در این گزارش به شرح حال و معرفی یکی از چهره‌های برجستهٔ علمی، ادبی و فرهنگی بلوچستان، استاد حکیم عینی می‌پردازیم. نام و نسب کامل ایشان حکیم ابو یحیی مولوی محمد قاسم عینی بلوچ القاری بن مولوی محمد عیسی الخارانی است. وی در تاریخ یکم ژانویهٔ ۱۹۳۳ میلادی در قصبهٔ خاران از توابع شهرستان قلات در استان بلوچستان (پاکستان) چشم به جهان گشود و از قبیلهٔ نامدار سکانزی بلوچ می‌باشد.

حکیم عینی تحصیلات ابتدایی خود را در مکتب‌های قدیم آغاز کرد و در همان دوران به فراگیری قرآن کریم، حدیث شریف، صرف و نحو زبان عربی، و نیز زبان، تاریخ و ادب فارسی پرداخت. زبان مادری او بلوچی است، اما به سبب استعداد خدادادی، پشتکار و علاقهٔ عمیق به دانش، به زبان‌های اردو، بروهی، انگلیسی، پشتو و سندی نیز تسلط کامل یافت. با این حال، میزان علاقه و دلبستگی وی به زبان‌ها به ترتیب چنین است: نخست زبان بلوچی، سپس فارسی، اردو، عربی، انگلیسی، پشتو، سندی و در نهایت بروهی. همین علاقه سبب شده است که عمدهٔ آثار علمی، ادبی و اشعار او به زبان‌های بلوچی، فارسی و اردو نگاشته شود.

استاد حکیم عینی علاوه بر دانش‌های زبانی و ادبی، در هنر خوشنویسی نیز تبحر دارد و در خطوط گوناگون، به‌ویژه خط نستعلیق، مهارت و چیره‌دستی خاصی از خود نشان داده است.

وی پس از گذراندن آموزش‌های سنتی، به تحصیل در مدارس جدید نیز روی آورد و تحصیلات رسمی خود را تا درجهٔ فوق‌لیسانس ادامه داد. او از دانشگاه پنجاب موفق به اخذ مدرک فوق‌لیسانس در رشته‌های اردو و فارسی شد، از دانشگاه سند فوق‌لیسانس زبان عربی دریافت کرد و از دانشگاه کراچی در رشتهٔ بهداشت عمومی فارغ‌التحصیل گردید. افزون بر این، از چند دانشکدهٔ علمی در لاهور نیز مدارک تخصصی کسب کرد و هم‌زمان در یک مرکز دولتی بهداشتی به‌عنوان کارآموز به فعالیت پرداخت. به‌طور کلی، او هرگز از تحصیل، پژوهش و اندوختن تجربه‌های گوناگون بازنایستاد.

سرانجام، استاد حکیم عینی به‌عنوان آموزگار به دبیرستان دولتی خاران در بلوچستان دعوت به کار شد و هم‌زمان در یکی دیگر از ادارات نیز به خدمت پرداخت. وی تاکنون به تربیت و آموزش نوجوانان مشغول است. با وجود اشتغال‌های علمی و آموزشی، از پیشهٔ آبایی و اجدادی خود نیز دست نکشیده و همچنان به زمینداری و کشاورزی علاقه‌مند است؛ علاقه‌ای که ریشه در شیوهٔ زندگی پدرش دارد.

آثار استاد حکیم عینی بیشتر به زبان بلوچی و به‌صورت منظوم سروده شده‌اند. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به این موارد اشاره کرد:

1. ارمغان خاران (منظوم به زبان بلوچی)
2. پندنامهٔ خاران
3. گپ و گال بلوچی (محاورات بلوچی)
4. کتاب قرائت بلوچی (بلوچی ریدر)، ویژهٔ امتحانات افسران درجهٔ اول
5. منظومهٔ ادبی به زبان اردو
6. منظومهٔ ادبی به زبان بلوچی
7. منظومهٔ ادبی و اجتماعی به زبان فارسی

منظومه‌های شعری او قالب‌های متنوعی چون غزل، قصیده، قطعه، مثنوی، مربع، مخمس، مسدس، مفردات (تک‌زبانه) و مرکبات (دو زبانه یا چند زبانه) را دربرمی‌گیرد. در این نوشتار، تمرکز اصلی بر اشعار فارسی استاد حکیم عینی است و در ادامه نمونه‌هایی از سروده‌های وی آورده می‌شود.

نمونه‌ای از اشعار استاد حکیم عینی

مناجات:

اگر من گنه کرده‌ام بی‌شمار
ترا بنده‌ام، دیگری را چه کار

تو دانی همه خفیه و آشکار
حسابم به پیش خلایق مدار

به من گو چه کس را بخوانم نصیر
به کی باز گویم که دستم بگیر

اگر دیگران را تویی دستگیر

مرا هم در این عاجزی دستگیر

غمی پیشم آور که دیرین بود
مرا دوستی ده که غمگین بود

ز جدت پسندان شدم تنگدل

رهی پیشم آور که دیرین بود
 

طنز:

تو گر شهسواری و گر فیلسوف
و گر صد هزاران هنر در دلت

چو باشد جلیس زنت، مادرش

بود اسفل‌السافلین منزلت

چو زن پهس پهس مادرش گوش داشت

بخواه موت خود آن زمان از خدا

و گر نایدت موت تقدیر تو

به شمشیر و خنجر بکش خویش را

نعت حضرت محمد ﷺ:

نسیم صبحگاهی گر وزد از یثرب و بطحا
بریزم در رهش مشک و گلاب و عطر عنبر را
پیام مژدهٔ جانان اگر آید سوی عینی
به جای جان نهم او را، ز تن بیرون کنم جان را

سرور کون و مکان و پادشاه امتان

پیشوای انبیا و، رهنمای سالکان
شافع روز جزا، عذرخواه عاصیان
سر به راه اولیا، خیرخواه امتان
صد صلوة و صد سلام، ای روح و جان عاشقان
صد صلوة و صد سلام، ای روشنی چشم جهان

منابع

1. آثار و تألیفات چاپی و خطی استاد حکیم ابو یحیی مولوی محمد قاسم عینی بلوچ(شامل منظومه‌ها، دیوان‌های شعری، آثار آموزشی و ادبی به زبان‌های بلوچی، فارسی و اردو)
2. دیوان اشعار فارسی استاد حکیم عینی، نسخهٔ خطی و چاپی، خاران.
3. ارمغان خاران، منظومهٔ بلوچی، تألیف حکیم عینی.
4. پندنامهٔ خاران، اثر منظوم و اخلاقی به زبان بلوچی، تألیف حکیم عینی.
5. گپ و گال بلوچی (محاورات و زبان‌شناسی بلوچی)، تألیف حکیم عینی.
6. کتاب قرائت بلوچی (بلوچی ریدر)، ویژهٔ آموزش و آزمون‌های رسمی، تألیف حکیم عینی.