سازمان باستانشناسی هند (Archaeological Survey of India)
پیشینه، ساختار، کارکردها و جایگاه آن در حفاظت از میراث فرهنگی هند
هند یکی از کهنترین تمدنهای جهان به شمار میرود و آثار برجایمانده از دورههای مختلف تاریخی، از تمدن دره سند گرفته تا دورههای بودایی، هندو، اسلامی و استعمار، این کشور را به یکی از مهمترین مراکز میراث فرهنگی جهان تبدیل کرده است. حفاظت، مطالعه و معرفی این میراث عظیم نیازمند نهادی تخصصی و منسجم بوده که بتواند ضمن انجام پژوهشهای علمی، مسئولیت حفاظت از آثار تاریخی را نیز بر عهده گیرد. «سازمان باستانشناسی هند»(Archaeological Survey of India) که به اختصار ASI نامیده میشود، مهمترین نهاد دولتی هند در این حوزه است و امروزه زیر نظر وزارت فرهنگ هند فعالیت میکند.
این سازمان طی بیش از یک و نیم قرن فعالیت، نه تنها مسئول شناسایی و حفاظت از هزاران اثر تاریخی و محوطه باستانی بوده، بلکه نقش تعیینکنندهای در شناخت تاریخ و تمدن شبهقاره هند، کشف تمدن دره سند، توسعه مطالعات باستانشناسی، کتیبهشناسی، حفاظت علمی آثار و معرفی میراث فرهنگی هند در سطح جهانی ایفا کرده است. امروزه بسیاری از دستاوردهای علمی درباره تاریخ باستان و قرون میانه هند، حاصل پژوهشها و کاوشهای این سازمان است.
شکلگیری و روند تاریخی سازمان
پیشینه مطالعات باستانشناسی در هند به اواخر قرن هجدهم میلادی بازمیگردد؛ زمانی که گروهی از خاورشناسان و پژوهشگران اروپایی به مطالعه زبانهای باستانی، کتیبهها و آثار تاریخی هند علاقهمند شدند. تأسیس «انجمن آسیایی بنگال» در سال ۱۷۸۴ توسط سر ویلیام جونز را میتوان نخستین گام جدی در جهت مطالعات نظاممند تاریخ و تمدن هند دانست. این انجمن با انتشار پژوهشهای علمی، زمینه را برای بررسی آثار تاریخی و متون کهن فراهم کرد.
با گسترش مطالعات میدانی، ضرورت ایجاد سازمانی تخصصی برای انجام کاوشهای علمی و حفاظت از آثار تاریخی بیش از پیش احساس شد. در نتیجه، در سال ۱۸۶۱ و در دوران حکومت بریتانیا، سازمان باستانشناسی هند به ابتکار دولت وقت و با مدیریت ژنرال الکساندر کانینگهام تأسیس شد. کانینگهام که به عنوان «پدر باستانشناسی هند» شناخته میشود، نخستین بررسیهای علمی و منظم از بناهای تاریخی، استوپاهای بودایی، شهرهای باستانی و کتیبههای تاریخی را آغاز کرد و پایههای باستانشناسی علمی را در هند بنیان نهاد.
فعالیتهای سازمان در سالهای نخست با مشکلات مالی و کمبود امکانات روبهرو بود و حتی در برخی دورهها فعالیت آن متوقف شد، اما از آغاز قرن بیستم، بهویژه در دوران نایبالسلطنه لرد کرزن، این سازمان مجدداً سازماندهی شد و با تصویب قوانین جدید حفاظت از آثار تاریخی، جایگاه قانونی و اجرایی آن تثبیت گردید. از آن زمان تاکنون، ASI به مهمترین مرجع علمی و اجرایی حفاظت از میراث فرهنگی هند تبدیل شده است.
نقش سازمان در کشف تمدنهای باستانی
یکی از مهمترین دستاوردهای سازمان باستانشناسی هند، کشف و معرفی تمدن دره سند است؛ تمدنی که امروزه در کنار تمدنهای مصر، بینالنهرین و چین، یکی از چهار تمدن بزرگ جهان باستان محسوب میشود.
در دهه ۱۹۲۰ میلادی، با هدایت جان مارشال، مدیرکل وقت سازمان، حفاریهای گستردهای در هاراپا و موهنجودارو انجام شد. این کاوشها وجود تمدنی پیشرفته با قدمتی بیش از چهار هزار سال را آشکار ساخت؛ تمدنی که دارای شهرسازی منظم، شبکه پیشرفته فاضلاب، معماری مهندسیشده، تجارت گسترده و نظام اجتماعی پیچیده بود.
کشف این تمدن، دیدگاه پژوهشگران درباره تاریخ هند را به طور کامل دگرگون کرد و نشان داد که سابقه تمدن در شبهقاره هند بسیار کهنتر از آن چیزی است که پیشتر تصور میشد. پس از آن نیز سازمان باستانشناسی هند کاوشهای مهمی را در لوتال، کالیبانگان، دولاویرا، تاکسیلا، سانچی، آریکامدو و دهها محوطه تاریخی دیگر انجام داد که هر یک بخشی از تاریخ فرهنگی هند را روشن ساخت.
این موفقیتها موجب شد ASI در سطح بینالمللی به عنوان یکی از معتبرترین سازمانهای باستانشناسی جهان شناخته شود.
ساختار سازمانی و مهمترین وظایف سازمان باستانشناسی هند
طی بیش از یکصد و شصت سال فعالیت، سازمان باستانشناسی هند از یک نهاد کوچک پژوهشی به مجموعهای گسترده و تخصصی تبدیل شده است که تقریباً تمامی حوزههای مرتبط با میراث فرهنگی، از شناسایی و کاوشهای باستانشناسی گرفته تا حفاظت، مرمت، مستندسازی و معرفی آثار تاریخی را مدیریت میکند. این سازمان امروزه به عنوان یکی از بزرگترین نهادهای میراث فرهنگی آسیا شناخته میشود و زیر نظر وزارت فرهنگ دولت هند فعالیت دارد.
در رأس این سازمان، مدیرکل قرار دارد که مسئول سیاستگذاری، برنامهریزی و نظارت بر فعالیتهای علمی، اجرایی و حفاظتی است. مدیرکل با همکاری معاونان، مدیران تخصصی و کارشناسان حوزههای مختلف، برنامههای ملی حفاظت از میراث فرهنگی را هدایت میکند. علاوه بر ستاد مرکزی در دهلینو، سازمان دارای دهها دفتر منطقهای (Circle Offices) در ایالتهای مختلف هند است که هر یک مسئول حفاظت و مدیریت آثار تاریخی در محدوده جغرافیایی خود هستند. این ساختار غیرمتمرکز موجب شده است که نظارت بر هزاران اثر تاریخی در سراسر کشور با دقت بیشتری انجام گیرد.
بر اساس قانون «بناهای تاریخی و محوطههای باستانی دارای اهمیت ملی» (AMASR Act)، مسئولیت حفاظت از بیش از ۳۶۰۰ اثر و محوطه تاریخی ملی بر عهده سازمان باستانشناسی هند است. این آثار دامنه بسیار گستردهای را در بر میگیرند؛ از معابد و استوپاهای بودایی گرفته تا مساجد، آرامگاهها، کلیساها، قلعهها، کاخها، چاههای پلکانی، غارهای سنگی، شهرهای تاریخی و محوطههای باستانی مربوط به تمدنهای مختلف. همچنین بسیاری از آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو، مانند تاج محل، قلعه سرخ دهلی، مجموعه قطب منار، معابد خاجوراهو، معابد هامپی و غارهای آجانتا و الورا، تحت مدیریت و حفاظت این سازمان قرار دارند.
فعالیتهای پژوهشی و کاوشهای باستانشناسی
یکی از مهمترین مأموریتهای سازمان، انجام پژوهشهای میدانی و کاوشهای علمی است. این فعالیتها نه تنها به کشف آثار جدید منجر میشوند، بلکه اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ، فرهنگ، اقتصاد، مذهب و شیوه زندگی جوامع گذشته در اختیار پژوهشگران قرار میدهند.
کاوشهای سازمان باستانشناسی هند از آغاز قرن بیستم تاکنون موجب شناسایی هزاران محوطه باستانی در سراسر کشور شده است. حفاریهای انجامشده در هاراپا، موهنجودارو، لوتال، کالیبانگان، دولاویرا، تاکسیلا، سانچی، آریکامدو و دهها محوطه دیگر، اطلاعات بیسابقهای درباره تمدنهای باستانی شبهقاره هند ارائه کرده است. این پژوهشها نشان داد که هند از هزاران سال پیش دارای شهرهای برنامهریزیشده، شبکههای تجاری گسترده، فناوریهای پیشرفته ساختمانی و نظامهای پیچیده اجتماعی بوده است.
در سالهای اخیر، سازمان علاوه بر روشهای سنتی حفاری، از فناوریهای نوین مانند تصاویر ماهوارهای، سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، پهپادها، اسکن سهبعدی، تصویربرداری لیزری و مدلسازی دیجیتال نیز بهره میگیرد. این فناوریها امکان شناسایی دقیقتر محوطههای مدفون، مستندسازی آثار تاریخی و برنامهریزی بهتر برای حفاظت از آنها را فراهم کردهاند.
حفاظت و مرمت آثار تاریخی
یکی دیگر از مهمترین مسئولیتهای سازمان باستانشناسی هند، حفاظت علمی از آثار تاریخی است. بسیاری از بناهای تاریخی هند قدمتی بیش از هزار سال دارند و در معرض تهدیدهایی همچون فرسایش طبیعی، رطوبت، آلودگی هوا، رشد گیاهان، زلزله، توسعه شهری، گردشگری بیرویه و فعالیتهای انسانی قرار دارند. از اینرو، حفاظت از این آثار نیازمند برنامهریزی دقیق، مطالعات تخصصی و استفاده از روشهای علمی است.
سازمان دارای آزمایشگاههای تخصصی حفاظت است که کارشناسان آن با استفاده از علوم شیمی، فیزیک، زمینشناسی، مهندسی و معماری به بررسی وضعیت بناها میپردازند. این مراکز ضمن شناسایی عوامل تخریب، راهکارهای مناسب برای استحکامبخشی، پاکسازی، مرمت و افزایش دوام آثار تاریخی را اجرا میکنند. اصل اساسی در تمامی پروژههای مرمتی، حفظ اصالت تاریخی بنا و جلوگیری از هرگونه دخل و تصرف غیرضروری است؛ اصلی که مطابق با استانداردهای بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی دنبال میشود.
کتیبهشناسی، نسخهشناسی و مطالعات تاریخی
از دیگر حوزههای مهم فعالیت سازمان، پژوهش در زمینه کتیبهها، اسناد تاریخی و نسخههای خطی است. هند به دلیل تنوع فرهنگی و تاریخی، دارای هزاران کتیبه به زبانهای سانسکریت، پراکریت، تامیل، فارسی، عربی و دیگر زبانهای محلی است. این کتیبهها اطلاعات ارزشمندی درباره حکومتها، نظام اداری، اقتصاد، فرهنگ و روابط اجتماعی دورههای مختلف ارائه میکنند.
سازمان باستانشناسی هند طی دهههای گذشته هزاران کتیبه را شناسایی، قرائت، ترجمه و منتشر کرده و مجموعههای علمی معتبری مانند Epigraphia Indica و Corpus Inscriptionum Indicarum را به چاپ رسانده است. علاوه بر این، اسناد فارسی مربوط به دوره سلاطین دهلی، حکومتهای دکن و امپراتوری مغول نیز از جمله منابع مهمی هستند که در مطالعات تاریخی این سازمان جایگاه ویژهای دارند و نقش مهمی در شناخت تاریخ روابط ایران و هند ایفا میکنند.
علاقمندان می توانند برای کسب اطلاعات بیشتر به تارنمای اصلی این سازمان به آدرس https://asi.nic.in/ مراجعه فرمایند.
نظر شما