جایگاه مدارس دینی در ساختار آموزشی پاکستان

طبق آمار اداره آمار پاکستان، در این کشور بیش از ۳۲۶ هزار مؤسسه آموزشی وجود دارد که شامل مدارس دولتی و خصوصی، کالج‌ها، دانشگاه‌ها و مدارس دینی است. بر اساس همین آمار، بیش از ۳۶ هزار مدرسه دینی در سراسر کشور فعالیت دارند.

در مقابل، آمار منتشرشده توسط وفاق‌های مدارس دینی تعداد مدارس فعال را کمتر از آمار دولتی نشان می‌دهد. بر اساس آمار «وفاق المدارس العربیه پاکستان»، حدود ۱۷ هزار و ۹۵۲ مدرسه وابسته به این شبکه و دیگر وفاق‌های رسمی در کشور فعال هستند که در آنها بیش از دو میلیون طلبه دختر و پسر تحصیل می‌کنند.

وجود این اختلاف آماری خود یکی از چالش‌های مهم نظام آموزشی پاکستان محسوب می‌شود؛ زیرا بخشی از مدارس همچنان در نظام رسمی ثبت نشده‌اند و همین مسئله موجب شده است که دولت‌ها در سال‌های اخیر موضوع ثبت و ساماندهی مدارس را در اولویت قرار دهند.

مدارس دینی؛ نظام آموزشی یا نظام رفاهی؟

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مدارس دینی پاکستان، نقش رفاهی آنها است. در بسیاری از مناطق فقیرنشین، خانواده‌ها توانایی تأمین هزینه تحصیل فرزندان خود را ندارند و مدارس دینی با فراهم کردن امکانات زیر به مهم‌ترین گزینه آموزشی آنان تبدیل شده‌اند:

* آموزش رایگان

* خوابگاه شبانه‌روزی

* سه وعده غذا

* کتاب و لوازم آموزشی

* پوشاک

* خدمات درمانی اولیه

پژوهشی که در سال ۲۰۱۸ تحت عنوان «نقش مدرسه دینی» منتشر شد، نشان داد میانگین درآمد خانواده‌هایی که فرزندان خود را به مدارس دینی می‌فرستند حدود ۲۳ هزار روپیه در ماه است. این پژوهش همچنین نشان داد که اگرچه انگیزه‌های مذهبی در انتخاب مدرسه نقش مهمی دارند، اما عوامل اقتصادی نیز تأثیر تعیین‌کننده‌ای دارند. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که:

* ۴۳ درصد خانواده‌ها به دلیل انگیزه‌های دینی فرزندان خود را به مدارس می‌فرستند.

* ۳۵ درصد دلیل اصلی را مشکلات اقتصادی و رایگان بودن خدمات مدارس عنوان کرده‌اند.

* تنها بخش کوچکی از خانواده‌ها مدارس دینی را صرفاً به دلایل آموزشی انتخاب می‌کنند.

از این رو بسیاری از پژوهشگران معتقدند مدارس دینی پاکستان را نمی‌توان صرفاً مراکز آموزشی دانست، بلکه باید آنها را بخشی از نظام رفاه اجتماعی غیررسمی کشور به شمار آورد.

ساختار فکری و مذهبی مدارس دینی

مدارس دینی پاکستان تحت نظارت پنج هیئت یا وفاق بزرگ فعالیت می‌کنند که هر یک نماینده یکی از مسالک ومکاتب فکری اسلامی در این کشور هستند:

1. وفاق المدارس العربیه پاکستان(دیوبندی)

2. تنظیم المدارس اهل سنت پاکستان(بریلوی)

3. وفاق المدارس السلفیه پاکستان(اهل حدیث)

4. وفاق المدارس الشیعه پاکستان(جعفریه، اثناعشریه)

5. رابطة المدارس الاسلامیه پاکستان(جماعت اسلامی)

این وفاق‌ها مسئول تدوین برنامه‌های درسی، برگزاری امتحانات، صدور اسناد تحصیلی و نظارت علمی بر مدارس وابسته هستند.

خیبرپختونخوا؛ قلب مدارس دینی پاکستان

ایالت خیبرپختونخوا از دیرباز مهم‌ترین مرکز فعالیت مدارس دینی در پاکستان بوده است. موقعیت جغرافیایی این ایالت در همسایگی افغانستان، سابقه تاریخی مراکز علمی دینی در پیشاور، مردان، نوشهره و بنو و نیز تأثیرات ناشی از جنگ افغانستان، موجب شده است که تراکم مدارس در این منطقه از سایر استان‌ها بیشتر باشد.

بر اساس اسناد رسمی:

* تعداد کل مدارس دینی استان حدود ۶۴۸۲ مدرسه است.

* ۵۳۶۲ مدرسه به وفاق المدارس العربیه یا دیگر هیئت‌های رسمی وابسته هستند.

* بیش از هزار مدرسه خارج از نظام رسمی فعالیت می‌کنند.

شهر مردان با ۶۰۲ مدرسه بیشترین تعداد مدارس را در استان دارد.

طلاب خارجی و اهمیت بین‌المللی مدارس خیبرپختونخوا

یکی از ویژگی‌های مهم مدارس خیبرپختونخوا حضور طلاب خارجی است. طبق آمار رسمی:

* بیش از ۷۰۲ هزار طلبه پاکستانی در مدارس استان تحصیل می‌کنند.

* ۶۵۹۶ طلبه خارجی نیز در این مدارس حضور دارند.

* ۳۲۲ استاد خارجی در مدارس تدریس می‌کنند.

مدارس خیبرپختونخوا همواره مورد توجه نهادهای امنیتی داخلی و بین‌المللی قرار داشته باشند و دولت پاکستان برای صدور روادید تحصیلی و نظارت بر فعالیت آنان سازوکار ویژه‌ای ایجاد کند.

حادثه مدرسه ارتش پیشاور و آغاز دوره جدید اصلاحات

حمله تروریستی به حمله به مدرسه عمومی ارتش پیشاور در دسامبر ۲۰۱۴ که به کشته شدن بیش از ۱۴۰ نفر، عمدتاً دانش‌آموزان، انجامید نقطه عطفی در سیاست‌های آموزشی و امنیتی پاکستان بود. پس از این حادثه، دولت پاکستان "برنامه اقدام ملی" را تدوین کرد که یکی از مهم‌ترین محورهای آن اصلاح و ساماندهی مدارس دینی بود. در نتیجه:

* ثبت رسمی مدارس الزامی شد.

* بررسی منابع مالی مدارس آغاز گردید.

* نظارت بر طلاب خارجی تشدید شد.

* آموزش‌های نفرت‌پراکن و فرقه‌ای ممنوع اعلام شد.

* حسابرسی سالانه مدارس در دستور کار قرار گرفت.

تشکیل اداره آموزش دینی

در سال ۲۰۱۹ دولت عمران خان تصمیم گرفت مدارس را به عنوان بخشی از نظام آموزشی رسمی کشور تحت نظارت وزارت آموزش قرار دهد. برای این منظور نهادی با عنوان: اداره کل آموزش دینی (Directorate of Religious Education) ایجاد شد. ریاست این نهاد به سرلشکر بازنشسته غلام قمر واگذار شد. وظایف این اداره عبارت بود از:

* ثبت مدارس

* نظارت آموزشی

* حسابرسی مالی

* اعطای کمک‌های دولتی

* صدور روادید برای طلاب خارجی

* معرفی تدریجی علوم جدید در برنامه درسی مدارس

این اداره در مجموع ۱۶ دفتر منطقه‌ای در سراسر پاکستان تأسیس کرد.

نصاب واحد ملی و ادغام علوم جدید

یکی از مهم‌ترین اقدامات دولت عمران خان اجرای «نصاب واحد ملی» بود.

هدف این طرح:

* کاهش فاصله میان مدارس دینی و مدارس عمومی؛

* ایجاد امکان ورود فارغ‌التحصیلان مدارس به دانشگاه‌ها؛

* آموزش علوم ریاضی، علوم طبیعی، زبان انگلیسی و مطالعات اجتماعی در مدارس دینی؛

* افزایش فرصت‌های شغلی برای طلاب.

با این حال این طرح با مخالفت بخشی از جامعه آموزشی و همچنین برخی گروه‌های مذهبی مواجه شد.

بازگشت مدارس به قانون ثبت انجمن‌ها در سال ۲۰۲۴

در جریان مذاکرات سیاسی سال ۲۰۲۴، مولانا فضل الرحمن خواستار خروج مدارس از نظارت مستقیم وزارت آموزش شد. وی دو مطالبه اصلی را مطرح کرد:

1. تسریع در حذف نظام بانکی مبتنی بر بهره.

2. بازگرداندن ثبت مدارس به چارچوب «قانون ثبت انجمن‌ها مصوب ۱۸۶۰».

در نهایت دولت این خواسته را پذیرفت و مقرر شد مدارس به جای وزارت آموزش، توسط دفاتر معاونان کمیسر (Deputy Commissioner) ثبت شوند. این تغییر از مهم‌ترین تحولات ساختاری مدارس دینی در سال‌های اخیر محسوب می‌شود.

تشکیل اتحادیه تنظیمات مدارس پاکستان در خیبرپختونخوا

در سال ۲۰۲۴ برای نخستین بار پنج وفاق بزرگ مدارس دینی در خیبرپختونخوا تحت عنوان: اتحاد تنظیمات مدارس پاکستان به یک چارچوب مشترک دست یافتند. در نشست تأسیسی این اتحاد، شخصیت‌های زیر حضور داشتند و به سمت های ذکر شده انتخاب شدند:

* مولانا حسین احمد که به اتفاق آرا به عنوان رئیس انتخاب شد.

* مولانا خورشید انور جوادی که به عنوان نایب‌رئیس انتخاب گردید. (جعفریه، اثناعشری)

* مولانا دکتر عبدالناصر لطیف که مسئولیت دبیرکلی اجرایی را بر عهده گرفت. (بریلوی)

* مولانا عطاء الرحمن از طرف رابطة المدارس الاسلامیه پاکستان. (جماعت اسلامی پاکستان)

* مولانا عمر عبدالعزیز که مسئول امور مالی گردید. (اهل حدیث)

علاوه بر این، تشکیل شورای اجرایی ۱۵ نفره نیز به تصویب رسید. اهمیت این اتحاد در آن است که برای نخستین بار تمامی مکاتب فکری اصلی مدارس پاکستان، اعم از دیوبندی، بریلوی، اهل حدیث، شیعه و جماعت اسلامی، در یک ساختار مشترک استانی گرد هم آمدند تا در موضوعات مرتبط با ثبت مدارس، اصلاحات آموزشی و تعامل با دولت موضعی هماهنگ اتخاذ کنند.

چالش تأمین مالی و شفافیت مالی

یکی از مهم‌ترین مباحث مربوط به مدارس دینی، مسئله منابع مالی آنها است.

منابع اصلی درآمد مدارس عبارت‌اند از:

* زکات

* عشر

* خمس

* صدقات

* کمک‌های مردمی

* اعانات پاکستانیان مقیم خارج

* موقوفات

* کمک‌های برخی کشورهای اسلامی

نظارت بین‌المللی و FATF

در دو دهه اخیر مدارس دینی پاکستان زیر ذره‌بین نهادهای بین‌المللی قرار گرفته‌اند. به‌ویژه گروه ویژه اقدام مالی (FATF) خواهان شفاف‌سازی منابع مالی مدارس دینی شده است. در همین راستا:

* تعدادی از مدارس زیر نظر اداره اوقاف مجدداً ثبت شدند.

* نظام حسابرسی مالی تقویت شد.

* دولت پاکستان مکلف به ارائه گزارش‌های شفاف‌تر گردید.

افزایش کمک‌های دولتی در خیبرپختونخوا

در سال ۲۰۲۵ دولت خیبرپختونخوا کمک مالی مدارس را از ۳۰ میلیون روپیه به ۱۰۰ میلیون روپیه افزایش داد.

حامیان این تصمیم معتقد بودند که دولت باید مدارس را به عنوان بخشی از نظام آموزشی کشور مورد حمایت قرار دهد؛ اما منتقدان بر این باور بودند که منابع مالی دولت باید بیشتر صرف توسعه مدارس عمومی و دانشگاه‌ها شود.

مدارس دینی پاکستان، به ویژه در خیبرپختونخوا، امروز در نقطه‌ای حساس از تاریخ خود قرار دارند. از یک سو این مدارس مهم‌ترین مراکز آموزش علوم اسلامی و یکی از بزرگ‌ترین شبکه‌های رفاهی کشور محسوب می‌شوند و سالانه صدها هزار دانش‌آموز از خانواده‌های کم‌درآمد را تحت پوشش قرار می‌دهند. از سوی دیگر، ضرورت شفافیت مالی، نظارت آموزشی، مقابله با افراط‌گرایی و انطباق با نیازهای آموزشی قرن بیست‌ویکم، دولت پاکستان را به سمت اصلاحات گسترده سوق داده است.

تحولات پس از حادثه پیشاور، ایجاد اداره آموزش دینی، اجرای نصاب واحد ملی، تشکیل اتحاد تنظیمات مدارس و بازگشت بخشی از اختیارات مدارس به چارچوب قانون ۱۸۶۰ نشان می‌دهد که آینده مدارس دینی پاکستان در مسیر تعامل و چانه‌زنی مستمر میان دولت، علما، احزاب مذهبی و نهادهای بین‌المللی شکل خواهد گرفت. در این میان، خیبرپختونخوا همچنان مهم‌ترین آزمایشگاه سیاست‌های آموزشی و دینی پاکستان باقی خواهد ماند و روند تحولات آن تأثیر مستقیمی بر آینده مدارس دینی در سراسر کشور خواهد داشت.

برخی مدارس دینی معروف ایالت خیبر پختونخوا

دارالعلوم حقانیه، اکوره ختک

جامعه عثمانیه نوشهره

جامعه مفتاح العلوم، شیرگر، مردان

جامعه سبحانیه رضویه، درگئی، ملاکند، خیبرپختونخوا

جامعه مفتاح العلوم الاسلامیه، هنگو

جامعه دارالعلوم الاسلامیه العربیه دورری هنگو

جامعه عثمانیه نوتهیه، صدر، پیشاور

درالعلوم جامعه محمودیه گلشن کالونی، هنگو

جامعه دارالعلوم الصفه وصفه، باجور

دار الافتاء دارالعلوم پیشاور

جامعه دارالعلوم احیاء الاسلام ریگی پیشاور

دارالعلوم کنزالایمان گرهی عمران شاه عالم پل چارسده

دارالعلوم شرعیه پیشاور

مدرسه دارالعلوم واحدگرهی پیشاور

دارالعلوم سرحد پیشاور

مدرسه فخر العلوی و دارالقراء نمک مندی، پیشاور

جامعه اشرفیه پیشاور

جامعه تفهیم القرآن مردان

جامعه دارالعلوم شیر گر مردان

دارالعلوم دارالقرآن

جامعه و مسجد درویش اهل حدیث

مدرسه نورالحق قادری

مدرسه جنیدیه گنج پیشاور

جامعه دار العلوم نعمانیه چارسده

منابع:

https://e.jang.com.pk/detail/727694%22

https://urdu.ppinewsagency.com/39934

https://pni.net.pk/regional-news/335785/

https://www.dailyaaj.com.pk/news/102303

https://www.bbc.com/urdu/pakistan-42639489

https://www.islamtimes.com/ur/news/1163400

https://www.humsub.com.pk/103159/bbc-823/

https://www.bbc.com/urdu/pakistan-48411681

https://www.bbc.com/urdu/pakistan-41813104

https://www.islamtimes.com/ur/news/1179418/

https://www.urdupoint.com/daily/livenews/2025-01-30/news-4315237

https://www.urdupoint.com/daily/livenews/2026-02-12/news-4714763

https://www.bbc.com/urdu/pakistan/2015/03/150303_nwfp_madrasa_aziz_ra

https://www.urdupoint.com/daily/livenews/2025-01-30/news-4315237-dw.html

https://www.pakistantoday.com.pk/2015/02/09/saudi-arabia-denies-claims-of-funding-extremism-in-pakistan-in-press-statement

https://www.brookings.edu/articles/saudi-arabias-hold-on-pakistan/

https://www.express.pk/story/2774892/pakistan-numbers-of-masajid-madaris-and-other-institutions-of-education-2774892

https://www.express.pk/story/2758156/kpk-me-dini-madaris-ki-grant-30-million-se-barha-kar-100-million-kar-di-gai-2758156