کلیسای گلوریا  شاهکار معماری گوتیک و میراث کاتولیک بمبئی

کلیسای گلوریا (Gloria Church) که نام رسمی آن کلیسای بانوی شکوه ما (Our Lady of Glory Church؛ پرتغالی Nossa Senhora da Glória) است، یکی از باشکوه‌ترین و تاریخی‌ترین کلیساهای کاتولیک رومی در شهر بمبئی به شمار می‌رود. این کلیسا در محله بایکلا (Byculla) واقع شده و امروزه نه تنها یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی جامعه کاتولیک بمبئی است، بلکه از برجسته‌ترین آثار معماری گوتیک اوایل قرن بیستم در هند نیز محسوب می‌شود.

ریشه‌های این کلیسا به بیش از چهار قرن پیش بازمی‌گردد، زمانی که پرتغالی‌ها در سده شانزدهم میلادی بخش‌هایی از جزایر بمبئی را در اختیار داشتند و نخستین کلیساهای کاتولیک را در این منطقه بنا کردند. ساختمان کنونی کلیسا که بین سال‌های ۱۹۱۱ تا ۱۹۱۳ احداث شد، جایگزین کلیسای قدیمی مژگائون گردید و امروزه به عنوان یکی از شاخص‌ترین بناهای مذهبی شهر شناخته می‌شود. در سال ۲۰۱۹ پروژه مرمت و حفاظت این بنای ارزشمند موفق به دریافت جایزه شایستگی یونسکو در منطقه آسیا و اقیانوسیه برای حفاظت از میراث فرهنگی شد؛ افتخاری که اهمیت تاریخی، معماری و فرهنگی این کلیسا را در سطح بین‌المللی نشان می‌دهد.

پیشینه تاریخی؛ از مژگائون تا بایکلا

تاریخ کلیسای گلوریا با شکل‌گیری نخستین سکونتگاه‌های پرتغالی در بمبئی گره خورده است. حدود سال ۱۵۴۸ میلادی، کاپیتان پرتغالی آنتونیو پاسائو (António Pessoa) در عمارت شخصی خود در مژگائون عبادتگاهی کوچک بنا کرد که بعدها هسته اولیه کلیسای گلوریا شد.

با افزایش جمعیت کاتولیک‌ها، به‌ویژه پرتغالی‌ها و نوکیشان محلی، این عبادتگاه دیگر پاسخگوی نیاز جامعه نبود. از این‌رو، خانواده اشرافی دِ سوزا اِ لیما (De Souza e Lima) که از مالکان اصلی جزیره مژگائون بودند، هزینه ساخت کلیسایی بزرگ‌تر را بر عهده گرفتند. این کلیسا سرانجام در سال ۱۶۳۲ به دست راهبان فرانسیسکن تکمیل شد و به حضرت مریم با عنوان «بانوی شکوه ما» تقدیم گردید.

در طول سده‌های هفدهم و هجدهم، کلیسا چندین بار توسعه یافت و با کمک خاندان‌های پرتغالی و خیرین محلی بخش‌های مختلف آن بازسازی شد. در سال ۱۷۹۴، هم‌زمان با اختلافات میان نظام پادروادو (وابسته به کلیسای پرتغال) و پروپاگاندا فیده (وابسته به واتیکان)، کلیسای گلوریا تحت مدیریت پادروادو باقی ماند، هرچند بخشی از مؤمنان به کلیسای رزاری منتقل شدند.

در اوایل قرن نوزدهم، ساختمان کلیسا فرسوده شده بود؛ بنابراین در سال ۱۸۱۰ تخریب و بنای جدیدی در همان محل احداث شد که در سال ۱۸۱۱ افتتاح و در سال ۱۸۴۴ رسماً تقدیس گردید.

انتقال کلیسا به منطقه بایکلا

در آغاز قرن بیستم، با توسعه بندر بمبئی و اجرای طرح‌های راه‌آهن، دولت وقت تصمیم گرفت زمین کلیسای تاریخی مژگائون را برای گسترش خطوط راه‌آهن بندر بمبئی تملک کند. پس از مذاکرات طولانی میان مسئولان بندر و مقامات کلیسایی، سرانجام اسقف‌نشین در سال ۱۹۱۰ مبلغ دو لک روپیه (دویست هزار روپیه وقت آنزمان) را به عنوان غرامت پذیرفت. ساختمان قدیمی کلیسا تخریب شد و محل آن در اختیار بندر قرار گرفت. برای حفظ تداوم فعالیت مذهبی، زمینی در محله بایکولا برای ساخت کلیسایی جدید اختصاص یافت. سنگ بنای این بنا در ۲۹ ژانویه ۱۹۱۱ توسط دوم ماتئوس د اولیویرا خاویر، اسقف اعظم گوا و پاتریارک هند شرقی، نهاده شد. عملیات ساختمانی در پایان سال ۱۹۱۲ به اتمام رسید و کلیسا در سال ۱۹۱۳ به طور رسمی افتتاح و تقدیس شد.

معماری؛ یکی از زیباترین کلیساهای گوتیک هند

برخلاف کلیسای قدیمی که ویژگی‌های معماری پرتغالی را داشت، بنای جدید کاملاً بر اساس سبک احیای گوتیک انگلیسی (English Gothic Revival) طراحی شد؛ سبکی که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در بسیاری از ساختمان‌های شاخص بمبئی، از جمله ایستگاه چاتراپاتی شیواجی، دانشگاه بمبئی و دادگاه عالی، نیز به کار گرفته شد. نقشه کلیسا به شکل صلیب لاتین طراحی شده است؛ الگویی که در معماری سنتی کلیساهای غربی جایگاه ویژه‌ای دارد.

از مهم‌ترین ویژگی‌های معماری این بنا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• برج اصلی با ارتفاع حدود ۱۶۰ فوت (حدود ۴۹ متر) که از دوردست نیز قابل مشاهده است.
• طول کلیسا حدود ۲۰۵ فوت و عرض آن ۶۵ فوت است.
• پنج محراب سنگی با تزئینات کامل گوتیک که با ظرافت فراوان حجاری شده‌اند.
• پنجره‌های نوک‌تیز با قاب‌های سنگی و شیشه‌های رنگین که نور طبیعی را به شکلی چشمگیر وارد فضای داخلی می‌کنند.
• دو پنجره بزرگ گل رز (Rose Window) با قطر حدود ۱۸ فوت که از شاخص‌ترین عناصر معماری گوتیک به شمار می‌روند.
• سقف‌های بلند با طاق‌های نوک‌تیز و ستون‌های کشیده که حس شکوه و معنویت را در فضای داخلی تقویت می‌کنند.

این ویژگی‌ها سبب شده‌اند که کلیسای گلوریا از زیباترین نمونه‌های معماری نئوگوتیک در غرب هند محسوب شود.

جایگاه فرهنگی و اجتماعی

کلیسای گلوریا تنها یک بنای مذهبی نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی شهر بمبئی است. این کلیسا طی بیش از یک قرن گذشته محل برگزاری جشن‌های مذهبی، مراسم ازدواج، غسل تعمید، اعیاد کریسمس و عید پاک و همچنین فعالیت‌های خیریه و آموزشی جامعه کاتولیک بوده است.

علاوه بر این، شکوه معماری آن توجه فیلم‌سازان هندی را نیز به خود جلب کرده است. مشهورترین نمونه، فیلم کلاسیک «امار، اکبر، آنتونی» (۱۹۷۷) به کارگردانی مانموهان دسایی است که بخش‌هایی از آن در فضای این کلیسا فیلم‌برداری شد. از آن زمان، کلیسای گلوریا بارها در فیلم‌ها، مجموعه‌های تلویزیونی و آثار مستند به تصویر کشیده شده است.

حفاظت از میراث فرهنگی

در دهه‌های اخیر، شرایط آب‌وهوایی مرطوب بمبئی، آلودگی و گذر زمان موجب آسیب‌دیدگی بخش‌هایی از ساختمان شد. به همین دلیل، پروژه‌ای گسترده برای مرمت و استحکام‌بخشی بنا با همکاری متخصصان حفاظت از میراث فرهنگی اجرا گردید. این طرح در سال ۲۰۱۹ موفق به دریافت جایزه شایستگی یونسکو در منطقه آسیا و اقیانوسیه شد؛ جایزه‌ای که به پروژه‌های موفق در زمینه حفاظت از بناهای تاریخی اعطا می‌شود و نشان‌دهنده رعایت استانداردهای بین‌المللی در مرمت این کلیسا است.

آیین‌های مذهبی

کلیسای گلوریا همچنان یکی از فعال‌ترین مراکز مذهبی کاتولیک در بمبئی است. مراسم روزانه عشای ربانی، دعاهای هفتگی، جشن‌های مذهبی و برنامه‌های آموزشی به طور منظم در آن برگزار می‌شود.

یکی از مهم‌ترین آیین‌های این کلیسا، غسل تعمید نوزادان است که معمولاً در دومین و چهارمین یکشنبه هر ماه، پس از مراسم عشای ربانی صبح برگزار می‌شود. والدینی که قصد تعمید فرزند خود را دارند، پیش از آن در دوره‌های آموزشی ویژه شرکت کرده و مدارک لازم را به دفتر کلیسا ارائه می‌کنند.

کلیسای گلوریا فراتر از یک عبادتگاه، بخشی از تاریخ چهارصدساله حضور مسیحیت کاتولیک در بمبئی است. این بنا با پیشینه‌ای که از دوران استعمار پرتغال آغاز می‌شود و در دوره حکومت بریتانیا ادامه می‌یابد، نمادی از تحول تاریخی، فرهنگی و معماری این شهر به شمار می‌رود. شکوه معماری گوتیک، نقش آن در زندگی مذهبی جامعه کاتولیک، حضور در فرهنگ عامه و موفقیت در حفاظت میراث فرهنگی، جایگاه ویژه‌ای به این کلیسا در میان بناهای تاریخی هند بخشیده است.

علاقمندان جهت بازدید می توانند به سایت رسمی این کلیسا به آدرس https://gloriabyculla.wordpress.com/history-of-gloria-church/  مراجعه فرمایند.