اربعین حسینی در شهر بمبئی ، نمادی از وحدت و همزیستی فرهنگی

اربعین امام حسین (ع) یکی از بزرگ‌ترین آیین‌های مذهبی جهان اسلام است که هر سال میلیون‌ها نفر را در کشورهای مختلف گرد هم می‌آورد. اگرچه پیاده‌روی عظیم نجف تا کربلا شناخته‌شده‌ترین جلوه این مراسم است، اما در بسیاری از شهرهای جهان نیز شیعیان با الهام از این سنت، آیین‌هایی برگزار می‌کنند که نشان‌دهنده پیوند عمیق آنان با فرهنگ عاشورا و ارزش‌های انسانی نهضت امام حسین (ع) است. شهر بمبئی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تاریخی حضور شیعیان در هند، نمونه‌ای برجسته از این میراث فرهنگی و مذهبی به شمار می‌رود.

در سال‌های اخیر، فدراسیون حسینی بمبئی با همکاری مساجد، حسینیه‌ها، هیئت‌های مذهبی و گروه‌های داوطلب، مراسم «جلوس اربعین» را به‌صورت منظم برگزار کرده است. این راهپیمایی که از منطقه بهندی بازار و مسجد ایرانیان بمبئی آغاز و پس از عبور از بخش‌هایی از شهر به آرامستان تاریخی رحمت‌آباد منتهی می‌شود، هر سال هزاران نفر از عزاداران را از اقشار و گروه‌های مختلف گرد هم می‌آورد. حضور گسترده مردان، زنان، سالمندان، نوجوانان و کودکان، تصویری از تداوم سنت‌های مذهبی در جامعه چندفرهنگی هند ارائه می‌دهد.

در این مراسم، جمعی از عالمان و خطیبان برجسته مقیم شهر بمبئی سخنرانی‌های خود، فلسفه قیام امام حسین (ع) را تبیین می‌کنند. محور اصلی این سخنرانی‌ها، مفاهیمی همچون عدالت، آزادگی، کرامت انسانی، مسئولیت اجتماعی و ایستادگی در برابر ظلم است؛ مفاهیمی که سبب شده‌اند پیام عاشورا محدود به یک جامعه یا مذهب خاص نباشد، بلکه به عنوان میراثی اخلاقی و انسانی مورد توجه قرار گیرد.

یکی از ویژگی‌های قابل توجه پیاده‌روی اربعین در بمبئی، مشارکت گسترده داوطلبان است. گروه‌های مردمی، به‌ویژه جوانان، مسئولیت‌های متعددی از جمله نظم مسیر، راهنمایی عزاداران، خدمات درمانی اولیه، توزیع آب و غذا، اسکان موقت و پاکسازی مسیر را بر عهده می‌گیرند. فعالیت این گروه‌ها، که گاه با عنوان «جلوس پاک» شناخته می‌شوند، نمونه‌ای از فرهنگ خدمت داوطلبانه در میان شیعیان هند است و نشان می‌دهد که مراسم اربعین تنها یک آیین سوگواری نیست، بلکه عرصه‌ای برای مشارکت اجتماعی و مسئولیت‌پذیری عمومی نیز به شمار می‌آید.

مسیر پیاده‌روی نیز از جنبه فرهنگی اهمیت ویژه‌ای دارد. حرکت دسته‌های عزاداری از مناطق شمالی و حومه بمبئی و عبور از محله‌های مختلف تا رسیدن به مراکز مذهبی و آرامستان رحمت‌آباد، یادآور پیاده‌روی نمادین زائران از نجف به کربلا است. اگرچه فاصله این مسیر با راهپیمایی اربعین عراق قابل مقایسه نیست، اما برای شرکت‌کنندگان، هر گام نمادی از همدلی با کاروان اهل‌بیت (ع) و تجدید پیمان با آرمان‌های عاشورا تلقی می‌شود.

در طول مسیر، موکب‌های مردمی با همکاری خانواده‌ها، هیئت‌های مذهبی، خیّران و سازمان‌های اجتماعی برپا می‌شوند. این موکب‌ها خدماتی مانند توزیع آب آشامیدنی، چای، شربت، غذاهای نذری، میوه، خدمات پزشکی و محل استراحت در اختیار عزاداران قرار می‌دهند. فرهنگ «خدمت به زائر» که در عراق به یکی از شاخصه‌های اصلی اربعین تبدیل شده، در سال‌های اخیر در بمبئی نیز به شکلی چشمگیر گسترش یافته و به بخشی از هویت این مراسم بدل شده است.

یکی دیگر از ویژگی‌های مهم اربعین در بمبئی، حضور اقوام و گروه‌های مختلف شیعی است. شیعیان دوازده‌امامی، ایرانیان مقیم، دکنی‌ها، خوجه‌ها، بُهری‌ها و دیگر جوامع مسلمان، هر یک با حفظ سنت‌های فرهنگی خود، در این آیین مشارکت می‌کنند. این تنوع فرهنگی در کنار حضور شهروندانی از دیگر ادیان و مذاهب که برای ابراز احترام یا همکاری در خدمات‌رسانی حضور می‌یابند، جلوه‌ای از همزیستی اجتماعی و فرهنگ مدارا در جامعه هند را به نمایش می‌گذارد.

جامعه ایرانیان بمبئی نیز در این مراسم جایگاه ویژه‌ای دارد. مسجد ایرانیان، حسینیه‌های قدیمی و آرامستان رحمت‌آباد از مهم‌ترین مراکز تاریخی ایرانیان در این شهر هستند که دهه‌هاست در حفظ سنت‌های عاشورایی، آموزش معارف دینی و تقویت پیوندهای فرهنگی میان ایران و هند نقش ایفا کرده‌اند. حضور این مراکز در مسیر یا مقصد راهپیمایی، یادآور سهم ارزشمند ایرانیان در گسترش فرهنگ عاشورا در سواحل غربی هند است.

از منظر جامعه‌شناسی دین، پیاده‌روی اربعین در بمبئی را می‌توان نمونه‌ای از آیین‌های جمعی دانست که علاوه بر کارکرد مذهبی، در تقویت سرمایه اجتماعی، همبستگی درون‌جامعه‌ای و انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل‌های جدید نیز نقش دارد. مشارکت خانواده‌ها، فعالیت داوطلبانه جوانان، همکاری مؤسسات خیریه و هماهنگی میان انجمن‌های مختلف، نشان می‌دهد که این مراسم به بستری برای تقویت مسئولیت‌پذیری اجتماعی و تعامل میان اقشار گوناگون جامعه تبدیل شده است.

اربعین در بمبئی همچنین بازتابی از پیوند میان سنت و زندگی شهری مدرن است. هماهنگی با نهادهای شهری، پلیس، خدمات درمانی و سازمان‌های داوطلب، نشان می‌دهد که برگزاری چنین آیین‌هایی مستلزم همکاری میان نهادهای مذهبی و مدنی است. این تجربه، الگویی موفق از برگزاری مراسم مذهبی در کلان‌شهری چندفرهنگی مانند بمبئی به شمار می‌رود.

در مجموع، پیاده‌روی اربعین در بمبئی تنها بازآفرینی نمادین سفر نجف تا کربلا نیست، بلکه آیینی فرهنگی و اجتماعی است که مفاهیمی همچون عدالت، ایثار، خدمت، همبستگی و همزیستی مسالمت‌آمیز را در بستر جامعه هند بازنمایی می‌کند. استمرار این مراسم در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که فرهنگ عاشورا همچنان یکی از مهم‌ترین عناصر هویت شیعیان هند است و توانسته است، ضمن حفظ اصالت‌های تاریخی خود، با شرایط اجتماعی و فرهنگی شهرهای معاصر نیز سازگار شود. از این منظر، اربعین بمبئی را می‌توان یکی از مهم‌ترین جلوه‌های میراث فرهنگی زنده شیعیان هند دانست؛ میراثی که در کنار بُعد دینی، پیام‌آور گفت‌وگو، همدلی و مسئولیت اجتماعی در جامعه‌ای متکثر است.

منابع :

• Patrick Eisenlohr. Twelver Shia Muslims’ Right to the City: Public Performance, Media Practices, and Urban Atmospheres in Mumbai. Oxford University Press, 2023..
• Patrick Eisenlohr. The Urban Ritual: Ritual and Counter-Ritual During Muḥarram in Mumbai. Asian Ethnology..
• Iran Press News Agency. Arbaeen Mourning Rituals Held in India's Mumbai.
• The Times of India. Majlis, Processions Mark Muharram..
• The Times of India. Shias Mark 'Evening of the Oppressed' in Moharram with Piety and Remembrance.