قرآنهای نفیس و تاریخی هند، میراثی از هنر، ایمان و تمدن اسلامی
ورود دین مبین اسلام به شبهقاره هند، علاوه بر ایجاد تحول در عرصههای دینی و اجتماعی، فصل تازهای در تاریخ هنر، کتابآرایی و خوشنویسی اسلامی گشود. از نخستین سدههای اسلامی، بازرگانان عرب از طریق سواحل جنوب هند، بهویژه ایالت کرالا، اسلام را به این سرزمین معرفی کردند و به تدریج با گسترش حکومتهای اسلامی در شمال و مرکز هند، فرهنگ اسلامی در ابعاد مختلف شکوفا شد. در این میان، قرآن کریم نه تنها کتاب مقدس مسلمانان، بلکه یکی از مهمترین محورهای هنر اسلامی در هند به شمار میرفت.
از قرن سیزدهم میلادی و همزمان با استقرار حکومتهای مسلمان، بهویژه سلطنت دهلی، سلسلههای دکن و سپس امپراتوری مغول، کتابت قرآن به هنری فاخر و ارزشمند تبدیل شد. خوشنویسان، مذهبان، صحافان و هنرمندان برجسته سالها از عمر خود را صرف نگارش نسخههایی میکردند که علاوه بر ارزش معنوی، شاهکارهایی از هنر اسلامی محسوب میشدند. بسیاری از این قرآنها با طلا، نقره، لاجورد، یاقوت، رنگهای طبیعی و حتی سنگهای قیمتی تزیین میشدند و در کتابخانههای سلطنتی یا خزانههای حکومتی نگهداری میشدند. امروزه هند یکی از غنیترین مجموعههای نسخههای خطی قرآن در جهان اسلام را در اختیار دارد. این آثار نه تنها نمایانگر جایگاه قرآن در فرهنگ اسلامی هند هستند، بلکه تحول هنر خوشنویسی، تذهیب، صحافی و کتابآرایی را نیز به نمایش میگذارند.
قرآن منسوب به حضرت علی (ع) در کتابخانه رضا، شهر رامپور
یکی از مشهورترین و ارزشمندترین نسخههای قرآن در هند، نسخهای است که در کتابخانه تاریخی رضا (Rampur Raza Library) در شهر رامپور ایالت اوتارپرادش نگهداری میشود. بر اساس سنتهای تاریخی و روایتهای موجود، این نسخه به حضرت علی بن ابیطالب (ع)، نخستین امام شیعیان و داماد پیامبر اسلام (ص)، منسوب است. هرچند این انتساب از دیدگاه پژوهشگران معاصر نیازمند بررسیهای بیشتر است و درباره آن اتفاقنظر کامل وجود ندارد، اما این نسخه همواره از ارزش معنوی و تاریخی فراوانی برخوردار بوده است.
گفته میشود نواب کلبه علیخان، حاکم رامپور، این قرآن را در جریان سفر حج خود در سال ۱۸۷۲ میلادی به هند منتقل کرد. نسخه مزبور بر روی پوست حیوان (پارشمن یا پرگامنت) نوشته شده و از لحاظ سادگی، نوع خط و سبک نگارش، از نمونههای بسیار کهن قرآنهای اسلامی به شمار میرود. برخلاف بسیاری از قرآنهای سلطنتی، این نسخه فاقد تزیینات پرزرقوبرق است و همین سادگی، اصالت تاریخی آن را برجستهتر میکند. کتابخانه رضا امروزه یکی از مهمترین مراکز نگهداری نسخههای خطی اسلامی در هند است و هزاران نسخه نفیس فارسی، عربی، اردو و ترکی را در خود جای داده است.
قرآن مینیاتوری موزه سالار جنگ
از شگفتانگیزترین آثار هنری جهان اسلام، قرآن مینیاتوری نگهداریشده در موزه سالار جنگ حیدرآباد است. این نسخه که تنها حدود دو در سه سانتیمتر اندازه دارد، یکی از کوچکترین قرآنهای دستنویس جهان محسوب میشود. این قرآن در ۳۱ برگ بسیار کوچک نوشته شده و با وجود ابعاد فوقالعاده محدود، تمام ویژگیهای یک نسخه کامل و هنرمندانه را داراست. ظرافت خوشنویسی، دقت در نگارش و هماهنگی خطوط، آن را به اثری کمنظیر در تاریخ هنر کتابت قرآن تبدیل کرده است.
موزه سالار جنگ، که حاصل تلاش سه نسل از خاندان سالار جنگ در گردآوری آثار هنری است، یکی از بزرگترین مجموعههای نسخههای خطی اسلامی در آسیا را در اختیار دارد. قرآن مینیاتوری این موزه از برجستهترین آثار آن به شمار میرود و همواره توجه پژوهشگران تاریخ هنر اسلامی را به خود جلب کرده است.
قرآن باشکوه اورنگزیب عالمگیر
امپراتور مغول، اورنگزیب عالمگیر (۱۶۱۸–۱۷۰۷)، بیش از بسیاری از پادشاهان مسلمان به کتابت قرآن علاقهمند بود. منابع تاریخی گزارش میکنند که وی شخصاً به خوشنویسی قرآن میپرداخت و درآمد حاصل از فروش برخی نسخههای دستنویس خود را صرف امور خیریه و کمک به نیازمندان میکرد. یکی از مشهورترین قرآنهای منسوب به وی، نسخهای است که با جوهرهای تهیهشده از مواد معدنی گرانبها نوشته شده و صفحات آن با طلا، لاجورد، یاقوت و دیگر رنگدانههای طبیعی تزیین شده است. در این نسخه از کاغذهای دستساز مرغوب و تذهیبهای بسیار ظریف استفاده شده و گفته میشود گروهی از برجستهترین خوشنویسان و هنرمندان دربار مغول در تکمیل آن مشارکت داشتهاند.
این قرآن نمونهای ممتاز از شکوفایی هنر کتابآرایی در دوره مغول است؛ دورانی که نسخههای سلطنتی قرآن نه تنها برای تلاوت، بلکه به عنوان آثار هنری و نمادهای اقتدار فرهنگی و مذهبی نیز خلق میشدند.
قرآن نفیس بر روی پارچه
یکی از کمنظیرترین آثار هنری جهان اسلام، قرآنی است که به جای کاغذ، بر روی پارچه نگاشته شده است. این شاهکار توسط خوشنویسی به نام منشی عبدالخان القادری در فاصله سالهای ۱۷۱۸ تا ۱۷۲۰ میلادی تهیه شد. تهیه این اثر نزدیک به دو سال به طول انجامید و نتیجه آن نسخهای عظیم با ابعاد حدود ۹٫۵ در ۵ فوت بود. جوهرهای بهکاررفته در نگارش این قرآن از ترکیباتی شامل طلا، نقره، سنگهای نیمهقیمتی، رنگدانههای معدنی و حتی مروارید طبیعی ساخته شده بود که جلوهای بینظیر به آن بخشیدهاند. این قرآن به امیر عبدالله، فرماندار مغول اللهآباد، تقدیم شد و امروزه در موزه آقاخان در شهر تورنتو کانادا نگهداری میشود. این اثر نه تنها از نظر مذهبی ارزشمند است، بلکه یکی از شاهکارهای هنر نساجی، خوشنویسی و تزیینات اسلامی نیز به شمار میآید.
هنر کتابآرایی قرآن در هند
ویژگی برجسته نسخههای نفیس قرآن در هند، تنها به زیبایی ظاهری آنها محدود نمیشود. هنرمندان هندی توانستند سنتهای ایرانی، عربی، آسیای مرکزی و بومی هند را در هنر کتابآرایی با یکدیگر تلفیق کنند و سبک مستقلی را پدید آورند که امروزه با عنوان «سبک هندی» یا «سبک مغولی» شناخته میشود. در این نسخهها استفاده از خط نسخ، ثلث، محقق، ریحان و گاه نستعلیق در عناوین، تذهیبهای طلایی، نقوش اسلیمی، ترنجهای هندسی، حاشیههای رنگین و جلدهای چرمی منبتکاریشده، به اوج کمال رسیده است. بسیاری از این آثار در کارگاههای سلطنتی دهلی، آگرا، لاهور، حیدرآباد و لکهنو تولید میشدند و سالها زمان برای آمادهسازی آنها صرف میشد.
مراکز نگهداری قرآنهای نفیس در هند
امروزه بخش قابل توجهی از نسخههای خطی قرآن در مراکز علمی و فرهنگی هند نگهداری میشوند. کتابخانه رضا در شهر رامپور، موزه سالار جنگ در حیدرآباد، کتابخانه خدابخش در پتنا، موزه ملی دهلی نو، کتابخانه انجمن آسیایی کلکته و کتابخانه مولانا آزاد از مهمترین مراکز حفظ این میراث ارزشمند به شمار میروند.
این مراکز علاوه بر نگهداری هزاران نسخه خطی قرآن، آثار ارزشمند دیگری در زمینه علوم اسلامی، ادبیات فارسی، عربی و اردو، تاریخ، فلسفه، پزشکی و نجوم را نیز در اختیار پژوهشگران قرار میدهند.
قرآنهای نفیس هند، تنها نسخههایی برای تلاوت قرآن نیستند، بلکه اسناد زندهای از تاریخ تمدن اسلامی، هنر خوشنویسی، تذهیب، صحافی و فرهنگ کتاب در شبهقاره هند به شمار میآیند. این آثار، پیوند عمیق میان ایمان دینی و خلاقیت هنری را به نمایش میگذارند و نشان میدهند که چگونه مسلمانان هند طی قرنها توانستهاند میراثی ماندگار در تاریخ هنر اسلامی جهان بر جای گذارند.
هر یک از این قرآنها، خواه نسخهای ساده منسوب به صدر اسلام باشد و خواه اثری باشکوه آراسته به طلا و جواهرات، روایتگر بخشی از تاریخ فرهنگی و معنوی هند است؛ تاریخی که همچنان در کتابخانهها، موزهها و مجموعههای ارزشمند این کشور زنده و الهامبخش باقی مانده است.
منبع:
https://www.livehistoryindia.com/story/living-culture/indias-famous-qurans-2
نظر شما