رمضان در قزاقستان: ارقام و سنتها
قزاقستان کشوری با جمعیت عمدتاً مسلمان است. بر اساس دادههای سال ۲۰۲۶، بیش از ۷۰ درصد از ساکنان این کشور پیرو اسلام هستند و قزاقهای قومی حدود ۶۹٫۶ درصد از جمعیت را تشکیل میدهند. این بدان معناست که بخش قابل توجهی از شهروندان کشور به نوعی با سنتهای ماه مبارک رمضان در تماس هستند.
در سال ۲۰۲۶، ماه رمضان از ۱۹ فوریه آغاز شده و تا ۱۹ مارس ادامه خواهد داشت و شب ۱۶ به ۱۷ مارس به عنوان شب قدر (قدر تون) مقدس شمرده میشود. این ماه با عید فطر در ۲۰ مارس به پایان میرسد. جالب توجه است که تاریخ آغاز رمضان در قزاقستان ممکن است با سایر کشورها متفاوت باشد؛ برای مثال در سال ۲۰۲۶ در عربستان سعودی و امارات متحده عربی روزه یک روز زودتر آغاز شد. به گفته امامان، این اختلاف به دلیل عدم امکان رؤیت هلال ماه در قلمرو قزاقستان است و در سنت اسلامی رعایت روزه همراه با جماعت و جامعه کشور اهمیت دارد.
در سطح دولتی نیز رمضان مورد حمایت قرار میگیرد. رئیسجمهور قاسم-ژومارت توکایف هر سال مسلمانان را به مناسبت این ماه تبریک گفته و تأکید میکند که ارزشهای روزه با اصول عدالت و میهندوستی همسو است؛ اصولی که امروز در شکلگیری ذهنیت ملی جدید نقش دارند.
اداره معنوی مسلمانان قزاقستان نیز در سازماندهی زندگی دینی نقش فعالی دارد. برای این ماه برنامههای خیریه، توزیع بستههای غذایی برای نیازمندان و اقدامات بشردوستانه پیشبینی شده است. همچنین میزان صدقه واجب فطر تعیین شده است: در سال ۲۰۲۶ این مبلغ برای هر نفر ۷۳۵ تنگه (حدود ۱٫۲۵ یورو) است که معادل قیمت دو کیلوگرم آرد میباشد. برای افراد متمکن، پرداخت صدقه بر اساس قیمت کشمش (۶۴۰۰ تنگه) یا خرما (۱۲۴۰۰ تنگه) توصیه میشود. افرادی که به دلایل موجه قادر به روزه گرفتن نیستند، فدیه پرداخت میکنند که برای هر روز ۴۰۰۰ تنگه تعیین شده است.
در جامعه ابتکارات اجتماعی نیز مشاهده میشود. برای مثال در استان آکتوبه، پلیس همراه با ریشسفیدان و امامان عملیات «حیاط بدون الکل» را برگزار کرده و از کارآفرینان خواستهاند فروش الکل را در ماه رمضان محدود کنند. شماری از فروشگاهها به صورت داوطلبانه از این ابتکار حمایت کردهاند. مفتی اعظم نیز پیشتر ابراز امیدواری کرده بود که در فروشگاهها الکل عرضه نشود و آن را «منبع همه شرور» خوانده بود.
در عین حال، گاهی نیز موقعیتهای تنشزا رخ میدهد. به عنوان نمونه، در سال ۲۰۲۶ شبکه کافیشاپ استارباکس کمپینی با عنوان «دو نوشیدنی به قیمت یک» از ساعت ۱۲ تا ۱۴ راهاندازی کرد که همزمان با ماه رمضان بود. کاربران شبکههای اجتماعی این اقدام را تمسخرآمیز تلقی کردند، زیرا در این ساعات مسلمانان روزهدار تا غروب آفتاب از خوردن و آشامیدن خودداری میکنند. پس از موج انتقادات، پست تبلیغاتی حذف شد.
اقتصاد رمضان:
اگر از منظر دینی رمضان در قزاقستان اهمیت بالایی دارد، از منظر اقتصادی تصویر متفاوتی شکل میگیرد. در برخی کشورها، ماه روزه به طور پارادوکسیکال به دورهای از مصرف فعال تبدیل میشود. در ادامه، نحوه عملکرد این پدیده در کشورهای مختلف و مقایسه آن با قزاقستان بررسی میشود.
ترکیه:
ترکیه نمونه بارز «رمضان اقتصادی فعال» است. در سالهایی با فعالیت مصرفی بالا، ماههای روزه افزایش گردش مالی در خردهفروشی مواد غذایی را نشان میدهند. فروش شیرینیها و محصولات سنتی به اوج فصلی میرسد. رستورانها در حداکثر ظرفیت فعالیت میکنند و مراکز خرید ساعات کاری خود را تمدید میکنند تا تقاضای خرید شبانه و عصرگاهی را پاسخ دهند. در برخی سالها، رشد بخش کالاهای مصرفی سریعالمصرف (FMCG) و صنعت غذا در دوره رمضان در ترکیه ۱۵ تا ۲۵ درصد بیش از روند متوسط سالانه بوده است. مصرف کاهش نمییابد، بلکه به ساعات شب منتقل میشود.
عربستان سعودی:
بر اساس ارزیابی نهادهای آماری و اتاقهای بازرگانی عربستان، فروش مواد غذایی در ماه مبارک میتواند ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش یابد و تقاضا برای خرما و شیرینیها چندین برابر میشود. بخش هتل و رستوران نیز اوج فصلی سنتی را تجربه میکند. یک چرخه کامل مصرفی شکل میگیرد که به طور ملموس بر اقتصاد تأثیر میگذارد.
امارات متحده عربی:
در امارات متحده عربی، رمضان مدتهاست به یک دوره تجاری مدیریتشده تبدیل شده است. سنت دینی کهن به طور ارگانیک در معماری کسبوکار ادغام شده است. خردهفروشان در برگزاری کمپینهای ویژه رقابت میکنند، هتلها بستههای افطار ویژه ارائه میدهند و شرکتها بودجههای بازاریابی خود را بازتوزیع کرده و بر عامل مذهبی تمرکز میکنند. مراکز خرید افزایش قابل توجه ترافیک مشتریان را دقیقاً در دوره روزه ثبت میکنند.
وضعیت در قزاقستان چگونه است؟
اگر از اقتصادهای خارجی به شاخصهای قزاقستان بپردازیم، تصویر متفاوتی شکل میگیرد. بر اساس دادههای رسمی، در جمهوری قزاقستان ماه رمضان هنوز به عاملی تبدیل نشده است که به طور معنادار بر اقتصاد و ساختار مصرف تأثیر بگذارد.
طبق دادههای اداره ملی آمار، گردش خردهفروشی هر سال به طور پایدار به طور متوسط ۶ تا ۸ درصد (به قیمتهای قابل مقایسه) رشد میکند. حجم کلی خردهفروشی در نه ماه سال از ۱۷ تریلیون تنگه فراتر میرود. با این حال، در پویایی فصلی رسمی هیچ جهش آماری جداگانهای که به ماه رمضان مرتبط باشد ثبت نمیشود.
سهم کالاهای غذایی در ساختار خردهفروشی حدود ۳۲ تا ۳۳ درصد است. رشد سالانه بخش مواد غذایی با بخش غیرغذایی قابل مقایسه است. حتی اگر در برخی هفتهها فروش خرما، گوشت یا آرد افزایش یابد، در سطح شاخصهای کلان این امر اوج فصلی مشخصی ایجاد نمیکند.
حجم تجارت الکترونیک بیش از ۳ تریلیون تنگه در سال است و رشد دو رقمی را نشان میدهد، اما پویایی آن نیز بیشتر با دیجیتالیشدن و اعتبارات مصرفی مرتبط است، نه با تقویم مذهبی. ممکن است در دوره رمضان کاهش مشخصی در تقاضا برای برخی کالاها (برای مثال، الکل) ثبت شود، اما در مقیاس کل اقتصاد این موضوع به نوسانات قابل توجه شاخصها منجر نمیشود.
پس «اثر اقتصادی» در قزاقستان کجاست؟
اثر اقتصادی رمضان در صورت تحقق همزمان سه شرط شکل میگیرد:
- فراگیری گسترده روزهداری در جامعه،
- وجود زیرساخت توسعهیافته تجارت عصرگاهی و شبانه،
- تجاریسازی نظاممند سنتها توسط کسبوکارهای بزرگ.
در قزاقستان هیچیک از این شرایط هنوز به طور کامل محقق نشده است. گرچه میزان پایبندی به روزهداری بالاست، اما با زیرساخت مناسب پشتیبانی نمیشود. در ترکیه یا امارات متحده عربی فعالیت شبانه رستورانها و کافهها مجوز داده شده و حتی تشویق میشود. در قزاقستان اما زیرساخت صنعت غذا هنوز با این چرخه سازگار نشده است: رستورانها در چارچوب معمول فعالیت میکنند و پیشنهاد گستردهای برای افطارهای جمعی خارج از خانه ایجاد نکردهاند. تجارت شبانه همچنان محدود به برخی مکانهای خاص است و به یک روند نظاممند تبدیل نشده است.
نبود مقررات انعطافپذیر نیز مانع شکلگیری این بازار میشود؛ برای مثال، شرایط ویژهای برای فعالیت مراکز غذا در ساعات پیش از سپیدهدم (سحر) وجود ندارد.
اقتصاد پنهانِ نیکوکاری
با این حال، سخن گفتن از نبود هرگونه تأثیر اقتصادی نیز کاملاً دقیق نیست. در قزاقستان در ماه رمضان یک بخش قدرتمند اما به سختی قابل اندازهگیری در آمار رسمی، یعنی اقتصاد نیکوکاری، شکل میگیرد.
شرکتهای بزرگ، بنیادهای اجتماعی و خیرین خصوصی منابع مالی قابل توجهی را برای خرید بستههای غذایی، برگزاری افطارهای رایگان و توزیع کمکهای بشردوستانه اختصاص میدهند. اداره معنوی مسلمانان از کارآفرینان میخواهد تخفیفهایی برای کالاهای غذایی با اهمیت اجتماعی ارائه دهند. این منابع مالی به بخش عمدهفروشی و خردهفروشی مواد غذایی وارد میشود و تقاضا برای کالاهای اساسی مانند آرد، روغن و گوشت را حمایت میکند. اما این فرآیند غیرمتمرکز باقی میماند و آن رونق بازاریابی و مصرفی که در کشورهای حوزه خلیج فارس مشاهده میشود را ایجاد نمیکند.
هزینه افطار در سال ۲۰۲۶ چقدر است؟
با این حال، تقاضا برای خدمات صنعت غذا در ماه رمضان وجود دارد. خبرنگاران قیمتهای افطار را در سه شهر اصلی قزاقستان بررسی کردهاند.
۱) آستانه
در آستانه قیمت بسته افطار برای یک نفر از حدود ۵ هزار تنگه آغاز شده و تا ۱۵ هزار تنگه میرسد. در رستورانها و مراکز اقتصادیتر میتوان پیشنهادهایی در محدوده ۶ تا ۹ هزار تنگه یافت که شامل انواع سبزیجات، سالاد، بشبرمک، انواع نان و شیرینی و خرما میشود. برخی کافیشاپها، برخلاف قالب معمول خود، مجموعههای غذایی سیرکنندهای با قیمت حدود ۷ هزار تنگه ارائه میکنند.
۲) آلماتی
در آلماتی حداقل قیمت افطار ۲۵۰۰ تنگه است؛ این مبلغ را غذاخوریهای زنجیرهای برای مجموعهای شامل سالاد هویج، بشبرمک، باورساکی و چای دریافت میکنند. در رستورانها قیمتها بالاتر است و از ۶ تا ۱۴ هزار تنگه متغیر است. کافیشاپها نیز به این روند پیوسته و بستههایی با قیمت ۴۳۹۰ تنگه عرضه میکنند.
۳) شیمکنت
شیمکنت مقرونبهصرفهترین شهر محسوب میشود. در اینجا میتوان افطارهایی با قیمت حدود ۲۰۰۰ تنگه پیدا کرد که شامل سالاد سبزیجات، کتلت با ماکارونی، نان سنتی و چای است. به طور متوسط قیمتها بین ۲۵۵۰ تا ۴۰۰۰ تنگه در نوسان است.
برای مقایسه: تهیه مستقل سفره افطار (آویزاشار) برای یک جمع حداقل ۱۶ هزار تنگه هزینه دارد (سوپ، بشبرمک، باورساکی) و افزون بر آن زمان و انرژی زیادی میطلبد. به همین دلیل برای بسیاری از افراد پیشنهادهای آماده به یک جایگزین راحت تبدیل میشوند.
آیا تقاضایی برای «اقتصاد رمضان» وجود دارد؟
رمضان به خودی خود رشد اقتصادی ایجاد نمیکند. این فرآیند در کشورهایی رخ میدهد که جامعه قادر است سنت دینی را برای ایجاد یک چرخه پایدار مصرفی به کار گیرد.
در قزاقستان، همچنان داغترین فصل فروش مربوط به سال نو میلادی است. روز ۸ مارس نیز به طور سنتی دوره فعال خرید هدایا محسوب میشود. اقتصاد خاص خود حول نوروز شکل گرفته است؛ جشنی سنتی که بر جریانهای گردشگری نیز تأثیر میگذارد. حتی «جمعه سیاه» نیز جای خود را پیدا کرده و به محرکی جدید برای فروشهای گسترده تبدیل شده است.
رمضان هنوز تأثیر اقتصادی قابل مقایسهای ندارد. مسئله در اینجا دین نیست، بلکه نهادینهسازی سنت است. اگر کسبوکارها بتوانند مدلهای توسعهای کارآمدی را حول این ماه مقدس ایجاد کنند با پیشنهادهای ویژه، خرید شبانه، افطارهای خانوادگی در رستورانها و بستههای جشنوارهای آنگاه «اقتصاد رمضان» در قزاقستان نیز میتواند کاملاً پایدار و قابل حیات باشد. در حال حاضر اما ماه مبارک برای قزاقستانیها بیش از هر چیز زمان تزکیه معنوی و تقوای فردی باقی مانده است و نه محرک تولید ناخالص داخلی ملی.
نتیجهگیری
ماه مبارک رمضان در قزاقستان همچنان بیش از آنکه یک پدیده اقتصادی باشد، یک رویداد معنوی و اجتماعی است. برخلاف کشورهای خاورمیانه و برخی اقتصادهای مسلماننشین که توانستهاند رمضان را به یک چرخه پایدار مصرف، بازاریابی و خدمات تبدیل کنند، در قزاقستان این ماه هنوز در چارچوب سنت دینی و اخلاق فردی باقی مانده است.
نبود زیرساختهای توسعهیافته برای اقتصاد شبانه، عدم تجاریسازی نظاممند سنتهای رمضانی توسط کسبوکارهای بزرگ و فقدان سیاستهای تنظیمی انعطافپذیر موجب شده است که «اثر رمضان» در شاخصهای کلان اقتصادی کشور بهطور ملموس ظاهر نشود. در عین حال، شکلگیری اقتصاد خیریه و فعالیتهای اجتماعی گسترده نشان میدهد که رمضان نقش مهمی در بسیج منابع اجتماعی و تقویت همبستگی اجتماعی ایفا میکند، هرچند این اثر در آمار رسمی کمتر قابل اندازهگیری است.
اگر در آینده بخش خصوصی و نهادهای دولتی بتوانند مدلهای اقتصادی پایدار مبتنی بر سنتهای رمضانی ایجاد کنند از توسعه تجارت شبانه و گردشگری مذهبی گرفته تا بستههای خدماتی و فرهنگی ماه رمضان میتواند به یکی از محرکهای جدید اقتصاد خدمات و مصرف در قزاقستان تبدیل شود. در شرایط کنونی اما، رمضان برای اکثریت قزاقستانیها همچنان نماد تزکیه معنوی، همدلی اجتماعی و هویت دینی است و نه یک فصل اقتصادی در تقویم ملی.
رایزنی آستانه
منبع:
https://nationalbusiness.kz/news/pochemu-ramazan-v-kazahstane-ne-stal-dvigatelem-ekonomiki-c940bb/
نظر شما