مقدمه

تحولات امنیتی و ژئوپلیتیکی سال‌ های اخیر در منطقه غرب آسیا، بیش از هر زمان دیگری نشان داده است که معادلات قدرت در این منطقه صرفاً بر پایه توان نظامی دولت ‌ها تعریف نمی‌شود، بلکه بازیگران فراملی، نهاد های دینی، شبکه ‌های اجتماعی و جریان‌ های هویتی نیز به عناصر تعیین‌کننده در شکل‌ دهی به موازنه قدرت تبدیل شده ‌اند. جنگ تحمیلی اخیر علیه جمهوری اسلامی ایران که با هدایت و پشتیبانی مستقیم محور صهیونیستی ـ آمریکایی طراحی شد، نمونه ‌ای روشن از تلاش برای بازآرایی نظم منطقه ‌ای و تضعیف ستون ‌های اصلی محور مقاومت بود.

هدف این جنگ تنها وارد آوردن خسارت نظامی به جمهوری اسلامی نبود؛ بلکه دشمن در پی تحقق مجموعه ‌ای از اهداف راهبردی بود که مهم‌ ترین آن‌ها عبارت بودند از:

• شکستن بازدارندگی منطقه ‌ای جمهوری اسلامی ایران؛
• ایجاد شکاف در محور مقاومت؛
• منزوی ‌سازی ایران در محیط پیرامونی؛
• تضعیف جایگاه گفتمان مقاومت در افکار عمومی منطقه؛
• ایجاد جنگ روانی و فرسایش اجتماعی در کشورهای حامی مقاومت؛
• فعال ‌سازی شکاف ‌های داخلی در عراق، لبنان و سایر کشورهای منطقه.

در چنین شرایطی، نوع واکنش نهادهای دینی عراق دارای اهمیت فوق ‌العاده ‌ای بود، زیرا عراق طی دو دهه اخیر به یکی از مهم‌ ترین میدان ‌های رقابت ژئوپلیتیکی منطقه تبدیل شده و هم‌ زمان دارای پیوند های عمیق مذهبی، اجتماعی و امنیتی با جمهوری اسلامی ایران است.

در این میان، "تجمع علمایی عراق" به‌ عنوان یکی از مهم‌ ترین تشکل‌ های دینی ـ اجتماعی فعال در عراق، نقشی برجسته در مدیریت فضای اجتماعی و حمایت از محور مقاومت ایفا کرد. این تجمع نه ‌تنها در عرصه بیانیه و موضع‌گیری فعال بود، بلکه در حوزه‌ های رسانه ‌ای، میدانی، اجتماعی و روانی نیز وارد عمل شد و به بخشی از منظومه بازدارندگی نرم محور مقاومت تبدیل گردید.

بررسی عملکرد تجمع علمایی عراق در این جنگ، از چند جهت دارای اهمیت است:

1-شناخت نقش نهاد های دینی در امنیت منطقه‌ای؛

2-تحلیل پیوند حوزه دینی و مقاومت؛

3- ارزیابی ظرفیت اجتماعی محور مقاومت در عراق؛

4- بررسی نقش جنگ روایت ‌ها و رسانه در تحولات منطقه؛

5-شناخت ابعاد فراملی هویت مقاومت در جهان اسلام.

این گزارش تلاش می‌کند با رویکردی تحلیلی، ابعاد مختلف کنش تجمع علمایی عراق را در جریان جنگ تحمیلی اخیر مورد واکاوی قرار دهد.

1- مواضع همبستگی با جمهوری اسلامی ایران

از حمایت سیاسی تا تثبیت هم ‌سرنوشتی راهبردی

از نخستین ساعات آغاز تجاوزات دشمن صهیونیستی ـ آمریکایی علیه جمهوری اسلامی ایران، تجمع علمایی عراق موضعی سریع، آشکار و قاطع اتخاذ کرد. سرعت واکنش این تجمع نشان داد که موضوع صرفاً یک همدلی سیاسی مقطعی نیست، بلکه نوعی پیوند عمیق اعتقادی و راهبردی میان این جریان و جمهوری اسلامی وجود دارد.

این تجمع، جنگ علیه ایران را به ‌عنوان بخشی از پروژه کلان آمریکا و رژیم صهیونیستی برای فروپاشی محور مقاومت تحلیل کردند. در این چارچوب، آنان معتقد بودند که هدف نهایی دشمن، نه صرفاً ایران، بلکه کل ساختار مقاومت منطقه ‌ای است، ساختاری که از عراق و لبنان تا فلسطین و یمن امتداد یافته است.

این نوع تحلیل، دارای اهمیت راهبردی فراوانی بود، زیرا جنگ را از سطح یک درگیری ملی خارج کرده و به سطح "نبرد هویتی امت اسلامی" ارتقا می‌داد. همین مسئله موجب شد فضای اجتماعی عراق، به‌ ویژه در میان بدنه مذهبی و حامی مقاومت، به ‌سرعت در جهت حمایت از جمهوری اسلامی فعال شود.

مواضع تجمع علمایی عراق دارای چند ویژگی اساسی بود:

الف- تبدیل جنگ به مسئله امت اسلامی

تجمع علمایی تلاش کردند نشان دهند که حمله به جمهوری اسلامی، حمله به مرکز ثقل مقاومت اسلامی است و همه جریان‌ های اسلامی باید نسبت به آن احساس مسئولیت کنند.

ب-تأکید بر مشروعیت دینی مقاومت

در ادبیات تجمع، دفاع از جمهوری اسلامی صرفاً یک انتخاب سیاسی نبود، بلکه "تکلیف شرعی" و دفاع از عزت امت اسلامی معرفی شد.

ج-مقابله با پروژه عادی‌سازی

مواضع علمای تجمع عملاً در برابر روند عادی‌ سازی روابط برخی کشورهای عربی با رژیم صهیونیستی قرار گرفت و تلاش کرد بار دیگر مسئله فلسطین و مقاومت را به اولویت افکار عمومی تبدیل کند.

د- ایجاد همگرایی در جامعه شیعی عراق

در شرایطی که دشمن تلاش داشت شکاف ‌های داخلی عراق را فعال کند، این مواضع سبب تقویت همگرایی اجتماعی در میان طیف‌ های حامی مقاومت شد.

۲-فعالیت‌ های رسانه ‌ای

نقش علمای عراق در جنگ روایت ‌ها و مدیریت افکار عمومی

یکی از مهم ‌ترین میدان‌ های جنگ معاصر، عرصه رسانه و جنگ شناختی است. در جنگ ‌های جدید، پیروزی صرفاً در میدان نظامی تعیین نمی‌شود؛ بلکه "ادراک عمومی" و "روایت غالب" نیز بخشی از میدان نبرد محسوب می‌شود.

تجمع علمایی عراق این مسئله را به‌ خوبی درک کرده بود. از همین ‌رو، علمای این تجمع حضور گسترده‌ای در رسانه ‌ها، شبکه ‌های تلویزیونی، فضای مجازی و نشست‌ های تحلیلی داشتند.

بر اساس گزارش موجود، ده ‌ها برنامه تلویزیونی، سخنرانی، مصاحبه و کلیپ رسانه‌ ای توسط علمای تجمع منتشر شد. این حضور رسانه‌ای چند کارکرد مهم داشت:

الف-خنثی‌سازی عملیات روانی دشمن

رسانه ‌های غربی و صهیونیستی تلاش می‌کردند جمهوری اسلامی را عامل بحران معرفی کنند و از طریق جنگ روانی، فضای یأس و تردید در میان ملت ‌های منطقه ایجاد نمایند.

علمای تجمع با حضور فعال در رسانه ‌ها، این روایت را معکوس کرده و تجاوزات دشمن را بخشی از پروژه سلطه‌ طلبانه آمریکا و رژیم صهیونیستی معرفی کردند.

ب- تقویت سرمایه روانی محور مقاومت

در شرایط بحران، مهم ‌ترین نیاز جوامع حامی مقاومت، حفظ روحیه و ثبات روانی است. سخنان علما، با تکیه بر مفاهیم دینی، شهادت، صبر و وعده الهی، به بازسازی روحیه اجتماعی کمک کرد.

ج-ایجاد مشروعیت اجتماعی برای مقاومت

هنگامی که نهاد های معتبر دینی از یک جریان سیاسی ـ امنیتی حمایت می‌کنند، آن جریان از سطح یک بازیگر صرفاً نظامی خارج شده و به یک گفتمان مشروع اجتماعی تبدیل می‌شود.

در واقع، علمای تجمع با ورود به عرصه رسانه، "مشروعیت نرم" مقاومت را تقویت کردند.

د- فعال‌سازی افکار عمومی عراق

علمای تجمع تلاش کردند به جامعه عراق هشدار دهند که "تضعیف جمهوری اسلامی، به ‌معنای بازگشت پروژه بی‌ثبات ‌سازی عراق و احیای نفوذ آمریکا و رژیم صهیونیستی در منطقه" خواهد بود.

۳-حضور میدانی علمای تجمع

از نمادگرایی مذهبی تا بازدارندگی روانی

یکی از مهم ‌ترین و تأثیرگذارترین اقدامات تجمع علمایی عراق، حضور میدانی برخی علما با لباس رزم و کفن بود.

در فرهنگ مقاومت شیعی، پوشیدن کفن مفهومی عمیق دارد و به‌ معنای آمادگی کامل برای شهادت و دفاع از مقدسات است. این اقدام صرفاً یک حرکت نمادین نبود، بلکه دارای ابعاد چند لایه سیاسی، اجتماعی و امنیتی بود.

الف- پیوند حوزه علمیه و میدان مقاومت

حضور میدانی علما نشان داد که حوزه دینی عراق، مقاومت را صرفاً یک مسئله سیاسی نمی‌داند، بلکه آن را بخشی از وظیفه دینی و تمدنی خود تلقی می‌کند.

ب- تقویت بازدارندگی روانی

دشمن صهیونیستی و آمریکا همواره تلاش کرده ‌اند جنگ را محدود و کنترل‌ شده نگه دارند. اما حضور علما در میدان، این پیام را منتقل کرد که هرگونه درگیری گسترده می‌تواند کل محور مقاومت را فعال کند.

ج- بازتولید فرهنگ جهاد و فداکاری

این اقدامات سبب شد مفاهیمی مانند جهاد، ایثار، شهادت و مقاومت دوباره در فضای اجتماعی عراق برجسته شود.

د- نمایش وحدت جغرافیایی مقاومت

حضور علمای عراق در کنار جمهوری اسلامی، نشان داد که مرز های سیاسی نمی‌تواند پیوند هویتی محور مقاومت را از بین ببرد.

4- مجالس عزاداری و کارکرد های راهبردی آن

بازتولید حافظه تاریخی مقاومت

برگزاری گسترده مجالس عزاداری برای رهبر و قائد شهید امت حضرت امام خامنه ای علیه السلام، فرماندهان و شخصیت ‌های شهید مقاومت، یکی دیگر از ابعاد مهم فعالیت تجمع علمایی عراق بود.

این مراسم‌ چند کارکرد مهم داشت:

۱-حفظ حافظه جمعی مقاومت

این مجالس اجازه نداد روایت شهادت و مقاومت به فراموشی سپرده شود.

۲- تقویت انسجام اجتماعی

مراسم‌ مختلف عزاداری به بستری برای گرد همایی گروه ‌های مختلف اجتماعی و سیاسی عراق تبدیل شد.

۳- انتقال مشروعیت تاریخی مقاومت

علمای تجمع تلاش کردند شهدای مقاومت را به ‌عنوان امتداد تاریخی مسیر مبارزه با ظلم معرفی کنند.

4- مقابله با فرسایش اجتماعی

دشمن در جنگ ‌های طولانی تلاش می‌کند جامعه حامی مقاومت را دچار خستگی و بی‌تفاوتی کند. این مراسم‌ نقش مهمی در جلوگیری از این فرسایش داشت.

۵- ابعاد امنیتی و ژئوپلیتیکی عملکرد تجمع علمایی عراق

عملکرد تجمع علمایی عراق صرفاً یک کنش مذهبی یا اجتماعی نبود، بلکه دارای ابعاد مستقیم امنیتی و ژئوپلیتیکی نیز بود.

الف- تثبیت عمق راهبردی جمهوری اسلامی

حمایت فعال علمای عراق نشان داد که جمهوری اسلامی همچنان دارای عمق اجتماعی و هویتی در عراق است و نمی ‌توان آن را از محیط منطقه‌ای خود جدا کرد.

ب- تقویت انسجام محور مقاومت

این تحرکات موجب شد گروه‌ های مقاومت منطقه‌ای احساس هم ‌سرنوشتی بیشتری داشته باشند.

ج- ناکامی پروژه انزوای ایران

یکی از اهداف دشمن، منزوی‌ سازی جمهوری اسلامی بود، اما حمایت گسترده علمای عراق، این پروژه را با شکست مواجه کرد.

د-افزایش هزینه‌ های درگیری برای دشمن

فعال‌شدن نهاد های دینی و اجتماعی عراق، به دشمن این پیام را داد که هرگونه جنگ گسترده علیه جمهوری اسلامی می‌تواند کل منطقه را وارد بحران کند.

نتیجه‌گیری

بررسی اقدامات و  عملکرد"تجمع علمایی عراق" در جریان جنگ تحمیلی علیه جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد که این نهاد، فراتر از یک تشکل دینی سنتی عمل کرده و به یکی از بازیگران مؤثر در معادلات امنیتی و اجتماعی منطقه تبدیل شده است.

تجمع علمایی عراق توانست در چند سطح هم‌ زمان نقش ‌آفرینی کند:

• بسیج افکار عمومی؛
• مدیریت جنگ روایت‌ها؛
• تقویت مشروعیت مقاومت؛
• ایجاد بازدارندگی روانی؛
• بازتولید فرهنگ شهادت و ایثار؛
• تقویت همگرایی محور مقاومت.

مهم ‌ترین نکته راهبردی این تحولات آن است که محور مقاومت امروز صرفاً یک ائتلاف نظامی نیست، بلکه به یک منظومه اجتماعی، فرهنگی و هویتی تبدیل شده که دارای ریشه‌ های عمیق مردمی در منطقه است.در این میان، علمای عراق همچنان یکی از مهم ‌ترین ستون‌ های پشتیبان این منظومه محسوب می‌شوند و توانسته‌اند در شرایط بحران، نقش مؤثری در حفظ انسجام جبهه مقاومت و تقویت امنیت منطقه‌ای ایفا کنند.