مدرسه دینی اهل سنت محمود گاوان : میراث درخشان دانش و فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در قلب دکن
در میان آثار ارزشمند تمدن اسلامی در شبهقاره هند، مدرسه محمود گاوان در شهر بیدر ایالت کارناتاکا، جایگاهی ممتاز دارد. این بنای باشکوه که در سال ۸۷۶ هجری قمری (۱۴۷۱–۱۴۷۲ میلادی) به دستور خواجه محمود گاوان، وزیر دانشمند و نامدار سلطنت بهمنی، ساخته شد، نه تنها یکی از بزرگترین مراکز علمی جهان اسلام در سده نهم هجری بود، بلکه نمادی از پیوند عمیق فرهنگ ایرانی و تمدن اسلامی با سرزمین دکن به شمار میآید.
خواجه محمود گاوان، دانشمند، سیاستمدار، ادیب و بازرگان ایرانی، اهل گیلان بود که پس از سفر به هند، به دلیل دانش، تدبیر و تواناییهای مدیریتی خود به مقام وزارت سلطنت بهمنی رسید. وی بخش مهمی از ثروت شخصی خود را صرف ساخت این مدرسه کرد تا مرکزی برای تعلیم علوم دینی، عقلی و ادبی در اختیار طالبان علم قرار گیرد. این اقدام، نشاندهنده جایگاه والای علم و فرهنگ در اندیشه او و اهتمام ایرانیان مهاجر به گسترش دانش در هند است.
دانشگاهی بزرگ به سبک مدارس خراسان
مدرسه محمود گاوان بر اساس الگوی مدارس بزرگ خراسان و ماوراءالنهر طراحی شده بود؛ همان سنتی که در مراکزی همچون نیشابور، هرات و سمرقند شکوفا شده بود. این مجموعه در حقیقت یک دانشگاه مسکونی به شمار میرفت که افزون بر کلاسهای درس، دارای مسجد، کتابخانه، خوابگاه دانشجویان، محل اقامت استادان، سالنهای تدریس، غذاخوری و فضاهای پژوهشی بود.
در این مدرسه علاوه بر علوم اسلامی همچون تفسیر، حدیث، فقه، کلام و ادبیات عرب، علوم عقلی از جمله فلسفه، منطق، ریاضیات، نجوم و دیگر دانشهای رایج آن روزگار نیز تدریس میشد. استادان برجستهای از ایران، عراق، خراسان و سرزمینهای مختلف اسلامی در این مرکز علمی حضور داشتند و بیش از پانصد دانشجو از نقاط مختلف هند و دیگر کشورهای اسلامی، به صورت رایگان در آن تحصیل و اقامت میکردند.
از افتخارات این مدرسه، کتابخانهای عظیم با حدود سه هزار جلد کتاب بود که در روزگار خود از غنیترین کتابخانههای منطقه محسوب میشد و مجموعهای ارزشمند از آثار علوم اسلامی، ادبی و فلسفی را در خود جای داده بود.
شکوه معماری ایرانی در دکن
مدرسه محمود گاوان یکی از زیباترین نمونههای معماری اسلامی در جنوب هند است. این بنا با الهام از سبک معماری ایرانی، بهویژه مدارس تیموری، ساخته شده و جلوهای از هنر معماری خراسانی را در دکن به نمایش میگذارد.
ساختمان اصلی با ابعادی نزدیک به ۷۴ متر در ۶۷ متر پیرامون حیاطی وسیع شکل گرفته و دارای سه طبقه بوده است. در ورودی باشکوه آن دو مناره بلند قرار داشت که هر یک حدود سی متر ارتفاع داشتند. دیوارها و منارهها با کاشیهای لعابدار فیروزهای، سبز، زرد و سفید پوشیده شده بودند؛ کاشیهایی که یادآور بناهای باشکوه اصفهان، هرات و سمرقند هستند.
تزئینات اسلیمی، نقوش گیاهی، خطوط زیبای اسلامی و کتیبههای قرآنی، جلوهای چشمنواز به این مجموعه بخشیدهاند. بخشهایی از این کاشیکاریهای نفیس، با وجود گذشت بیش از پنج قرن، همچنان بر دیوارهای مدرسه باقی مانده و عظمت هنری آن را به نمایش میگذارد.
بر فراز نمای اصلی مدرسه، کتیبهای به زبان فارسی نقش بسته است که تاریخ ساخت بنا را با استفاده از عبارت قرآنی «رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا» بیان میکند؛ سنتی هنرمندانه که در معماری اسلامی ایران رواج فراوان داشته است. عبارت روی این کتیبه:
این مدرسه رفیع و محمود بنا
تعمیر شده است قبله اهل صفا
آثار پذیرفته شده بین که تاریخش
از آیت ربّنا تقبّل مِنا
روزگار سخت یک بنای تاریخی
مدرسه محمود گاوان در طول تاریخ بارها آسیب دید. در دوره لشکرکشیهای مغولان هند و بهویژه در زمان اورنگزیب، بخشهایی از آن به عنوان پادگان نظامی مورد استفاده قرار گرفت. ذخیره شدن باروت در یکی از برجها موجب انفجاری سهمگین شد که حدود یکچهارم ساختمان را نابود کرد و یکی از منارهها و ورودی اصلی را از میان برد.
چند دهه بعد نیز اصابت صاعقه آسیبهای بیشتری بر پیکره بنا وارد ساخت و این مرکز علمی به تدریج متروک شد. هنگامی که سازمان باستانشناسی هند در سال ۱۹۱۴ مسئولیت حفاظت از آن را بر عهده گرفت، مدرسه در وضعیت نیمهویران قرار داشت.
با وجود این خسارتها، بخش قابل توجهی از شکوه معماری بنا همچنان پابرجاست و بقایای آن تصویری روشن از عظمت یکی از مهمترین دانشگاههای جهان اسلام در قرون میانه ارائه میدهد.
جایگاه فرهنگی و تاریخی
امروزه مدرسه محمود گاوان یکی از ارزشمندترین یادگارهای دوره بهمنی و از مهمترین آثار معماری اسلامی در هند به شمار میآید. این بنا از سال ۱۹۱۴ تحت حفاظت سازمان باستانشناسی هند (ASI) قرار دارد و در سال ۲۰۱۴ نیز همراه با مجموعه آثار تاریخی سلطنت دکن در فهرست آزمایشی میراث جهانی یونسکو ثبت شد؛ اقدامی که امیدها را برای ثبت نهایی این مجموعه در فهرست میراث جهانی افزایش داده است.
این مدرسه تنها یک ساختمان تاریخی نیست؛ بلکه یادآور دورانی است که دانش، فرهنگ و گفتوگوی علمی مرزهای جغرافیایی را درنوردیده بود و اندیشمندان ایرانی، عرب، ترک و هندی در کنار یکدیگر به تولید علم میپرداختند. مدرسه محمود گاوان نماد پیوند تمدنی ایران و هند، شکوفایی فرهنگ اسلامی در دکن و نقش بیبدیل دانش در ساخت تمدن است.
ویرانههای خاموش این مدرسه، هنوز روایتگر روزگاری هستند که صدای درس و بحث، تلاوت قرآن، مباحث فلسفی و گفتوگوهای علمی در صحنهای آن طنینانداز بود. هر آجر و هر کاشی باقیمانده از این بنا، داستانی از شکوه تمدنی را بازگو میکند که میراث مشترک جهان اسلام و شبهقاره هند است.
منابع:
نظر شما