مجمع علمی به‌مثابه کنش سیاسی

اکنون «اردوی زرین» به کانون توجه تبدیل شده است. گردآوری تعداد کثیری از پزوهشگران با صبغه­ی اینفلوئنسری و ژورنالیستی، تقسیم و تصنیف آنان در پنل های مختلف پژوهشی-تبلیغی و پوشش گسترده­ی خبری توجه و دقتها را به چیستی و بازشناختی اردوی زرین جلب کرده است. توجه، همت و حمیت  قزاقستان به دوره­ی زرین آلتین اوردو- اردوی زرین به منظور احیای سلطنت و کبکبت اردوی زرین نیست، بلکه در راستای ایجاد قزاقستانی مدرن تاکید بر سبقه­ی تاریخی و رکلام ریشه­های هویتی است که  اکنون در اولویت اول فعالیت­های داخلی و بین­المللی دولت قزاقستان قرار گرفته است. در همین راستا  نظر و توجه مردمش را به این جریان جلب کرده و در کالبد مفاخرپروری ملت روح هویت بخشی را دمیده است. ابعاد این رویداد به‌تنهایی نشانه‌ای از تغییر اولویت‌هاست: قزاقستان که دهه‌ها در سایه تاریخ‌نگاری شوروی باقی مانده بود، جایی که امپراتوری‌های کوچ‌نشین به‌عنوان «تشکل بدوی و یا شبه‌دولت» تفسیر می‌شدند، اکنون رسماً مدعی نقش هماهنگ‌کننده تاریخ قرون‌وسطایی اوراسیاست و این حرف کوچکی نیست. زیرا اگر قزاقستان نتواند تفکر و پروژه­ی احیای هیمنه و دبدبه اردوی زرین را کنترل نماید، ای بسا وارد چالش های بین­المللی می­شود. باید توجه داشت که قلمرو اردوی زرین منحصر در دشت قبچاق نیست، بلکه تنها خاستگاه «اردوی زرین» دشت قبچاق است، اما دایره­ی نفوذ آن بسیار فراگیر و گسترده بوده است. اسب­تازی­های امرای «اردوی زرین» به جغرافیای محدود بسنده نمی کرد. آنان سرزمین روسیه­ی­زرد را در نوردیدند و از بلندی­های قفقاز به غرب و جنوب تاختند حتی تا سرزمین کنعان پیش رانده در سایه­ اهرام مصر دولت نظام­مند مملوکان مصر را تشکیل دادند. جالب است که آنان به هر کجا که رسیدند در فرهنگ و هنر و سیاست تاثیر­گذار بودند. به عبارت روشنتر اگر بگوییم، اردوی زرین قلمروی از دشت قبچاق تا مصر را در پهنای مسکو و خزر را شامل می­شود که اکنون این بخش از جهان در دست ده­ها کشور با ایدئولوژی و اولویت­گذاری مختلف است سخن مبالغه­آمیزی نیست. ولی آیا احیا و بازخوانی و بازنگاری تاریخ «اردوی زرین» قزاقستان را وارد چالش بزرگی در روابط بین­الملل خواهد کرد و اعتراض کشورهای مختلف را برخواهد انگیخت و یا قزاقستان با مدیریتی کلان خواهد توانست ضمن تثبیت تاریخ دولتمداری قبچاقی-قزاقی دولتمداری مدرن خود را در ویترین جامعه ملل بنماباند؟ پاسخ این سوال در بطن زمان نهفته است.

 با در نظرداشت برنامه­های منظم دولت قزاقستان در این زمینه باید توجه داشت که انتخاب اردوی زرین به‌عنوان موضوع اصلی، صرفاً یک نمایش دانشگاهی تصادفی نبود، بلکه نتیجه­ی یک روند طولانی و حساب‌شده  است. به گفته ژاکسیلیک سابیتوف، رئیس مؤسسه مطالعات اولوس جوچی، از سال ۲۰۰۹ در مطالعه این دوره «انقلابی خاموش» در جریان است؛ هر سال داده‌های تازه‌ای در حوزه‌های ژنتیک، سکه‌شناسی و باستان‌شناسی به دست می‌آید. اما سمپوزیوم آستانه این انقلاب خاموش را وارد مرحله سیاست‌گذاری علنی دولتی کرد. از این پس، اردوی زرین نه فقط موضوعی برای پژوهش علمی، بلکه بخشی از هویت ملی و ابزار جایگاه‌سازی بین‌المللی قزاقستان است.

ژئوپلیتیک از مسیر تاریخ

قاسم‌ جومرد توقایئو رییس جمهور قزاقستان به نگرانی های سایر کشورها در همین خصوص توجه دارد. به همن دلیل در سخنرانی افتتاحیه خود، زمینه فلسفی نشست را مرتبط با یک رویداد دانشگاهی  و علمی ترسیم کرد. او در شرایط تنش‌های بین‌المللی تأکید کرد که «نباید تاریخ را به ابزار اختلاف و نزاع تبدیل کرد». رئیس‌جمهور از فرمول قدیمی «تاریخ را  فاتحان می‌نویسند» انتقاد کرد. به نظر او این فرمولی است که ملت‌های کوچک را به حاشیه علم می‌راند، وی از دانشمندان خواست که به دنبال جستجوی علمی و کشف نمونه‌های همزیستی و سازندگی مسالمت‌آمیز در گذشته باشند.

  در اینجا باید توجه داشت که توقایئو چه نکاتی را در سخنرانی خود مورد تاکید قرار داد و نکته آشکار و پنهان او چه بود. سخن او طوری تنظیم شده بود که او از یک‌سو  آشکارا از دانشمندان روسی که طی دهه‌ها پایه‌های مطالعات مربوط به اولوس جوچی را شکل داده بودند، قدردانی کرد؛ از سویی دیگر، «انحصار در تفسیر گذشته» و «دگماتیزم  کلاسیک» را محکوم نمود. او تاکید کرد که مکتب پراگماتیزم و دگم مارکسیستی امپراتوری‌های استپی را تا سطح «نیروهای وحشی» تنزل می‌داد. این رفتار دو پهلو و دو مصرع زشت و زیبای منظومه­سرایی توقایئو یعنی پذیرش نقش پیشینیان همراه با رد سلسله‌مراتب فکری آنان، نمونه‌ای کلاسیک از گفتمان پسااستعماری است. قزاقستان از میراث علمی پساشوروی گسست کامل ایجاد نمی‌کند، اما دیگر مصرف‌کننده منفعل مکاتب پرولتاریایی و تفکر مارکسیستی و القائات خاورشناسان روسی نیز نیست. این کشور اکنون به بازیگری تبدیل شده که خود تصمیم می‌گیرد، کدامین نظریه‌های قدیمی و معارف تاریخی را بپذیرد و کدامین را رد کند.

نکته قابل‌توجه آن است که  آقای توقایئو حتی یک‌بار هم از «تحریف‌کنندگان» مشخص تاریخ نام نبرد. دشمن در این روایت مفهومی انتزاعی دارد. لب کلام وی در دو مفهوم «لایه‌های ایدئولوژیک گذشته» و «مصلحت‌گرایی سیاسی» دور گرفته است. چنین ادبیاتی این امکان را فراهم می‌کند که بدون ورود به تقابل مستقیم با همسایگان، همزمان یک اجماع داخلی شکل گیرد، بر همین اساس آنان تاکید می کنند: ما در حال بازگرداندن عدالت تاریخی هستیم، بی‌آنکه کسی را مستقیماً متهم کنیم.

قزاقستان به‌عنوان وارث «محوری» اولوس جوچی

در سخنرانی‌های مقامات رسمی، خط فکری مشخصی مطرح شد که می‌توان آن را «دکترین تداوم تاریخی» نامید. سیاسات نوربیگ، وزیر علوم قزاقستان، به‌تفصیل توضیح داد که دقیقاً در دوران اولوس جوچی بود که بنیان‌های دولت‌مداری، فرهنگ حقوقی و موجودیت قومی گذاشته شد؛ بنیان‌هایی که بعدها در خانات قزاق ادامه یافت. رئیس‌جمهور نیز افزود که دوره اردوی زرین در مجلدی مستقل از مجموعه جدید دانشگاهی «تاریخ قزاقستان» بررسی خواهد شد و همچنین پیشنهاد راه‌اندازی یک پروژه بین‌المللی انتشاراتی را مطرح کرد.

از منظر علمی، ارتباط میان اولوس جوچی و خانات قزاق در واقع وجود  داشته، اما این ارتباط مستقیم نبوده است. میان فروپاشی اردوی زرین در قرن پانزدهم و شکل‌گیری خانات قزاق در اواسط همان قرن، ساختارهای سیاسی دیگری نیز وجود داشتند. افزون بر این، خود اصطلاح «قزاق» در دوران اردوی زرین نه به یک قومیت، بلکه به یک طبقه اجتماعی اشاره می­داشت؛ یعنی افرادی که از سلطه حاکم رهایی یافته بودند و شکل و شمایل اجتماعی خاصی گرفته و از جمعیت قهر نموده بودند. با این حال، این مفاهیم مد نظر نبوده و موضوع سخن سمپوزیوم هم نمی باشد. زیرا این موضوعات قابل بحث و قابل جرح و تعدیل در محیط­های علمی و دانشگاهی می تواند طرح شود لیکن پیام سیاسی سمپوزیوم متوجه دانشگاهیان شکاک و جستجوگر نبود، بلکه متوجه افکار عمومی و شرکای بین‌المللی بود.

  قزاقستان خود را به‌عنوان وارث «اصلی» سنت اردوی زرین معرفی می‌کند؛ بر اساس اصل ارشدیت، جوچی فرزند ارشد چنگیزخان بود و ارشدیت در وراثت نقش اساسی و اصولی را داراست. این رویکرد به‌طور خودکار قزاقستان را در جایگاهی ویژه، نسبت به سایر ملت‌های پسااردوی زرین قرار می‌دهد: تاتارها که پژوهشگرانشان به‌طور سنتی در این حوزه دست بالا را داشته‌اند، همچنین باشقیردها، قره‌قالپاق‌ها و نوغای‌ها در وراثت میراث «اردوی زرین» بیشتر مصر و طلبکارند. رقابت نرم بر سر «سرمایه­ی تاریخی» در اینجا اجتناب‌ناپذیر است و سمپوزیوم آستانه را نیز باید حرکتی در همین بازی بلندمدت دانست.

یونسکو به‌عنوان مشروعیت‌بخش:

چرا «تمدن استپی» برای غرب سودمند است

حضور مقامات عالی‌رتبه یونسکو از جمله الوندو لازارا، سرپرست معاونت مدیرکل در امور فرهنگ، و اودره آزوله، مدیرکل پیشین این سازمان که نشان «خواجه احمد یسوی» را دریافت کرد به سمپوزیوم وزن و اعتبار بیشتری بخشید. اما نکته مهم این است که چرا یونسکو چنین توجهی به اردوی زرین نشان می‌دهد.

نمایندگان این سازمان در سخنرانی‌های خود، اولوس جوچی را «نمونه‌ای منحصربه‌فرد از جامعه‌ای چندفرهنگی و چنددینی» توصیف کردند. این سخن تصادفی نیست. امروز، در شرایط بحران مهاجرت در اروپا و رشد جریان‌های ملی‌گرایانه، یونسکو به نمونه‌های تاریخیِ همزیستی مسالمت‌آمیز اقوام و ادیان مختلف نیاز دارد. امپراتوری کوچ‌نشینی که مسیحیان، مسلمانان، بوداییان و شمن‌گرایان را در کنار هم گرد آورده بود، به نمونه‌ای مناسب برای برنامه‌های معاصرِ مرتبط با مدارا و همزیستی تبدیل شده است.

برای قزاقستان، همکاری با یونسکو دو دستاورد مهم به همراه دارد. نخست آنکه، به‌رسمیت‌شناخته‌شدن سیاست تاریخی این کشور در سطح بین‌المللی از سوی یونسکو با مشارکت در برنامه­های فرهنگی و علمی، روایت‌های قزاقستان را در غرب مشروعیت می‌بخشد. دوم آنکه، تصویر «تمدن استپیِ مداراگر» در تقابل با تصویر روسیه که  در آن امپراتوری تجاوز و سرکوب ترسیم می شود قرار می گیرد. اما تصویر قزاقی از "آلتین اوردو" که در آن تصویر «تمدن استپیِ مداراگر» ترسیم می شود  در تعامل با چین به صورت همسان‌سازی فرهنگی پیوند خورده است. در این چارچوب، قزاقستان نه به‌عنوان مانع، بلکه به‌عنوان پل ارتباطی ظاهر می‌شود؛ تصویری که آن را به‌طور محسوسی از همسایگانش متمایز می‌کند.

رقابت در دل وحدت: صدای ازبکستان و نبرد بر سر «میراث چنگیزی»

شاید قابل توجه­ترین بخش این سمپوزیوم، نه در سخنرانی‌های رسمی، بلکه در حاشیه‌های آن آشکار شد. علیمجان بختیار، پژوهشگر ارشد آکادمی علوم ازبکستان، در گفت‌وگویی غیررسمی صراحتاً اظهار داشت: «اکنون قزاقستان در این موضوع دست بالا را دارد. چون جوچی پسر ارشد چنگیزخان بود و جغتای پسر دوم. به این ترتیب، قزاقستان با استناد به سنت ارشدیت در نسل در حال تثبیت رهبری خود در آسیای مرکزی است.»

این بخش از اظهارات که در گزارش Zakon.kz منتشر شد، واقعیتی پنهان اما مهمی را آشکار می‌کند. ازبکستان که به‌طور سنتی بر میراث تیموریان و اولوس جغتای تأکید داشته است، اکنون خود را در سایه «چرخش جوچی‌محور» قزاقستان احساس می‌کند. مسئله این نیست که کدام روایت درست یا نادرست است؛ زیرا قلمروهای تاریخی درهم‌تنیده بوده‌اند و ملت‌های مختلف به‌طور برابر در گذشته مشترک منطقه سهیم‌اند. مسئله اصلی آن است که چه کسی دستور کار تفسیر  و بازنگاری این گذشته را تعیین می‌کند.

طرف قزاقستانی، به‌ویژه با توجه به سخنان رئیس‌جمهور، آشکارا از انکار انحصارطلبی در تفسیر تاریخ سخن می‌گوید: «ادعای انحصار در تفسیر گذشته غنی ما، راهی بن‌بست است.» اما خودِ برگزاری چنین نشست گسترده‌ای در آستانه، آن هم با حضور حداقلی همکاران ازبک در کمیته برنامه‌ریزی، تصویر دیگری را نشان می‌دهد. رقابت موجود خصمانه نیست، اما واقعیت دارد. سمپوزیوم به ابزاری برای جایگاه‌سازی منطقه‌ای تبدیل شده است؛ ابزاری که قزاقستان از طریق آن به همسایگان خود نشان می‌دهد چه کسی امروز دستور کار فکری منطقه را شکل می‌دهد.

قطعنامه نهایی و پرسش‌های حل‌نشده

مهم‌ترین نتیجه عملی این نشست، تصویب یک قطعنامه بین‌المللی بود که رویکردهای مشترک در زمینه مطالعه، حفاظت و ترویج میراث اردوی زرین را تثبیت کرد. این سند شامل حمایت از ابتکارات و تلاش­های قزاقستان، تأکید بر درک تمدنی ــ و نه صرفاً نظامی از اولوس جوچی، حفاظت از میراث ناملموس و همچنین توسعه برنامه‌های  ارتباطات و همکاری دانشگاهی بود.

اما پشت این تصویر رسمی و منظم، سه پرسش اساسی همچنان بی‌پاسخ باقی مانده است:

 نخست، مسئله تأمین مالی. پروژه‌های اعلام‌شده از تدوین کتاب مستقل تاریخ گرفته تا ایجاد انتشارات بین‌المللی و پلتفرم‌های دیجیتال به بودجه‌های کلان نیاز دارند و هنوز روشن نیست که آیا این منابع به‌طور کامل تخصیص خواهند یافت یا این طرح‌ها در حد شعار باقی می‌مانند.

دومین مسئله، آزادی آکادمیک است. آیا تاریخ‌نگاری قزاقستان خواهد توانست تکثر دیدگاه‌ها را حفظ کند، یا روایت دولتی به چارچوبی سخت‌گیرانه و منحصر تبدیل خواهد شد؟

و سومین پرسش، واکنش همسایگان است. آیا روسیه، ازبکستان و مغولستان و در دراز مدت ایران و مصر در پروژه‌های آستانه به‌عنوان شرکا و سهامدار مشارکت خواهند کرد، یا ترجیح می‌دهند روایت‌های مستقل خود از تاریخ اردوی زرین را توسعه دهند؟

سمپوزیوم آستانه آغاز یک فرایند بزرگ را ثبت کرد، نه پایان آن را. قزاقستان ادعایی قدرتمند برای تبدیل‌شدن به مرکز سیاست تاریخی اوراسیا مطرح کرده است. اما اینکه آیا خواهد توانست این جایگاه را حفظ کند یا نه؟ این امر به شکوه  و مطنطن بودن مراسم‌ها نیست، بلکه به کار طولانی و دقیق در آرشیوها، آزمایشگاه‌ها، پژوهشگاه­ها و کرسی­های زبان و همچنین به کم و کیف رشته­های آرکولوژی، ائتیمولژی، توپونیم­شناسی، سکه­شناسی و غیره بستگی دارد.

نتیجه‌گیری

همایش بین‌المللی «اردوی زرین» که در ماه مه ۲۰۲۶ در آستانه برگزار شد، میزبان شرکت‌کنندگانی از بیش از ۲۰ کشور جهان بود ولی ایران در میان این کشورها حضور نداشت. این واقعیت به‌خودیِ‌خود دلالت بر وجود یک تقابل یا حذف عمدی ندارد، اما با روند کلی روابط دوجانبه هم‌خوانی دارد؛ روندی که طی سال‌های اخیر با نوعی احتیاط و فاصله‌گذاری دیپلماتیک پایدار همراه بوده و این احتیاط عمدتاً از سوی قزاقستان مشاهده می‌شود.

با این حال در همین بازه زمانی ایران گامی یک سویه، کمی نسنجیده، به دور از آینده­نگری و عدم توجه به هدف مستندسازی طرف مقابل برای مدعاهای خود، برداشت که قابل تامل است. باید توجه داشت که با قرائت خاص و بعضا زاویه­دار با قرائت ایرانی می تواند زمینه را برای بروز چالش­ها فراهم کند. در ظاهر امر روند مطالعات  در راستای تقویت همکاری‌های فرهنگی و تاریخی است  لیکن این کفایت نمی کند.

اهمیت این اقدامات از آن جهت نیز برجسته است که بخش قابل توجهی از منابع مربوط به تاریخ اردوی زرین و دولت‌های هم‌جوار در قلمرو قزاقستان امروزی، در مجموعه‌های خطی ایران نگهداری می‌شود. این منابع شامل تواریخ فارسی (از جمله آثار رشیدالدین فضل­الله، جوینی، وصاف، حافظ ابرو و دیگران)، مکاتبات دیپلماتیک، و مجموعه‌های ادبی به زبان فارسی و جغتایی است. بدون دسترسی به این آرشیوها که بخش مهمی از آن‌ها هنوز به‌طور کامل وارد گردش علمی نشده‌اند، مطالعه جامع دوره اردوی زرین با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد بود.

مع­الاسف با وجود این ظرفیت علمی، پژوهشگران ایرانی در این نوع همایش ها اغلب حضور ندارند. و چنانچه اقداماتی هم در راستای حضور فکر ایرانی در این نوع برنامه صورت می گیرد اغلب سلیقه­ای و انحصاری است.

نمونه­ی این  اقدام عبارت است از انتقال ۲۷ نسخه خطی و سند تاریخی از آرشیو وزارت امور خارجه ایران به قزاقستان در تاریخ ۱۱ دسامبر ۲۰۲۵ بود. این اسناد که عمدتاً مربوط به قرون ۱۸ و ۱۹ میلادی هستند، اطلاعاتی درباره تاریخ خانات قزاق، روابط خارجی و وضعیت اقتصادی منطقه ارائه می‌دهند. این اسناد در جریان سفر رسمی رئیس‌جمهور ایران، مسعود پزشکیان، به آستانه منتقل و پس از دریافت، برای نگهداری در آرشیو ملی و آکادمی ملی علوم قزاقستان نسخه‌برداری شدند. علاوه بر آن، توافقی برای ایجاد یک مجموعه تاریخی–فرهنگی مرتبط با ابونصر فارابی نیز حاصل شد. طرف قزاقی این نعمت از راه رسیده و این مائده­ی از آسمان افتاده را به گرمی به آغوش گرفت و به گرمی از این رویداد استقبال کرد ولی علیرغم اهدای این تحفه­ی تاریخی-فرهنگی همکاری های متقابل و تبادل اسناد مطرح نگردید.

 نسخه‌های خطی منتقل‌شده نیز، با وجود اهمیت بالای خود، موضوع بحث ویژه‌ای در چارچوب این رویداد قرار نگرفتند. به قدردانی رسمی از این اقدام بسنده شد و پیشنهادی مبنی بر سازوکارهای مشخص و نظام‌مندی برای همکاری مستمر با آرشیوهای ایران داده نشد.  هر چند توافق‌ و تفاهمنامه­ی مبادلات فرهنگی از نظر حقوقی وجود دارند، اما در عمل، سطح پیگیری و اجرای آن‌ها  محدود است. در نتیجه، در روابط فرهنگی و تاریخی دو کشور نوعی عدم توازن شکل گرفته است. ایران گام‌های ملموس و قابل اندازه‌گیری در جهت همکاری علمی و آرشیوی برداشته است، در حالی که قزاقستان بیشتر به رویکردی محتاطانه و غیرتعاملی بسنده کرده است. عدم حضور ایران در همایش آستانه نه یک رخداد منفرد، بلکه بخشی از یک روند وسیع و جدی است که در آن جایگاه ایران در گفتمان تاریخی و فرهنگی قزاقستان به‌تدریج در حال کاهش بوده و به‌جای آن، چارچوب‌های همکاری دیگری در حال تقویت هستند. در این میان، ظرفیت عظیم منابع تاریخی ایران همچنان تا حد زیادی بلااستفاده باقی مانده است؛ امری که می‌تواند بر جامعیت و دقت پژوهش‌های تاریخی در منطقه تأثیر منفی بگذارد.

با توجه به واقعیت های موجود شایسته است، برای جلب توجه مشتاقان و مراکز علمی کشورهای طالب تهیه فهرست و کاتالوگ مصور اسناد و نسخ موجود در کتابخانه­ها و موزه­های کشور و ارسال و ارایه­ی آن به آنان بسیار لازم است. این امر می­تواند در توسعه­ی مبادلات فرهنگی و همکاری­های فرهنگی و علمی مفید واقع شود.

همچنین توسعه و راه­اندازی کرسی­های زبان­های منطقه و زبان های کشورهای حوزه­ی ایران فرهنگی و ایجاد رشته­های شرقشناسی در دانشگاه­ها و مراکز اموزش عالی و همچنین تربیت کارشناسان آشنا به خط و الفبای کهن فارسی به منظور حفظ و حراست علمی از میراث فرهنگی و علمی ایران فرهنگی و کسب توانایی علمی در این حوزه و نیز اعطای بورس تحصیلی بسیار ضروری و حائز اهمیت است.

منابع:

توقایئو: «قزاقستان وارث مستقیم اردوی زرین است». سخنرانی در افتتاحیه همایش بین‌المللی.

https://kazislam.kz/ru/2026/05/tokaev-kazahstan-yavlyaetsya-pryamym-naslednikom-zolotoj-ordy/

توقایئو: «نباید تاریخ را به ابزار منازعه تبدیل کرد». درباره اهمیت رویکرد عینی به تاریخ.

https://www.inform.kz/ru/nelzya-prevrashat-istoriyu-vinstrument-razdora-tokaev-4791e55b

 نویسنده: کارینا کوشانوا.

https://www.inform.kz/ru/sayasat-nurbek-zolotaya-orda-vazhnaya-chast-nashego-nastoyashego-ibudushego-b1504f16.kz

https://www.inform.kz/ru/rezolyutsiya-mezhdunarodnogo-simpoziuma-po-zolotoy-orde-prinyata-v-astane-d92317c5

https://www.inform.kz/ru/elundu-lazar-zolotaya-orda-istoricheskaya-model-mezhkulturnogo-dialoga-i-kulturn-d966ef0f

https://www.inform.kz/ru/kazahstan-itatarstan-primer-tsivilizatsionnogo-sinteza-tyurkskih-narodov-irada-a-5bd69438

https://www.gov.kz/memleket/entities/sci/press/news/details/1224257?lang=ru

https://www.inform.kz/ru/prezident-kazahstana-predlozhil-zapustit-masshtabniy-izdatelskiy-proekt-pozoloto-9d5f9fce

https://kazislam.kz/ru/2026/05/pochemu-eks-genseka-yunesko-nagradili-ordenom-qoja-ahmet-yasaui