پیام وحدت امت و همبستگی مذهبی

مقدمه

در دهه‌های اخیر، تروریسم، افراط‌گرایی و فرقه‌گرایی از مهم‌ترین چالش‌های جهان اسلام، به‌ویژه پاکستان، بوده است. مقابله با این پدیده‌ها تنها از مسیر اقدامات امنیتی میسر نیست، بلکه نیازمند شکل‌گیری گفتمان‌های دینی، فرهنگی و علمی است که بتواند اندیشه‌های افراطی را به چالش کشیده و فرهنگ اعتدال، همزیستی و احترام متقابل را در جامعه نهادینه سازد.

در همین راستا، سند ملی «پیام پاکستان» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اسناد فکری و دینی این کشور، با مشارکت گسترده علما، مفتیان، دانشگاهیان و نهادهای حاکمیتی تدوین شد. این بیانیه، با استناد به آموزه‌های اسلام، هرگونه تروریسم، خشونت، فرقه‌گرایی، شورش مسلحانه علیه دولت، تشکیل گروه‌های مسلح غیرقانونی و تعرض به حقوق اقلیت‌های دینی را مردود دانسته و بر حفظ وحدت ملی، امنیت اجتماعی، احترام به قانون و رعایت حقوق همه شهروندان تأکید می‌کند.

مقاله حاضر، ضمن تبیین ابعاد مختلف این بیانیه، به نقش برجسته جامعه‌الرشید کراچی و مفتی عبدالرحیم در تدوین، ترویج و گسترش این گفتمان پرداخته و تلاش‌های گسترده علمی، آموزشی و فرهنگی صورت‌گرفته طی دو دهه گذشته را در مسیر مقابله با افراط‌گرایی و تقویت وحدت امت اسلامی بازگو می‌کند.

در حالی که پاکستان در سراسر کشور با پدیده‌هایی همچون تروریسم، افراط‌گرایی، فرقه‌گرایی و تفرقه مذهبی دست‌وپنجه نرم می‌کند، برای نخستین بار در طول ۷۹ سال تاریخ این کشور، گامی مهم و امیدبخش برداشته شده است. علمای برجسته و مشایخ معظم از مذاهب و مکاتب فکری گوناگون، با حضور در جامعه‌الرشید کراچی ـ یکی از شناخته‌شده‌ترین مراکز علوم دینی پاکستان ـ گرد هم آمدند و نماز مغرب را همگی به امامت یک امام جماعت اقامه کردند.

این اقدام، از سوی ناظران و صاحب‌نظران، به‌عنوان مهم‌ترین، کم‌نظیرترین و تاریخی‌ترین گام در مسیر همگرایی مذهبی، وحدت امت اسلامی و اتحاد میان مذاهب و مکاتب مختلف توصیف شده است.

علامه حافظ محمد طاهر محمود اشرفی، هماهنگ‌کننده «کمیته ملی پیام صلح» دولت پاکستان، در این‌باره اظهار داشت که تمامی اعضای این کمیته، سفرهای گسترده‌ای به سراسر پاکستان انجام داده‌اند. وی افزود که این کمیته با همکاری دولت‌های ایالتی پنجاب، خیبرپختونخوا، بلوچستان و سند، با تمام توان و از طریق تلاش‌های مستمر، مجاهدت‌های خستگی‌ناپذیر و برنامه‌ریزی‌های گسترده، در جهت مقابله با افراط‌گرایی، فرقه‌گرایی، تروریسم و نفرت‌پراکنی مذهبی فعالیت می‌کند و این روند همچنان ادامه دارد.

چند روز پیش، ستاد فرماندهی رِینجرز « نیروهای تکاور» در شهر کراچی هدف یک حمله تروریستی قرار گرفت که در نتیجه آن، شماری از افراد به شهادت رسیدند. پس از دستگیری عاملان این حمله و انجام تحقیقات، مشخص شد که برخی عناصر افراط‌گرا در این اقدام تروریستی دست داشته‌اند. در همین چارچوب و با توجه به این شرایط، کمیته ملی پیام صلح در هفته گذشته، بی‌درنگ سفری به کراچی انجام داد.

در جریان این سفر، اعضای کمیته با وزیر اعلی ایالت سند، استاندار سند، وزیران دولت ایالتی و دیگر شخصیت‌های برجسته و تأثیرگذار دیدار و گفت‌وگو کردند.

علاوه بر تبادل نظر با اقشار مختلف جامعه، از چندین مرکز آموزشی و دانشگاهی، از جمله دانشگاه الکوثر، دانشگاه الغزالی، جامعه بنوریه و جامعه‌الرشید نیز بازدید به عمل آمد.

بی‌تردید، تنها از رهگذر چنین دیدارها، گفت‌وگوها، تبادل اندیشه و تعاملات سازنده است که می‌توان زمینه مهار و سرکوب جریان‌های افراط‌گرا و اصلاح و تغییر ذهنیت‌های تندرو را فراهم ساخت.

در پاکستان، سال‌هاست نوعی نگرش و ذهنیت شکل گرفته که به ترویج تروریسم مذهبی، فرقه‌گرایی و دامن زدن به نفرت و دشمنی میان مذاهب و مکاتب اسلامی دامن می‌زند.

در این میان، شایسته است به این نکته نیز توجه شود که «کمیته ملی پیام صلح» بر پایه سند راهبردی «پیام پاکستان» تأسیس شده است. «پیام پاکستان» مهم‌ترین گفتمان و بیانیه رسمی دولت پاکستان به شمار می‌رود؛ بیانیه‌ای که در تاریخ این کشور نمونه‌ای همانند برای آن یافت نمی‌شود.

این بیانیه، نه تنها برای جهان اسلام، بلکه برای تمامی ملت‌های جهان، چارچوبی برای حفظ نظم اجتماعی، تقویت همبستگی ملی و تضمین صلح و امنیت عمومی ارائه می‌دهد.

«پیام پاکستان» به ابتکار و با مدیریت دانشگاه بین‌المللی اسلامی اسلام‌آباد تدوین و ارائه شد و در مراسم رونمایی از آن، بیش از ۱۸۰۰ تن از علما، مفتیان و اندیشمندان وابسته به هر پنج مکتب فکری اسلامی پاکستان، همراه با پژوهشگران دانشگاهی، اعضای شورای ایدئولوژی اسلامی، نمایندگان مجلس ملی و سنای پاکستان، رئیس‌جمهور، نخست‌وزیر، رئیس دیوان عالی کشور و دیگر شخصیت‌های برجسته سیاسی، دینی و اجتماعی حضور داشتند. این حضور گسترده، جایگاه و اهمیت این سند ملی را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اسناد راهبردی پاکستان در زمینه مقابله با افراط‌گرایی و تقویت وحدت ملی و مذهبی، بیش از پیش نمایان ساخت.

مهم‌ترین و برجسته‌ترین محورهای این بیانیه عبارت‌اند از:

۱. تروریسم، افراط‌گرایی و فرقه‌گرایی، نه در آموزه‌های اسلام جایگاهی دارند و نه در قانون اساسی جمهوری اسلامی پاکستان هیچ‌گونه مشروعیتی برای آن‌ها وجود دارد.

۲. دولت پاکستان یک دولت اسلامی است؛ ازاین‌رو، هرگونه قیام مسلحانه علیه این دولت، از منظر شریعت اسلام حرام بوده و مصداق خروج بر حاکم اسلامی، شورش و افساد فی‌الارض به شمار می‌آید.

۳. تشکیل گروه‌های مسلح یا سازمان‌های نظامی به‌صورت خصوصی و خارج از چارچوب حکومت و نهادهای قانونی دولت نیز از دیدگاه اسلام غیرمجاز و حرام است.

۴. تمامی اقلیت‌های دینی ساکن پاکستان، در زمینه حفظ جان، مال، آزادی دین، کرامت انسانی و حقوق اجتماعی، از همان حقوقی برخوردارند که مسلمانان از آن بهره‌مند هستند. ازاین‌رو، هرگونه تعرض به جان، مال یا حیثیت شهروندان غیرمسلمان پاکستان، یا هر غیرمسلمانی که به‌طور قانونی در این کشور اقامت دارد، از نظر شرعی غیرجایز و به‌شدت حرام است.

۵. نادیده گرفتن معاهدات ملی و بین‌المللی، یا عبور از مرزهای جغرافیایی کشور و اقدام به لشکرکشی و عملیات نظامی مستقل، بدون مجوز و خارج از چارچوب دولت، از منظر اسلام حرام و مصداق نقض عهد و پیمان است؛ عملی که در متون اسلامی برای آن شدیدترین مجازات‌ها و سخت‌ترین هشدارها بیان شده است. در همین راستا، این بیانیه به‌طور کامل از عملیات نظامی «ضربِ عضب» و «ردّالفساد» حمایت و پشتیبانی کرده است.

۶. این بیانیه به‌طور کامل از فتاوای صادرشده از سوی علمای برجسته و مفتیان همه مذاهب اسلامی پاکستان، مبنی بر حرام بودن قتل افراد بی‌گناه و عملیات انتحاری، حمایت کرده و بر اعتبار و لزوم پایبندی به این فتاوا تأکید می‌کند.

۷. اسلام اهمیت فراوانی برای حقوق کودکان، حقوق زنان، حقوق سالمندان، حقوق افراد دارای معلولیت و نیز حقوق اقلیت‌های دینی قائل است. بر همین اساس، علما و رهبران دینی وظیفه دارند این حقوق را به‌طور مستمر تبیین و ترویج کنند و با آگاهی‌بخشی، فرهنگ‌سازی و ایجاد زمینه‌های فکری و اجتماعی، جامعه را نسبت به رعایت و پاسداشت این حقوق آماده سازند.

در زمینه «پیام پاکستان» و برقراری صلح و امنیت، نقش مفتی عبدالرحیم و جامعه‌الرشید بسیار برجسته، اثرگذار و حائز اهمیت بوده است. در اینجا تنها به چند محور مهم اشاره می‌کنم:

۱. جامعه‌الرشید طی بیست سال گذشته به‌صورت مستمر بر روی این گفتمان و بیانیه کار کرده است. مدیریت این مرکز دینی، در راستای تدوین و ترویج این بیانیه، اقدامات کم‌نظیری در زمینه فرهنگ‌سازی، زمینه‌سازی اجتماعی، تربیت نیروهای فکری و انجام پژوهش‌های عمیق فقهی و شرعی به انجام رسانده است.

۲. بیش از دوازده تن از پژوهشگران جامعه‌الرشید تحقیقات ارزشمندی در این زمینه ارائه کردند. محور اصلی این پژوهش‌ها آن بود که تشکیل گروه‌های مسلح خصوصی و فعالیت نظامی خارج از چارچوب دولت، از نظر شرعی جایز نیست و چنین اقداماتی نه‌تنها برای جهان اسلام، بلکه برای جامعه جهانی نیز منشأ ناامنی، آشوب و هرج‌ومرج خواهد بود.

۳. برای تدوین و ترویج این بیانیه، طی مدت بیست سال، بیش از ۶۰۰ نشست، ارائه علمی، دیدار و سفر برگزار شد. این نشست‌ها تنها به علما، مفتیان و مشایخ اختصاص نداشت، بلکه با رهبران و اعضای برخی گروه‌های مسلح، مدیران و طلاب مدارس دینی، دانش‌آموزان مدارس، دانشجویان دانشگاه‌ها، استادان و اعضای هیئت علمی نیز برگزار گردید. افزون بر این، ده‌ها جلسه مشورتی با نهادهای دولتی و حاکمیتی پاکستان نقش مهمی در تدوین و تکمیل این بیانیه ایفا کرد.

۴. یکی از آیین‌های سالانه دانش‌آموختگی (کانووکیشن) جامعه‌الرشید به‌طور کامل به معرفی و تبیین «پیام پاکستان» اختصاص یافت و پوشش رسانه‌ای گسترده‌ای برای آن انجام شد؛ به‌گونه‌ای که این پیام به بیش از ده میلیون نفر منتقل گردید.

۵. جامعه‌الرشید گروهی متشکل از حدود شش تن از استادان برجسته خود را مأمور کرده است تا با حضور در دانشگاه‌ها، مراکز آموزش عالی و دیگر مجامع علمی، درباره این موضوع به ایراد سخنرانی و تبیین ابعاد مختلف این بیانیه بپردازند.

۶. همچنین، این مرکز دینی خدمات مشورتی گسترده و ارزشمندی در اختیار نهادهای دولتی و حاکمیتی قرار داده است و شمار نشست‌های مشورتی آن با دستگاه‌های رسمی کشور نیز از یکصد جلسه فراتر رفته است.

نکته مهم دیگری که در این زمینه مورد توجه قرار گرفته، این است که در بسیاری از کشورهای غیرمسلمان نیز به نام دین، خشونت، قتل و خون‌ریزی در ابعاد گسترده رخ می‌دهد؛ امری که هر از گاهی صلح، امنیت و نظم عمومی این کشورها را با اختلال مواجه می‌سازد. در چنین شرایطی، اقلیت‌های مسلمان ساکن آن کشورها نیز با مشکلات و چالش‌های فراوانی روبه‌رو می‌شوند.

از همین‌رو، کمیته ملی پیام صلح و جامعه‌الرشید آمادگی خود را اعلام کرده‌اند که این بیانیه را به سایر کشورها نیز معرفی و منتقل کنند. این دو نهاد تأکید دارند که از کارشناسان و متخصصانی برخوردارند که توانایی تبیین و معرفی این سند را به زبان انگلیسی و چندین زبان زنده دیگر جهان دارند.

به باور آنان، گسترش این گفتمان می‌تواند به رفع سوءتفاهم‌ها، کاهش بدبینی‌ها، جلوگیری از تحریک احساسات افراط‌گرایانه در میان جوانان مسلمان و مقابله با اندیشه‌های خشونت‌طلبانه کمک کند و در نهایت، نقش مهم و مؤثری در تقویت همزیستی میان پیروان ادیان، گسترش همبستگی بین‌مذهبی و استقرار صلح و امنیت پایدار در سطح ملی و بین‌المللی ایفا نماید؛ ان‌شاءالله.[1]

جمع‌بندی

«پیام پاکستان» را می‌توان یکی از مهم‌ترین ابتکارات فکری و دینی معاصر در پاکستان دانست که با مشارکت گسترده علما، اندیشمندان، دانشگاهیان و نهادهای حاکمیتی شکل گرفته است. این سند، با تکیه بر آموزه‌های اصیل اسلامی، تلاش می‌کند مرز روشنی میان اسلام و خشونت ترسیم کرده و با نفی تروریسم، فرقه‌گرایی و افراط‌گرایی، زمینه‌های استقرار امنیت، وحدت ملی و همزیستی مسالمت‌آمیز را فراهم سازد.

تجربه جامعه‌الرشید در فرهنگ‌سازی، پژوهش، گفت‌وگو با گروه‌های مختلف اجتماعی و تربیت مبلغان آگاه، نشان می‌دهد که مبارزه با افراط‌گرایی تنها از مسیر اقدامات امنیتی امکان‌پذیر نیست، بلکه نیازمند کار عمیق علمی، فقهی، فرهنگی و آموزشی است. از این منظر، «پیام پاکستان» می‌تواند فراتر از مرزهای این کشور، به‌عنوان الگویی برای تقویت گفت‌وگوی ادیان، تقریب مذاهب و ترویج فرهنگ صلح در جهان اسلام و حتی عرصه بین‌الملل مورد توجه قرار گیرد.

 نویسنده : انور غازی از روزنامه‌نگاران و تحلیلگران شناخته‌شده پاکستانی است که در حوزه مسائل دینی، فرهنگی، اجتماعی و تحولات مرتبط با وحدت اسلامی، همزیستی مذهبی و سیاست‌های فرهنگی قلم می‌زند. نوشته‌های او عمدتاً با رویکردی تحلیلی و مبتنی بر بررسی رویدادهای روز، به موضوعات مرتبط با انسجام اجتماعی، نقش نهادهای دینی و تقویت گفتمان اعتدال در جامعه پاکستان می‌پردازد.

 منابع : این مقاله در روزنامه «جنگ»، یکی از معتبرترین و پرمخاطب‌ترین روزنامه‌های اردوزبان پاکستان، منتشر شده است. روزنامه جنگ با سابقه‌ای چند دهه‌ای، از مهم‌ترین رسانه‌های مکتوب این کشور به شمار می‌رود و در کنار پوشش اخبار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، توجه ویژه‌ای به موضوعات فرهنگی، تاریخی، ادبی و میراث تمدنی دارد. انتشار چنین یادداشت‌هایی در صفحات تحلیلی و فرهنگی این روزنامه، نشان‌دهنده اهمیت حفظ حافظه تاریخی و هویت فرهنگی شهرهای پاکستان، به‌ویژه لاهور، در فضای رسانه‌ای این کشور است.