بی‌بی‌کا مقبره، مشهور به «تاج محل کوچک» یا «تاج دکن»، یکی از برجسته‌ترین آثار معماری دوره مغول در جنوب هند و مهم‌ترین بنای تاریخی شهر اورنگ‌آباد (چَترپَتی سامبه‌جینگر کنونی) در ایالت مهاراشترا است. این آرامگاه در سال‌های ۱۶۶۸ تا ۱۶۶۹ میلادی به دستور اورنگ‌زیب عالمگیر، ششمین امپراتور مغول هند، ساخته شد و یادبود همسر محبوب او، دلرس بانو بیگم، است که پس از مرگ با لقب ربیعة‌الدوران شناخته شد. شباهت‌های ظاهری و مفهومی این بنا با تاج محل آگرا موجب شده است که در میان مردم و پژوهشگران به‌عنوان «تاج محل کوچک» شناخته شود، هرچند ویژگی‌های مستقل و ارزش‌های هنری آن نیز قابل‌توجه است.

دلرس بانو بیگم، دختر میرزا بدیع‌الزمان صفوی (شهنواز خان، نایب‌السلطنه گجرات)، از خاندان صفوی ایران بود. ازدواج او با شاهزاده محی‌الدین (اورنگ‌زیب آینده) در سال ۱۶۳۷ میلادی نمادی از پیوندهای سیاسی و فرهنگی میان ایران صفوی و امپراتوری مغول به شمار می‌رفت. مرگ دلرس بانو در سال ۱۶۵۷ میلادی پس از تولد فرزند پنجمش، تأثیر عمیقی بر اورنگ‌زیب گذاشت و انگیزه اصلی ساخت این آرامگاه شد.

طراحی و ساخت بی‌بی‌کا مقبره به عهده عطاءالله، فرزند معمار اصلی تاج محل (احمد لاهوری) و مهندس هانسپات رای بود. همین امر سبب شباهت‌های آشکار میان دو بنا شده است. هزینه ساخت بنا طبق منابع تاریخی مانند «تاریخ‌نامه» غلام مصطفی حدود ۷۰۰ هزار روپیه بوده که بسیار کمتر از هزینه ساخت تاج محل است. سنگ مرمر مورد استفاده از معادن جیپور تأمین شد و جهانگرد فرانسوی ژان باتیست تاورنیه نیز در سفرنامه خود به حمل گسترده مصالح اشاره کرده است.

از نظر معماری، مقبره بر اساس الگوی چهارباغ ایرانی ـ مغولی طراحی شده و در مرکز باغی مستطیل‌شکل با آب‌نماها و محورهای متقاطع قرار دارد. بنای اصلی بر سکویی مربع‌شکل با چهار مناره باریک و بلند ساخته شده و گنبد مرمرین آن بر فراز سازه‌ای شش‌ضلعی قرار دارد. مصالح بنا ترکیبی از سنگ مرمر و بازالت است که با گچ‌کاری‌های ظریف پوشانده شده‌اند. تزئینات ساده‌تر از تاج محل‌اند، اما همچنان ارزش هنری دارند.

آرامگاه بی‌بی‌کا مقبره امروز تحت مدیریت سازمان باستان‌شناسی هند (ASI) قرار دارد و طرح جامع حفاظت و مدیریت آن در سال ۲۰۲۵ آغاز شده است. گزارش‌هایی درباره آسیب به دیوارها و مناره‌ها منتشر شده و برنامه‌های مرمت در حال اجراست. این بنا مهم‌ترین جاذبه گردشگری شهر چَترپَتی سامبه‌جینگر محسوب می‌شود و روزانه هزاران گردشگر داخلی و خارجی را جذب می‌کند.

بی‌بی‌کا مقبره یادبودی از عشق و اندوه شخصی اورنگ‌زیب و نمادی از انتقال و تطبیق سنت‌های معماری ایرانی در بستر فرهنگی هند است؛ سنتی که قرن‌ها در این سرزمین تداوم یافت. این بنا، اگرچه در سایه شهرت تاج محل قرار گرفته، اما دارای هویت مستقل و ارزش‌های هنری، تاریخی و فرهنگی منحصربه‌فردی است و جایگاهی ویژه در میراث معماری اسلامی ـ ایرانی شبه‌قاره دارد.

https://chhatrapatisambhajinagar.maharashtra.gov.in/en/tourist-place/bibi-ka-makbara/

https://en.wikipedia.org/wiki/Bibi_Ka_Maqbara

https://www.incredibleindia.gov.in/en/maharashtra/chhatrapati-sambhaji-nagar/bibi-ka-maqbara