای سیاسی یا اجتماعی، از تنوع فرهنگی به عنوان منبعی برای برندینگ ملی و جذب سرمایه استفاده کند. موفقیت نسبی ژاپن در این زمینه، می‌تواند الگویی پژوهشی برای چگونگی مدیریت میراث‌های تاریخی در حال فراموشی باشد.

۴. خانواده هسته‌ای در برابر خانواده گسترده

یکی از ابعاد مهم جامعه‌شناختی در این گزارش، تفوق الگوی «خانواده هسته‌ای مدرن» بر مدل «خانواده گسترده قبیله‌ای» است. سیستم ثبت احوال ژاپن (Koseki) و الزامات زندگی شهری در توکیو یا ساپورو، ساختار خانواده را کوچک و متمرکز کرده است. در این ساختار، آیین‌های سنتی که نیازمند مشارکت کل قبیله بود، دیگر قابل اجرا نیستند. آنچه باقی مانده، نسخه‌های خلاصه شده و نمادین از مراسم است که با ضرب‌آهنگ سریع زندگی مدرن سازگار شده‌اند. این تحول اثبات می‌کند که بقای سنت‌ها مشروط به «سازگاری کارکردی» آن‌ها با نیازهای روزمره انسان مدرن است؛ سنت‌هایی که نتوانند خود را با ساختار خانواده هسته‌ای و اقتصاد شهری وفق دهند، به تدریج به تاریخ می‌پیوندند.

در نهایت آنکه مطالعه پرونده ازدواج در میان بومیان هوکایدو، روایتی از «تداوم در عین تغییر» است. یافته های این پژوهش نشان می دهد که مدرنیزاسیون لزوماً به معنای محو کامل فرهنگ‌های بومی نیست، بلکه به معنای تغییر کارکرد آن‌هاست. آینوها نشان داده‌اند که می‌توان در قلب یکی از مدرن‌ترین و تکنولوژیک‌ترین جوامع جهان (ژاپن)، همچنان لایه‌هایی از هویت سنتی را حفظ کرد، مشروط بر آنکه تعریفی پویا و پیوسته به یک "ما" ی بزرگ یعنی کشور داشته باشند.