بازآرایی قدرت در اردوگاه صدر؛
تحلیل راهبردی تصمیم مقتدی صدر درباره "سرایا السلام"
و پیامدهای آن بر آینده عراق
مقدمه
تصمیم اخیر مقتدی صدر مبنی بر جدا سازی کامل "سرایا السلام"از ساختار "جریان شیعه ملی" و الحاق آن به دولت عراق، یکی از مهم ترین تحولات سیاسی ـ امنیتی عراق در سال های اخیر محسوب میشود. این اقدام صرفا یک تغییر تشکیلاتی یا اداری نیست، بلکه میتواند نشانه ای از باز تعریف نقش جریان صدر در معادلات آینده عراق، باز آرایی مناسبات قدرت در میان نیروهای شیعی و حتی مقدمه ای برای عبور عراق از مرحله "تکثر مسلحانه" به سمت تمرکز بیشتر اقتدار دولتی تلقی شود.
"سرایا السلام" که پس از فتوای جهاد کفایی مرجعیت نجف در سال ۲۰۱۴ به عنوان یکی از مهم ترین تشکیلات مسلح وابسته به جریان صدر نقشآفرینی کرد، در سال های گذشته علاوه بر کارکرد امنیتی، به ابزار مهم نفوذ سیاسی و اجتماعی جریان صدر تبدیل شده بود. از این رو، هرگونه تصمیم درباره این تشکیلات، واجد ابعاد فراتر از حوزه نظامی است و مستقیما بر موازنه قدرت داخلی عراق اثر میگذارد.
تحلیل راهبردی تصمیم مقتدی صدر
1- تلاش برای بازسازی چهره "ملیگرایانه" جریان صدر
از سال ۲۰۲۲ و پس از خروج جریان صدر از پارلمان عراق، مقتدی صدر به تدریج کوشیده است خود را از فضای "درگیری مستقیم قدرت" فاصله دهد و در جایگاه یک رهبر فراملی و "ناصح نظام سیاسی" ظاهر شود. تصمیم اخیر را میتوان در امتداد همین راهبرد دانست.
صدر به خوبی دریافته که جامعه عراق، به ویژه نسل جوان، از تکثر گروه های مسلح و موازی کاری امنیتی خسته شده است. بنابراین او با واگذاری رسمی سرایا السلام به دولت، میکوشد تصویری از یک رهبر مسئول، ملیگرا و حامی اقتدار دولت ارائه دهد، شخصیتی که حاضر است حتی مهم ترین اهرم نظامی خود را نیز در راستای "مصلحت عراق" کنار بگذارد.
این اقدام همچنین میتواند تلاشی برای بازتولید مشروعیت اجتماعی جریان صدر پس از بحران های سیاسی سال های اخیر باشد.
۲-فرار از فشارهای منطقه ای و بین المللی
در ماه های اخیر فشارهای آمریکا و برخی بازیگران منطقه ای برای محدود سازی گروه های مسلح در عراق افزایش یافته است. در چنین فضایی، صدر احتمالا درصدد کاهش هزینه های بینالمللی جریان خود برآمده است.
او تلاش میکند جریان صدر را از هرگونه طبقه بندی در چارچوب "گروه های شبه نظامی فرادولتی" دور نگه دارد و به عنوان جریانی سیاسی ـ اجتماعی با رویکرد ملی معرفی کند. این مسئله میتواند در آینده زمینه تعامل گسترده تر جریان صدر با بازیگران عربی و حتی غربی را فراهم سازد.
3- مدیریت تهدید فروپاشی داخلی
در سال های اخیر، بخشی از بدنه جریان صدر دچار پراکندگی، اختلاف و بعضا نارضایتی شده بود. وجود یک نیروی مسلح گسترده همواره خطر شکلگیری مراکز قدرت مستقل را در پی دارد.
صدر با این اقدام عملا تلاش میکند کنترل متمرکز بر بدنه خود را حفظ کند و از تبدیل "سرایا السلام" به بازیگری مستقل جلوگیری نماید. این اقدام همچنین احتمال درگیری های داخلی یا ورود عناصر خود سر به تنش های امنیتی را کاهش میدهد.
تبعات تصمیم بر آینده جریان صدر
۱-گذار از "جریان مسلح" به "مرجعیت اجتماعی ـ سیاسی"
اگر این تصمیم به صورت واقعی و نه صرفا تاکتیکی اجرا شود، جریان صدر وارد مرحلهای جدید خواهد شد، مرحله ای که در آن مشروعیت سیاسی بیش از قدرت میدانی اهمیت مییابد.
در چنین حالتی، صدر میتواند نقش "رهبر معنوی جامعه شیعی ناراضی" را بازی کند، جایگاهی شبیه یک مرجع اجتماعی ـ سیاسی که بدون حضور مستقیم در حکومت، بر تحولات اثر میگذارد.
۲. افزایش سرمایه نمادین مقتدی صدر
این تصمیم ممکن است در کوتاه مدت بخشی از پایگاه رادیکال صدر را ناراضی کند، اما در سطح کلان میتواند سرمایه نمادین او را افزایش دهد. زیرا او خود را به عنوان تنها رهبر شیعی معرفی میکند که حاضر شده داوطلبانه از بخشی از قدرت سخت خود صرف نظر کند.
در ادبیات سیاسی عراق، چنین اقدامی میتواند برای بخشی از افکار عمومی نشانه "ترجیح عراق بر منافع جناحی" تلقی شود.
۳- احتمال بازگشت قدرتمند تر به عرصه سیاسی
صدر در گذشته بارها از تاکتیک "عقب نشینی موقت برای بازگشت قوی تر" استفاده کرده است. بنابراین نمیتوان این تصمیم را به معنای خروج کامل او از معادلات قدرت دانست.
چه بسا او در حال آماده سازی جریان صدر برای ورود مجدد به انتخابات آینده با چهره ای متفاوت باشد، چهره ای که این بار نه بر قدرت نظامی، بلکه بر شعار دولت سازی، مبارزه با فساد و حاکمیت ملی تمرکز دارد.
تأثیرات این تصمیم بر عراق
1- تقویت نسبی ایده انحصار سلاح در دست دولت
مهم ترین اثر این اقدام، تقویت گفتمان "دولت مقتدر" در عراق است. اگر فرآیند الحاق واقعی و کامل باشد، میتواند الگویی برای سایر گروه های مسلح نیز ایجاد کند.
این مسئله از منظر دولت عراق یک دستاورد مهم تلقی میشود، زیرا بغداد سال هاست با چالش تعدد مراکز قدرت نظامی مواجه است.
2- تغییر موازنه در درون شیعیان عراق
جریان صدر یکی از ستون های اصلی ساختار سیاسی شیعی عراق محسوب میشود. تضعیف یا تغییر ماهیت نظامی آن، موازنه میان نیروهای شیعی را دستخوش تغییر خواهد کرد.
در صورت کاهش نقش میدانی سرایا السلام، احتمالا سایر گروه های شیعی مسلح نفوذ بیشتری پیدا خواهند کرد، مگر آنکه دولت عراق بتواند همزمان فرآیند مهار کلیه نیروهای مسلح را پیش ببرد.
۳-کاهش احتمال درگیری های داخلی شیعی
یکی از مهم ترین نگرانی های عراق در سال های اخیر، امکان وقوع درگیری میان گروه های شیعی بوده است. خروج سرایا السلام از معادله تقابل میدانی، احتمال بروز چنین تنش هایی را تا حدی کاهش میدهد.
این مسئله به ویژه در شرایط حساس منطقهای و احتمال سرایت بحران های پیرامونی به عراق اهمیت فراوانی دارد.
۴-پیام به مرجعیت نجف و جامعه بین المللی
صدر با این اقدام، هم به مرجعیت نجف و هم به جامعه جهانی این پیام را ارسال میکند که جریان او خواهان ثبات داخلی عراق است و نمیخواهد بخشی از بحران امنیتی منطقه تلقی شود.
این تصمیم میتواند جایگاه صدر را نزد بخش هایی از نخبگان عراقی و بازیگران خارجی تقویت کند.
سناریو های پیش رو
سناریوی اول: اجرای واقعی و پایدار تصمیم
در این حالت، عراق شاهد کاهش تدریجی نفوذ گروه های مسلح در سیاست خواهد بود و جریان صدر به یک نیروی اجتماعی ـ سیاسی صرف تبدیل میشود.
سناریوی دوم: اقدام تاکتیکی و موقت
ممکن است این تصمیم صرفا بازآرایی تشکیلاتی باشد و سرایا السلام عملا با ساختاری جدید به فعالیت ادامه دهد. در این صورت تغییر بنیادینی در معادلات عراق رخ نخواهد داد.
سناریوی سوم: مقدمه بازگشت انتخاباتی صدر
احتمال دارد صدر با این اقدام در حال آماده سازی فضای اجتماعی برای بازگشت قدرتمند به انتخابات آینده باشد، آن هم با شعار "نجات دولت عراق از هرج و مرج مسلحانه".
نتیجهگیری
تصمیم مقتدی صدر درباره سرایا السلام را باید فراتر از یک دستور تشکیلاتی ساده ارزیابی کرد. این اقدام در واقع بخشی از پروژه بازتعریف هویت جریان صدر و بازآرایی موقعیت آن در ساختار قدرت عراق است.
صدر تلاش میکند خود را از یک رهبر صرفا معترض و دارای بازوی نظامی، به یک بازیگر ملی و حامی اقتدار دولت تبدیل کند. موفقیت یا شکست این راهبرد، نهتنها آینده جریان صدر، بلکه بخشی از آینده سیاسی عراق را نیز تعیین خواهد کرد.
اگر این تصمیم به صورت واقعی اجرا شود، میتواند آغازگر مرحله ای جدید در دولت سازی عراق باشد؛ مرحلهای که در آن مشروعیت سیاسی و اجتماعی جایگزین رقابت های مسلحانه میشود. اما اگر صرفا اقدامی تاکتیکی باشد، عراق همچنان در چرخه بازتولید بحران های ساختاری باقی خواهد ماند.
در هر دو حالت، آنچه مسلم است این است که تصمیم اخیر مقتدی صدر، نشانه ورود عراق به مرحله ای حساس از بازتعریف قدرت، هویت سیاسی شیعی و آینده نظم امنیتی این کشور است.
نظر شما