مذهب دیوبندی شامل گروهی از اهل سنت حنفی است که با برخی دیگر از گروه های اهل تسنن درعقاید و بابعضی دیگر درمسائل شرعی اختلاف نظر دارد. این نام به دلیل دارالعلوم دیوبند برای علماء و اندیمشندان مرتبط با این فکر و اندیشه به کار رفته است. علمای دیوبند ادعا می کنند که این جنبش برای حفظ عقاید و ایدئولوژی اصیل اسلامی مسلمانان شبه قاره که تحت تأثیر امپریالیسم انگلیس و فرهنگ هندوهای آن زمان قرار گرفته بودند، آغاز شد. حوزه علمیه دارالعلوم دیوبند نیز بویژه برای تضمین این هدف تأسیس شده بود. علمای دیوبندبه رهبری محمد قاسم نانوتوی، بزرگترین عالم و از معروفترین روسای حوزه های علمیه اهل تسنن هند در آن زمان، با همکاری و هم اندیشی برخی از رفقایش این فرقه را در دارالعلوم دیوبند در 30 می 1866 میلادی بر اساس تعالیم و عقاید شاه ولی الله مجدد اهل تسنن قرن هیجدهم میلادی در شبه قاره تشکیل دادند. این جنبش در سالهای بعد با هدایت از اندیشه های شاه ولی الله در شبه قاره هند به رشد و تکامل خود ادامه داد.
پیش زمینه:
پس از تسلط شبه قاره توسط استعمار بریتانیا در سال 1757، مسلمانان آن سرزمین به طور فزاینده ای به حاشیه رانده شدند و نفوذ فرهنگ بریتانیا در جامعه هند ریشه دوانید. همچنین به دلیل زندگی مختلط در جامعه هندو برای قرن ها، برخی از آداب و رسوم هندو در بین مسلمانان بشدت رواج یافته بود. در چنین شرایطی، شاه ولی الله، متفکر، محدث و فیلسوف مشهور شبه قاره هند، در اواسط قرن هجدهم، «جنبش ولی اللهی» را برای اصلاح مسلمانان شبه قاره به راه انداخت. هدف این جنبش مبارزه برای حل مشکلات اجتماعی، سیاسی و مذهبی مسلمانان هند بود. شاه ولی الله پس از شناسایی ایرادات موجود در تصوف اسلامی آن زمان اصلاحاتی را برای بهتر نمودن راه و روش آن آغاز کرد. وی با رفتارهای نادرست صوفیان مخالفت کرد و سعی کرد تعالیم صوفیانه را با اصول اسلامی تطبیق دهد.
پس از رحلت شاه ولی الله محدث دهلوی، درسال 1762، پسرانش، شاه عبدالعزیزمحدث دهلوی و شاه عبدالقادر دهلوی، میراث علمی پدری خود را ادامه دادند. عبدالعزیزمحدث دهلوی در سال 1802 برای القای حس آزادی در میان مسلمانان هند، فتوای معروف به "فتوای دارالحرب" را برای جهاد علیه دولت بریتانیا صادر کرد. سیداحمد بریلوی(متولد 1786) از شاگردان شاه عبدالعزیز که بسیار تحت تأثیر تعالیم و اندیشه های شاه ولی الله قرارگرفته بود، همراه با شاه اسماعیل فرزند شاه عبدالغنی، پسر بزرگ شاه ولی الله دهلوی به پیشبرد «تحریک ولی اللهی» درمناطق مختلف شبه قاره هند پرداخت. این زمانی بود که قدرت سیاسی مسلمانان در هند رو به زوال بود، سیک ها کنترل تمام پنجاب را به دست گرفته بودند و انگلیسی ها کنترل بقیه هند را در دست داشتند.
سیداحمدبریلوی معروف به سید احمد شهید، در ادامه جنبش شاه ولی الله، جنبش جهادی خود رابه نام «مجاهدین تحریک» علیه سیک ها راه اندازی کرد و در منطقه خیبر پختونخوا امروزیدر پاکستان با سیک ها جنگید و حکومتی کوتاه مدت در مناطق فتح شده تأسیس کرده و قوانین اسلامی را در آنجا اجرا کرد. اما در نهایت در سال 1831، در نتیجه دسیسه های رنجیت سینگ حکمران سیک ها، برخی از ارباب های پختون های محلی که از همکاران سید احمد بودند، بی وفا شدند و در نتیجه به همراه شاه اسماعیل و بعضی از همرزمان خود در میدان جنگ در منطقه بالاکوت در خیبر پختونخوا به شهادت رسید. در سراسر شبه قاره هند، جنبش شاه ولی الله به نام «تحریک ولی اللهی» و جنبش جهادی سید احمد بریلوی به نام «مجاهدین تحریک» اساس و پایه محکمی برای جنبش دیوبندی در شبه قاره در قرن نوزدهم فراهم کردند.
اعتقادات دیوبندی ها:
علمای دیوبند براین باورندکه فرقه دیوبندی نام هیچ اندیشه جدیدی نیست، بلکه نام عقایدی است که از طریق صحابه و پیروان جانشینان پیامبر اکرم حضرت محمد مصطفی (ص) قرن ها پیش به مسلمانان رسیده بود. علمای دیوبند این مکتب فکری را راه اعتدال می نامند. همچنین پیروان این مکتب، خود را نسبت به عقاید صحابه پیامبر صلی الله علیه وآله اهل مدارا می دانند و آداب و رسومی را که بعدها در مسلمانان رواج یافت، جایز نمی دانند.
هدف علمای دارالعلوم دیوبند، مخالفت با تمام آداب و رسومی بود که در دین بدعت به شمار می رفت و در اثر نفوذ دولت شاهنشاهی بریتانیا و دیگر تمدن های هند در میان مسلمانان پدید آمده بود. به گفته علمای دارالعلوم دیوبند، این نام مکتب مدرنی است که مفهوم جامع، اصیل و معتدل مذهب اهل تسنن، فارغ از افراط و تفریط را ارائه می کند.
علمای دیوبند اعتقادات برخی از گروه های اهل تسنن را نمی پذیرند و می گویند که مسلمانان فقط از طریق متون قرآن و حدیث می توانند راهنمایی های دینی به دست آورند. اگر موضوعی از قرآن و حدیث روشن نشد، از طریق اجماع و حتی اگر اجماع نیز ثابت نشد، از طریق قیاس استنباط می شود.
علمای دیوبند مانند پیروان مکتب وهابی آنقدر تندرو و خشونتگرا نیستندکه تخریب قبور و هتک حرمت شخصیت های مذهبی را قابل قبول بدانند و به همین ترتیب مانند برخی دیگر از مکاتب اهل تسنن(بریلویان) نیستند که ساختن ساختمان های بلند و مجلل روی قبرها، برگزاری مراسم دینی مذهبی در قبرستان ها درچارچوب آداب و رسوم غیر اسلامی و اطعام مردم به شکل نذرهای مختلف را جایز نمی دانند. علمای دیوبند به احترام همه صحابه و تابعین و فقها و مجتهدان و علمای حدیث و بزرگان دین معتقدند.
علمای دیوبند بیشترین تأکید را بر توحید دارند تا شرک یا عوامل دیگر شرک با عقاید و عبادات مسلمانان جمع نشود و از این رو استمداد از غیر خدا را شرک می دانند. علمای دیوبند معتقدند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بهترین مردم و بهترین پیامبران است، اما در عین حال به بشر بودن ایشان نیز معتقدند لذا نور گفتن و شاهد و ناظر دانستن پیامبر بعد رحلت را جایز نمی دانند. آنها با روش هایی که مرزهای بندگی را می شکند و برای اثبات مقام والای پیامبر(ص) به مرزهای الوهیت منتهی می شود، به شدت مخالفند. دیوبندی اطاعت از رسول گرامی اسلام (ص) را واجب مطلق می دانند، ولی افراط در ساحت ایشان را جایز نمی دانند. علمای دیوبند به زندگی جسمانی حضرت محمد صلی الله علیه و آله در برزخ اعتقاد دارند، اما آن را با زندگی دنیوی یکی نمی دانند. همین طور معتقدند که علم پیامبر اسلام از علم کل هستی بیشتر است، ولی به علم غیب مطلق پیامبراسلام یقین ندارند. آنان علیرغم اعتقاد به عظمت فکری رسول اسلام، علم آن حضرت را حادث و جزئی می دانند، زیرا بر اساس عقیده آنان، علم مطلق، ابدی و کامل به غیب فقط متعلق خداوند متعال است.
صحابه، براساس عقیده آنها بهترین و برگزیدگان پس از پیامبران و معیار حق برای بشر هستند. علمای دیوبند به عظمت همه صحابه یقین دارند. با این حال، آنها به تفاوت شأن و رتبه بین اصحاب نیز اذعان دارند. به گفته آنها ابوبکر بهترین صحابه است و بعد از او عمر و بعد عثمان و در رتبه چهارم امام علی علیه السلام قرار دارند. غیر از آنها بقیه صحابه در تعالی برابرند. بر اساس قول معروف «الصحابۃ کلهم عدول» همه صحابه را عادل می دانند و در این زمینه هیچ فرقی بین صحابه قائل نیستند. این تفکر را سنگ بنای ایمان اهل سنت می دانند. دیوبندی ها همه اصحاب را معیار حق و چراغ هدایت همه امت می دانند. آنان برای اثبات این عقیده به قول پیامبر اسلام(ص) از کتب خود استناد می کنند که می فرماید: «اصحاب من مانند ستارگان هستند، از هر که پیروی کنی هدایت خواهی شد». علمای دیوبند با وجود معصوم ندانستن صحابه، احترام و کرامت صحابه را بر مسلمانان واجب می دانند و شبهات و سوء استفاده از آنها را جایز نمی دانند. آنان هر کس را که نسبت به صحابه بدگمانی و بدگمانی داشته باشد منحرف از اسلام و کافر می دانند.
علمای دیوبند محبت و احترام به بزرگان دین را ضروری می دانند، اما در عین حال افراط در این محبت و احترام را حرام می دانند. به گفته آنان، طواف قبور بزرگان دین، سجده بر قبورآنان، نذر و دعا، حاجت طلبی با توسل به میت و کمک گرفتن از اهل قبور را حرام و خلاف شرع می دانند. علمای دیوبند برای پیروی در امور دینی بیعت با علما و بزرگان دین را به عنوان رهبر و مرشد حرام ناجایز می دانند.
تقلید از فقهای اهل تسنن
علمای دیوبند در شریعت از مکتب فقهی حنفی پیروی می کنند، اما مکاتب فقهی اربعه و امامان اربعه را نیز صحیح می دانند و معتقدند مسلمان می تواند از هر یک از این چهار فقیه پیروی کند. بر اساس اعتقاد آنها هیچ مسلمانی نمی تواند به طور همزمان از این چهار مکتب فقهی پیروی کند، زیرا مسائلی وجود دارد که در یک مکتب فقهی جایز است، اما در مکتب دیگر ممکن است جایز نباشد، در این صورت استدلال آنها این است که اگر به شخص اجازه داده شود از همه فقها به طور همزمان پیروی کند، آنگاه انسان مطابق میل خود از آسان ترین فقه بهره مند می شود و در نتیجه بنده امیال خود می شود.
از نظر عقلی، علمای دیوبند هم تفریط و هم افراط در عظمت و احترام صحابه و بزرگان را حرام می دانند. آنها مخالف تمام آداب و رسوم مسلمانان هستند که توسط قرآن و حدیث ثابت نشده و تداوم آن به اوایل اسلام نرسیده است، بلکه در زمان های بعدی ابداع شده است. این افراد تنها به تقلید از آنچه از قرآن و حدیث و با تفسیر علما ثابت شده است، معتقدند.
علمای دیوبند، "جماعت تبلیغی" را برای تبلیغ دین در سراسر جهان و اصلاح مسلمانان و همچنین"جمعیت علمای هند" را برای حفظ هویت دینی و منافع مسلمانان در عرصه اجتماعی سیاسی و اقتصادی تأسیس کردند. "جمعیت علمای هند" در پاکستان به شکل "جمعیت علمای اسلام" وجود دارد که رئیس و رهبر آن مولانا فضل الرحمن است.
امروزه علمای دیوبند بیشترین تعداد مدارس دینی را در هند، بنگلادش و پاکستان اداره می کنند. پیروان این مذهب علاوه بر شبه قاره در افغانستان و بلوچستان ایران نیز اکثریت دارند، زیرا اکثر علمای اهل سنت افغانستان و بلوچستان ایران از فارغ التحصیلان حوزه های علمیه دیوبندی در پاکستان هستند. قابل ذکر است که طالبان افغانستان و طالبان پاکستان نیز در مدارس دیوبندی در ایالت خیبر پختونخوا تأسیس شده اند. جدای از آنها، گروه های جهادی مختلف که در کشمیر علیه هند می جنگیدند نیز وابسته به فرقه دیوبندی بودند. بنیانگذاران گروه های تکفیری از جمله سپاه صحابه، جندالله و لشکر جنگوی نیز دیوبندی بودند.
زمانی که افغانستان توسط روسیه مورد حمله قرار گرفت، مجاهدین برای جهاد قیام کردند، آن سازمان ها نیز تقریباً با افکار علمای دیوبند مرتبط بودند که نه تنها علیه روسیه بلکه بعدها علیه آمریکا و پاکستان نیز جنگیدند.
کتاب معتبر در مورد عقاید علمای دیوبند در شبه قاره «المهند علی المفند» نوشته مولانا خلیل احمدسهارانپوری یکی از علمای معروف دیوبندی هاست که براساس این کتاب علمای دیوبند درعقاید از امام ابومنصور ماتریدی و در فقه از امام ابوحنیفه پیروی می کنند. آنها سه مکتب فقهی باقی مانده یعنی مالکی، شافعی و حنبلی را نیز صحیح می پذیرند.
مخالفت دیوبندی با مکاتب فکری اهل تسنن دیگر
علمای دیوبند در عقاید با مکتب بریلوی تفاوت دارند در حالی که در مسائل شرعی و فقهی با اهل حدیث اختلاف دارند.
مخالفت با مکتب بریلوی
اگرچه علمای دیوبند و بریلوی هر دو مقلد هستند و از فقه امام ابو حنیفه پیروی می کنند، اما تفاوت هایی عمده ای بین آنها نیز وجود دارد. یکی از دلایل مهم مخالفت مکتب بریلوی با دیوبندی ها، اظهاراتی است که درکتب برخی از علماء و دانشمندان دیوبند ذکر شده است که توسط احمد رضاخان موسس و رهبر مکتب بریلوی و علمای بریلوی همفکر دیگر کفر اعلام شد و برخی علمای عرب نیز آن را تایید کردند. شرح آن در قالب کتابی به نام حسام الحرمین منتشر شده است.
بریلوی ها معتقدند که به حضرت محمد صلی الله علیه و آله علم کامل به غیب داده شده است، یعنی هر آنچه قبل و بعد خواهد بود به ایشان داده شده است. درحالی که علمای دیوبندی معتقدند پیامبر صلی الله علیه و آله فقط آنقدر علم غیب را داشته که خداوند در طول زمان بقدر احتیاج به ایشان عطا کرده است، در حالی که فقط علم حق تعالی نامحدود است.
به عقیده علمای دیوبند، اگرچه حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم از همه مخلوقات بیشترین علم را داشتند، اما علم غیب ایشان ذاتی نبود بلکه حادث، جزئی و محدود بوده است، یعنی خداوند به مرور زمان و برحسب نیازبه ایشان علم داده است و به همین دلیل علم رسول اکرم لامحدود نیست، درحالیکه علم کلی و ابدی فقط متعلق به خداوند است.
اختلاف با اهل حدیث(وهابی)
ازآنجایی که اهل حدیث(سلفی و وهابی ها) غیر مقلد هستند و تقلید و پیروی از هیچ یک از ائمه اربعه را جایز نمی دانند، در حالی که دیوبندی ها در امور شرعی از فقه حنفی پیروی می کنند و بقیه امامان از جمله امام احمد، امام شافعی و امام مالک را نیز برحق می دانند.
به عقیده اهل حدیث، هر مسئله شرعی فقط از طریق قرآن و حدیث حل می شود. ولی دیوبندی ها معتقدندکه هر مسئله شرعی باید از طریق قرآن حل شود، و اگر حل مسئله در قرآن یافت نمی شود، از طریق سنت پیامبر و اگر در سنت یافت نمی شود، با اجماع صحابه حل می شود و اگر در آنجا نیز یافت نشد، با قیاس حل می شود.
شخصیت های کلیدی مذهبب دیوبند
مولانا محمد قاسم نانوتوی
مولانا رشید احمد گنگوهی
مولانا اشرف علی تهانوی
مولانا محمود حسن دیوبندی
مولانا حسین احمد مدنی
مولانا سید عطاء الله شاه بخاری
مولانا شبیراحمد عثمانی
مولانا عبیدالله سندهی
مولانا مفتی محمود
مولانا سمیع الحق
مولانا اسعد مدنی
مولانا ارشد مدنی
مولانا محمود مدنی
مولانا نور حسین قاسمی
حوزه های علمیه دیوبندی معروف در هند
دارالعلوم دیوبند(مرکزی اصلی دیوبندی ها)، توسط مولانا محمد قاسم نانوتوی در سال ۱۸۶۶ در منطقه دیوبند، هند تاسیس شد.
جامعه مظاهرالعلوم سهارنپور، توسط مولانا سعادت علی درسال۱۸۶۶ در منطقه سهارنپور، هند تاسیس شد.
جامعه دارالعلوم ندوۃ العلماء، توسط مولانا محمدعلی مونگیری در سال۱۸۹۸ در منطقه لکهنو، هند تاسیس شد.
جامعه مفتاح العلوم، توسط مولانا امام الدین در سال۱۸۷۷ در ایالت اتر پردیش، هند تاسیس شد.
جامعه قاسمیه مدرسه شاهی، توسط مولانا محمد قاسم نانوتوی در سال ۱۸۷۹ در منطقه مراد آباد، هند تاسیس شد.
جامعه اسلامیه تعلیم الدین، توسط مولانا احمدحسن در سال۱۹۲۸ در منطقه گجرات، هند تاسیس شد.
حوزه های علمیه دیوبندی معروف در پاکستان
دارالعلوم کراچی تاسیس توسط مفتی محمد شفیع در سال۱۹۵۱ در کراچی
جامعه العلوم الاسلامیه بنوری تاؤن تاسیس توسط مفتی محمد یوسف بنوری در سال ۱۹۵۴ در کراچی
جامعه فاروقیه تاسیس توسط مفتی سلیم الله خان در سال۱۹۶۷ در کراچی
جامعه الرشید تاسیس توسط مفتی رشید احمد لدهیانوی در سال۱۹۷۷ در کراچی
جامعه عربیه احسن العلوم تاسیس توسط مولانا زر ولی خان در سال۱۹۷۷ درکراچی
جامعه بنوریه عالمیه تاسیس توسط مفتی محمد نعیم در سال۱۹۷۹ در کراچی
جامعه دارالعلوم صدیقیه توسط مولانا مشکور هاشمی تاسیس در سال ۱۹۹۰ در کراچی
جامعه خیرالمدارس تاسیس توسط مولانا خیر محمدجالندهری در سال۱۹۴۷ در ملتان، ایالت پنجاب
جامعه اشرفیه تاسیس توسط مولانا محمد حسن درسال ۱۹۴۷ در لاهور، ایالت پنجاب
جامعه دارالعلوم حقانیه تاسیس توسط مولاناعبدالحق درسال ۱۹۴۸ درخیبر پختونخواه
در حال حاضر، برجسته ترین عالم و شیخ حدیث دیوبندی های پاکستان مفتی محمدتقی عثمانی است که به عنوان قاضی دادگاه شرعی در پاکستان نیز خدمت کرده است. پیش از او برادر بزرگش محمد رفیع عثمانی و پیش از برادرش استادشان مفتی سلیم الله خان شیخ الحدیث دیوبندی بودند.
کتاب"المهندعلی المفنّد" درمورد عقاید دیوبندی ها
نویسنده: مولانا خلیل احمد سهارنپوری
منابع:
https://www.bbc.com/urdu/pakistan/2010/07/100702_brelvi_deobandi
نظر شما