نگاهی به جامعه اسماعیلیان پاکستان

 همزمان با سفر رحیم آقاخان

مقدمه

مسلمانان شیعه امامی اسماعیلی، که عموماً با نام «اسماعیلیان» شناخته می‌شوند، به شاخه شیعه اسلام تعلق دارند. شاهزاده رحیم الحسینی آقاخان، پنجاهمین امام موروثی و رهبر معنوی مسلمانان شیعه اسماعیلی و از نوادگان پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) است که هدایت دینی و امور دنیوی پیروان خود را بر عهده دارد. اسماعیلیان جامعه‌ای فراملی با جمعیتی حدود ۱۲ تا ۱۵ میلیون نفر هستند که در بیش از ۳۵ کشور، از جمله در آسیای مرکزی، جنوبی و شرقی، آفریقا، خاورمیانه، اروپا، آمریکای شمالی و استرالیا زندگی می‌کنند. در پاکستان نیز حدود ۵۰۰ هزار اسماعیلی سکونت دارند. زندگی اسماعیلیان در پاکستان، همانند دیگر کشورهای جهان، هم بر پایه قوانین پاکستان و هم بر اساس قانون اساسی جهانی اسماعیلیان تنظیم می‌شود. برای این جامعه، جماعت‌خانه‌ها ـ که مراکز مذهبی و اجتماعی اسماعیلیان هستند ـ محور فعالیت‌های دینی، فرهنگی و اجتماعی به‌شمار می‌روند.

در دوران رهبری آقاخان سوم، اسماعیلیان شبه‌قاره تمرکز ویژه‌ای بر آموزش و توسعه اجتماعی داشتند. پس از استقلال پاکستان، این جامعه با حفظ سنت‌های خود، تحت رهبری مرکزی متحد شد و مسیر نوسازی را در پیش گرفت؛ روندی که به مشارکت گسترده آنان در توسعه پاکستان انجامید. جامعه اسماعیلی از طریق شبکه توسعه آقاخان (AKDN) نهادهای مهمی در حوزه آموزش، سلامت، توسعه اقتصادی و فرهنگی ایجاد کرده و نقش پررنگی در جامعه پاکستان ایفا کرده است. این جامعه در مناطق مختلف کشور حضوری سازمان‌یافته و شناخته‌شده دارد. در مناطق شمالی، به‌ویژه گیلگیت–بلتستان و هونزا، فعالیت‌های شبکه توسعه آقاخان و برنامه حمایت روستایی آقاخان (AKRSP) تحول چشمگیری ایجاد کرده است. این برنامه با راه‌اندازی سازمان‌های روستایی و انجمن‌های زنان، به توانمندسازی جوامع محلی، بهبود زیرساخت‌ها و گسترش دسترسی به آموزش و خدمات درمانی کمک کرده است. در چترال نیز اسماعیلیان عمدتاً در دره‌های شمالی سکونت دارند و از برنامه‌های شبکه توسعه آقاخان در زمینه بهبود کشاورزی، توسعه زیرساخت‌ها و دسترسی به خدمات پایه بهره‌مند شده‌اند.

شاهزاده رحیم آقاخان کیست؟

شاهزاده کریم الحسینی آقاخان چهارم، چهل و نهمین امام موروثی مسلمانان شیعه اسماعیلی بودند. شاهزاده رحیم آقاخان پنجم پس از درگذشت پدرشان، و پس از گشایش وصیت‌نامه در لیسبون در ۵ فوریه ۲۰۲۵، به عنوان پنجاهمین امام اسماعیلیان  به مقام امامت رسید. طبق اعلام شبکه توسعه آقاخان، اسماعیلیان در طول تاریخ ۱۴۰۰ ساله خود همواره تحت رهبری یک امام زنده و موروثی بوده‌اند و امروزه در بیش از ۳۵ کشور زندگی می‌کنند. پیش از رسیدن به مقام امامت، شاهزاده رحیم نقش مهمی در مدیریت و فعالیت‌های جهانی شبکه توسعه آقاخان داشتند. ایشان ریاست کمیته محیط زیست و اقلیم شبکه توسعه آقاخان را برعهده داشتند و در زمینه توسعه اقتصادی و پیشرفت اجتماعی نیز مسئولیت‌های رهبری ایفا می‌کردند.

اعطای عالی‌ترین نشان پاکستان به شاهزاده رحیم آقاخان

خدمات شاهزاده رحیم آقاخان در پاکستان به‌طور رسمی در ۷ ژوئن ۲۰۲۴ مورد تقدیر قرار گرفت؛ زمانی که آصف علی زرداری، رئیس جمهور پاکستان در مراسمی در کاخ ریاست جمهوری اسلام‌آباد، «نشان پاکستان»، بالاترین مدال غیرنظامی کشور را به ایشان اعطا کرد. طبق بیانیه رسمی شبکه توسعه آقاخان، این جایزه به‌پاس رهبری و تلاش‌های طولانی‌مدت ایشان برای بهبود کیفیت زندگی در پاکستان و دیگر مناطق کم‌برخوردار اهدا شد. پیش‌تر نیز پرنس کریم آقاخان چهارم در سال ۱۹۸۳ به دریافت این نشان نائل شده بود. ملکه الیزابت دوم و نلسون ماندلا نیز از دیگر دریافت‌کنندگان این نشان بوده‌اند.

هدف سفر آقا خان به پاکستان

این سفر، نخستین حضور رسمی آقاخان در پاکستان پس از برعهده گرفتن رهبری جامعه مسلمانان شیعه اسماعیلی به‌عنوان پنجاهمین امام این جامعه است؛ مسئولیتی که پس از درگذشت پدرشان، پرنس کریم آقاخان چهارم، در فوریه ۲۰۲۵ به ایشان واگذار شد. جامعه اسماعیلی که در مناطق گیلگیت–بلتستان، چترال و دیگر نقاط پاکستان حضور چشمگیری دارد، این سفر را رویدادی تاریخی و مهم تلقی می‌کند. سفر سال ۲۰۲۶ به پاکستان سه بُعد اصلی دارد: معنوی، دیپلماتیک و توسعه‌ای.

بر پایه گزارش منابع نزدیک به جامعه اسماعیلی، شاهزاده رحیم آقاخان در جریان اقامت خود در اسلام‌آباد با مقام‌های دولت فدرال دیدار خواهد کرد و سپس برای سفری پنج‌روزه عازم گلگت–بلتستان و چترال می‌شود. برنامه این سفر شامل شرکت در گردهمایی‌های بزرگ مذهبی، دیدار با پیروان و ایراد سخنرانی برای جامعه اسماعیلی است. همچنین قرار است ایشان با مسئولان محلی گیلگیت–بلتستان و چترال درباره موضوعات مشترک، به‌ویژه مسائل توسعه‌ای و اجتماعی، گفت‌وگو کند. در مناطق شمالی پاکستان، پیروان اسماعیلی با شور و اشتیاق فراوان در انتظار ورود رهبر معنوی خود هستند و مراسم استقبال و جشن‌های مردمی از روزها پیش آغاز شده است. بُعد معنوی در مرکز این سفر قرار دارد. انتظار می‌رود شاهزاده رحیم آقاخان پنجم با پیروان اسماعیلی در مناطق گیلگیت، هونزا، اشکومن، گوپس، یاسین و چترال دیدار کند؛ جایی که مراسم‌های دیدار، جماعت اسماعیلی شمال پاکستان را گرد هم خواهد آورد. این سفر برای جامعه مسلمانان اسماعیلی اهمیت معنوی عمیقی دارد؛ جایی که انتظار می‌رود هزاران نفر از پیروان در گردهمایی‌های مذهبی موسوم به «دیدار» شرکت کنند.

سفر شاهزاده رحیم آقاخان به پاکستان

پرنس رحیم آقاخان امروز ۲۰ مه ۲۰۲۶، بنا به دعوت دولت جمهوری اسلامی پاکستان، برای سفری رسمی هفت‌روزه وارد اسلام‌آباد شد. در بدو ورود، پرنس رحیم آقاخان توسط آصف علی زرداری، رئیس‌جمهور پاکستان و دختر ایشان بانوی اول آصفه بوتو زرداری در پایگاه هوایی نور خان فرود آمد مورد استقبال قرار گرفت. همچنین عطاالله تارر، وزیر فدرال اطلاعات؛ سلیم ماندوی‌والا، عضو مجلس سنا؛ سلطان علی آلانا، عضو هیئت‌مدیره صندوق توسعه اقتصادی آقاخان و جمعی از رهبران ارشد جامعه اسماعیلی در پاکستان حضور داشتند.

رئیس‌جمهور و آقاخان سپس با همراهی یکدیگر به کاخ ریاست جمهوری رفتند؛ جایی که مراسم گارد احترام برگزار شد. پس از دیداری دوجانبه، رئیس‌جمهور زرداری شام رسمی‌ای به افتخار سفر آقاخان برگزار کرد. از جمله مهمانان این ضیافت می‌توان به محمد شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان،   اسحاق دار، معاون نخست‌وزیر، فیلد مارشال سید عاصم منیر، فرمانده نیروهای دفاعی، سید یوسف رضا گیلانی، رئیس سنای پاکستان، سردار ایاز صادق، رئیس مجلس ملی و سید مراد علی شاه، سروزیر ایالت سند اشاره کرد. شماری از وزیران فدرال، اعضای پارلمان و نمایندگان جامعه دیپلماتیک نیز در این مراسم حضور داشتند.  

نگاهی به جامعه اسماعیلیان

برآورد می‌شود حدود ۱۵ میلیون مسلمان اسماعیلی در ۳۵ کشور جهان زندگی می‌کنند. در ایالات متحده نیز حدود ۴۰ هزار اسماعیلی حضور دارند که ایالت تگزاس بیشترین جمعیت این جامعه را در خود جای داده است.   بر اساس آمار برآورد شده در فوریه 2022 از این میان، نزدیک به ۵۰۰ هزار نفر در پاکستان زندگی می‌کنند. علاوه بر پاکستان، جمعیت قابل‌توجهی از اسماعیلیان در هند، افغانستان و کشورهای مختلف آفریقا نیز حضور دارند.

در پاکستان، بخش عمده جمعیت شهری اسماعیلیان در کراچی متمرکز است؛ هرچند این جامعه در بیشتر شهرهای بزرگ ایالت‌های سند، پنجاب و بخش‌هایی از خیبر پختونخوا نیز حضور دارد ... اسماعیلیان معمولاً در نزدیکی مساجد و مراکز مذهبی خود زندگی می‌کنند و اغلب از دیگر جوامع جدا و در محله‌های نسبتاً بسته ساکن هستند. این وضعیت تا حدی بازتاب‌دهنده احساس ناامنی‌ای است که بسیاری از اقلیت‌ها در پاکستان تجربه می‌کنند. کراچی میزبان جمعیت قابل‌توجهی از اسماعیلیان است که در عرصه‌های تجارت، آموزش و بهداشت فعال‌اند. دانشگاه آقاخان (AKU) و بیمارستان دانشگاه آقاخان (AKUH) از مهم‌ترین نهادهای این جامعه در پاکستان به‌شمار می‌روند و علاوه بر ارائه خدمات آموزشی و درمانی، به‌عنوان مراکز مهم اجتماعی نیز عمل می‌کنند. در لاهور و اسلام‌آباد، هرچند جمعیت اسماعیلیان کمتر است، اما اعضای این جامعه در بخش‌های حرفه‌ای و تخصصی حضور فعالی دارند و ارتباط نزدیکی با شبکه جهانی اسماعیلیان حفظ کرده‌اند. همچنین اسماعیلیان در مناطق روستایی مختلف پاکستان از جمله غذر، هنزا و چترال پراکنده‌اند.

شبکه توسعه آقاخان (AKDN)

آقاخان ریاست شبکه توسعه آقاخان (AKDN) را بر عهده دارند؛ شبکه‌ای که از سال ۱۹۰۵ در پاکستان فعالیت می‌کند. نهادهای وابسته به شبکه توسعه آقاخان در تکمیل تلاش‌های دولت پاکستان فعالیت داشته و برای برنامه‌های موفق خود جوایز ملی و بین‌المللی متعددی دریافت کرده‌اند. این شبکه از طریق مؤسسات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خود در حوزه‌هایی همچون سلامت و تغذیه، آموزش، جامعه مدنی، حفاظت از میراث فرهنگی، مقابله با تغییرات اقلیمی، توسعه دوران کودکی، دسترسی به خدمات مالی و توسعه اقتصادی فعالیت می‌کند.   شبکه توسعه آقاخان (AKDN) متعهد به بهبود کیفیت زندگی افراد نیازمند، به‌ویژه در آسیا و آفریقا، بدون توجه به خاستگاه، مذهب یا جنسیت آنان است. رویکرد توسعه‌محور و چندبُعدی این شبکه با هدف توانمندسازی جوامع و افراد طراحی شده تا بتوانند به خوداتکایی و استقلال پایدار دست یابند.

اهداف شبکه توسعه آقاخان (AKDN) |

کیفیت زندگی تنها به میزان درآمد وابسته نیست. یک خانواده ممکن است فوراً به سرپناه یا مراقبت‌های پزشکی نیاز داشته باشد، اما آموزش، دسترسی به وام، ارتباط فیزیکی با بازارها، اشتغال و محیط زندگی مناسب نیز همگی در ایجاد رفاه پایدار نقش اساسی دارند. بر همین اساس، شبکه توسعه آقاخان (AKDN) رویکردی جامع و همه‌جانبه برای دستیابی به پیشرفت پایدار در پیش گرفته است. این شبکه در کنار پاسخ‌گویی به نیازهای فوری مانند تأمین غذا و امدادرسانی در بلایای طبیعی، با اجرای پروژه‌هایی همچون ساخت دانشگاه‌ها و زیرساخت‌های سبز، نگاهی بلندمدت به توسعه دارد. شبکه توسعه آقاخان هم به نیازهای ملموس و فیزیکی ـ از ساخت پل‌ها تا ایجاد تأسیسات بهداشتی ـ می‌پردازد و هم به جنبه‌های کمتر محسوس کیفیت زندگی؛ از جمله حمایت از پژوهش‌های علمی، ایجاد انجمن‌های پس‌انداز و پشتیبانی از اجراهای موسیقی و هنری.

حوزه فعالیت شبکه توسعه آقاخان

شبکه توسعه آقاخان (AKDN) در بیش از ۳۰ کشور جهان فعالیت می‌کند، به‌ویژه در محروم‌ترین مناطق آفریقا و آسیا. اگرچه این شبکه در اروپا و آمریکای شمالی نیز دفتر دارد، اما بیشترِ ۹۶ هزار کارمند آن در کشورهای در حال توسعه مشغول به فعالیت هستند. نیازهای هر منطقه متفاوت است، اما هدف ما در همه‌جا یکسان است: بهبود کیفیت زندگی. کارشناسان شبکه توسعه آقاخان با همکاری جوامع محلی، دولت‌ها و دیگر نهادها، برنامه‌های توسعه‌ای متناسب با شرایط هر منطقه را طراحی و اجرا می‌کنند.

نهادهای مالی

صندوق توسعه اقتصادی آقاخان (AKFED) مدیریت شماری از مهم‌ترین نهادهای اقتصادی مستقر در کراچی را بر عهده دارد؛ از جمله بانک حبیب  (HBL)، شرکت بیمه جوبیلی و هتل‌های سرینا.

 جایگاه سیاسی جامعه اسماعیلی در پاکستان

جامعه اسماعیلی در پاکستان رویکردی بی‌طرف از نظر سیاسی و متمرکز بر توسعه را حفظ کرده است و نفوذ خود را بیشتر از طریق مشارکت‌های اجتماعی و اقتصادی اعمال می‌کند، نه از راه سیاست حزبی. شایان ذکر است که از آنجا که نظام انتخاباتی پاکستان نمایندگان را بر اساس وابستگی فرقه‌ای ثبت نمی‌کند و اسماعیلیان نیز در انتخابات بر کرسی‌های عمومی مسلمانان رقابت می‌کنند، هیچ فهرست رسمی پارلمانی بر مبنای مذهب اسماعیلی وجود ندارد.

پیوندها:

  https://pakistantourntravel.com/2026/05/18/prince-aga-khan-visit-pakistan/

  https://pakistantourntravel.com/2026/05/18/prince-aga-khan-visit-pakistan/

  https://pakistantourntravel.com/2026/05/18/prince-aga-khan-visit-pakistan/

  https://www.thefridaytimes.com/20-May-2026/ismaili-imam-prince-rahim-aga-khan-arrives-islamabad-maiden-visit-pakistan

  https://theconversation.com/who-are-ismaili-muslims-and-how-do-their-beliefs-relate-to-the-aga-khans-work-249318

  https://religiondatabase.org/browse/2487

  https://the.akdn/en/resources-media/whats-new/news-release/his-highness-the-aga-khan-arrives-in-islamabad-on-official-visit

  https://the.akdn/en/who-we-are

  https://the.akdn/en/where-we-work

  https://the.akdn/en/how-we-work/our-agencies/aga-khan-fund-economic-development/financial-services