محمد اشرف علی تهانوی، فرزند عبدالحق، اهل روستای تهانه از توابع مظفرنگر هند، متولد ۱۲ ربیعالاول ۱۲۸۰ ق و درگذشته ۶ رجب ۱۳۶۲ ق، از دانشمندان دینی حنفی و نویسندگان برجسته شبهقاره بود. وی مقدمات علوم را نزد مولانا فتح محمد تهانوی و مولوی منفعت علی دیوبندی آموخت. در مدرسه دیوبند، بیشتر کتابهای منطق و حکمت و برخی کتابهای فقه و اصول را از محمود حسن محدث دیوبندی، بیشتر کتابهای فقه و اصول و برخی کتابهای حدیث را از مولانا محمود، فنون ریاضی و مواریث را از سید احمد دهلوی و حدیث و تفسیر را از یعقوب بن مملوک علی نانوتوی فرا گرفت و در سال ۱۳۰۱ ق از تحصیل در مدرسه دیوبند فارغ شد.
پس از فراغت از تحصیل، به عربستان سفر کرد، حج گزارد و در طریقت، به شیخ امدادالله تهانوی دست ارادت داد و مدتی در مکه در ملازمت وی به سر برد. سپس به هند بازگشت و مدتها در مدرسه جامعالعلوم کانپور به تدریس پرداخت و در عین حال از اذکار و اشغال صوفیانه غافل نبود. سرانجام حالات صوفیانه چندان بر او غلبه یافت که تدریس را ترک کرد و به گشتوگذار در اطراف و اکناف هند پرداخت. بار دیگر به عربستان سفر کرد و مدتی در کنار پیر خود اقامت داشت. در بازگشت به هند در سال ۱۳۱۵ ق، مدتی را در کانپور و خیرآباد گذراند و در اواخر عمر، در زادگاه خود رحل اقامت افکند.
اشرف علی، دانشمندی دینی، صوفی، واعظ و نویسندهای برجسته بود و آثار فراوانی در موضوعات مختلف از جمله تفسیر، حدیث، منطق، کلام، عقاید و تصوف از خود به یادگار گذاشت. وی از شیفتگان مولوی بود و در مجالس وعظ خود از ابیات مثنوی معنوی فراوان بهره میبرد. بیشتر آثار او به زبان اردو نگاشته شده است.
از جمله آثار وی:
۱. رونمای مثنوی، دهلی (۱۳۱۹ ق)، برگردان و گزارش اردوی برخی اشعار و مقدمه مثنوی مولوی؛
۲. کلید مثنوی، گزارش اردوی دفترهای ششگانه مثنوی مولوی؛ شرح دفترهای اول و ششم را خود اشرف علی نوشت و چهار دفتر دیگر را تقریر کرد که تحریر آنها بهوسیله شبیر احمد و حبیب احمد کیرانوی انجام شد و به ترتیب به شرح شبیری و شرح حبیبی معروف است. این اثر در کانپور و نیز در سال ۱۳۶۰ ق در دیوبند به چاپ رسید؛
۳. عرفان حافظ، نوشته ۱۳۲۷ ق، گزارش عرفانی غزلهای حافظ به زبان اردو تا ردیف «د»، چاپ کراچی (۱۳۹۶ ق)؛
۴. انوار الوجود فی اطوار الشهود (عربی)؛
۵. التجلی العظیم فی احسن تقویم (عربی)؛
۶. سبق الغایات فی نسق الآیات (عربی)؛
۷. بیان القرآن، ترجمه و تفسیر قرآن به اردو، دهلی (۱۳۳۴ ق / ۱۹۱۶ م)؛
۸. بهشتی زیور، اردو، چکیده تعلیمات اسلامی و نوشتهشده برای زنان؛
۹. فتاوی؛
۱۰. الاکسیر فی ترجمة التنویر؛
۱۱. تحذیر الاخوان عن تزویر الشیطان؛
۱۲. القول البدیع فی اشتراط المصر للتجمیع؛
۱۳. القول الفاصل بین الحق والباطل؛
۱۴. تنشیط الطبع فی اجراء القراء ت السبع؛
۱۵. التکشف عن مهمات التصوف؛
۱۶. تربیه السالک و ننجیه الهالک؛
۱۷. التأدیب لمن له فی العلم والادب نصیب؛
۱۸. البوادر والنوادر؛
۱۹. معارف العوارف، چاپ هند، ترجمه اردوی عوارف المعارف شهابالدین سهروردی (متوفی ۶۳۲ ق)؛
۲۰. مسائل السلوک من کلام ملک الملوک فی العربیه مع رفع الشکوک، در دو جلد در تصوف؛ جلد اول چاپ تهانهبهون (۱۹۱۹ م) و جلد دوم چاپ دهلی؛
۲۱. التنبیه القربی فی تنزیه ابن العربی، تهانهبهون (۱۳۴۶ ق)، به زبان اردو؛
۲۲. التشریف لمعرفة احادیث التصوف در ترجمه اردو با نام تکمیل التصوف فی تسهیل التشرف، دهلی (۱۳۴۲ ق / ۱۹۲۴ م)؛
۲۳. آئینه تربیت، خلاصه تربیت السالکین، اردو، دهلی (۱۳۴۲ ق / ۱۹۲۷ م)؛
۲۴. لب مثنوی معنوی، برگردان اردوی گزیدهای از مثنوی معنوی، دیوبند (۱۹۱۵ م)؛
۲۵. امداد المشتاق، چاپ دهلی (۱۹۸۰ م) به کوشش نثار احمد فاروقی؛
۲۶. مرقومات امدادیه، به کوشش نثار علی فاروقی، چاپ دهلی.
کلام فارسی از ایشان:
جادو نگهی راه زنی چشم سیاهی
آرام ربائی بت سر مست خماری
بیداد گری کج روشی طرفه ادائی
آتش فگنی ماه وشی لاله عذاری
تازه چمنی گل بدنی کبک خرامی
آهو نظری فتنه سری رشک بهاری
زهره صفتی شمع رخی نغمه سرائی
طناز جوانی صنمی نکته گزاری
پرسید چو اشرفؔ که توئی خلق فریبی
از راه تبختر سخنی گفت که آری
منابع
- دائرهالمعارف اسلامیه (اردو)، ج ۲، ص ۷۹۳.
- برصغیر پاک و هند میں تصوف کی مطبوعات، ص ۲۷، ۳۴، ۳۶، ۷۵، ۷۶، ۱۳۸، ۱۶۸، ۳۰۸، ۳۳۰.
- ترجمههای متون فارسی به زبانهای پاکستانی، ص ۲۹۴، ۳۱۴.
- دانشنامه قرآنی، ج ۱، ص ۱۵۴۱.
- فهرست کتابهای فارسی چاپ سنگی و کمیاب کتابخانه گنجبخش، ص ۶۹۱–۶۹۳، ۱۲۸۰.
- نزهة الخواطر، ج ۸، ص ۵۹۵–۵۹۶.
نظر شما