اشاره

جمهوری قزاقستان در حال تجربه یک دگردیسی سیاسی بنیادین است. در این نوشتار به بررسی فرآیند انتقال از نظام «فوق‌ریاستی» متمرکز بر شخص نورسلطان نظربایف به مدلی می‌پردازیم که قاسم جومارت توقایف آن را «قزاقستان جدید» نامیده است. این تحولات که با اصلاحات و حوادث سال ۲۰۲۲ آغاز شده و با پیش‌نویس قانون اساسی جدید در سال ۲۰۲۶ به اوج خود می‌رسد، تلاشی نظام‌مند برای باز تعریف قرارداد اجتماعی و جلوگیری از تکرار بحران‌های ویرانگر است.

چرایی تغییر ناگزیر

پس از استعفای نظربایف در سال ۲۰۱۹، قزاقستان وارد دوره خطرناک «قدرت دوگانه» شد. نظربایف با حفظ سمت ریاست مادام‌العمر شورای امنیت و عنوان «الباسی» (رهبر ملت)، عملاً حق وتوی نانوشته‌ای بر تصمیمات جناب آقای توقایف داشت. این وضعیت منجر به فلج شدن اصلاحات و تداوم نفوذ الیگارشی وابسته به خانواده اول شد.

اعتراضات ژانویه ۲۰۲۲

رویدادهای «ژانویه خونین» نشان داد که مدل حکمرانی نظربایف دیگر قادر به تضمین ثبات نیست. آنچه به عنوان اعتراض به افزایش قیمت سوخت آغاز شد، به سرعت به یک خیزش سراسری علیه فساد ساختاری و انحصار قدرت تبدیل گردید. جناب آقای توقایف با درک این واقعیت که تداوم وضعیت موجود به معنای سقوط حاکمیت ملی است، از این بحران به عنوان فرصتی برای «پاکسازی رادیکال» سیستم استفاده کرد.

جراحی قانون اساسی

مجموعه اصلاحات تصویب شده در رفراندوم ۲۰۲۲ و اقدامات متعاقب آن، مستقیماً «ستون‌های خیمه» قدرت نظربایف را هدف قرار دادند تا از بازگشت به آن دوران جلوگیری شود:

حذف امتیازات ویژه «الباسی» و خانواده

ابطال قانون نخستین رئیس‌جمهور: در ژانویه ۲۰۲۳، دادگاه قانون اساسی قانون «نخستین رئیس‌جمهور - الباسی» را لغو کرد. این اقدام به معنای پایان مصونیت قضایی مادام‌العمر برای نظربایف و خانواده‌اش و قطع بودجه‌های اختصاصی آن‌ها بود.

ممنوعیت خویشاوندسالاری: یکی از اصول جدید قانون اساسی، بستگان نزدیک رئیس‌جمهور را از تصدی مناصب عالی دولتی و مدیریت در شرکت‌های نیمه‌دولتی منع می‌کند. این بند مستقیماً برای جلوگیری از تکرار مدل "خانواده حاکم" که در سه دهه گذشته بر اقتصاد قزاقستان سلطه داشت، گنجانده شده است.

تغییر نام‌های نمادین: بازگرداندن نام پایتخت از «نورسلطان» به «آستانه» پیامی روشن به جامعه بود که دوران کیش شخصیت به پایان رسیده است.

تغییر مدل ریاست‌جمهوری در برابر خودکامگی

جناب آقای توقایف مدل «۷ سال، یک دوره» (تک‌دوره‌ای غیرقابل تمدید) را وارد قانون اساسی کرد. این اصلاحیه حیاتی با این هدف انجام شد که هیچ رئیس‌جمهوری در آینده نتواند مانند نظربایف با تغییر مداوم قوانین، برای دهه‌ها در قدرت بماند. این مدل با هدف نهادمند کردن چرخش قدرت و کاهش ریسک کودتاهای درون‌سیستمی طراحی شده است.

احیای دادگاه قانون اساسی

برخلاف «شورای قانون اساسی» قبلی که تحت کنترل مستقیم اجرایی بود، دادگاه قانون اساسی جدید به شهروندان عادی اجازه می‌دهد علیه قوانین ناعادلانه شکایت کنند. این نهاد به عنوان داور نهایی برای جلوگیری از سوءاستفاده از قدرت و تضمین حاکمیت قانون عمل می‌کند.

افق آینده؛ پارادایم «قورولتای» و بازسازی مجلس

در مرحله دوم اصلاحات (ژانویه ۲۰۲۶)، جناب آقای توقایف به دنبال تغییر کامل معماری قوه مقننه است تا مشارکت عمومی را جایگزین کنترل الیگارشی کند:

طرح تاسیس پارلمان تک‌مجلسی (قورولتای) در برابر پیشنهاد انحلال سنا و ایجاد یک پارلمان واحد با ۱۴۵ نماینده بر اساس لیست‌های حزبی مطرح است. هدف از این کار حذف نهادهای انتصابی (مانند بخشی از سنا) است که در دوران نظربایف به عنوان ترمزی در برابر خواست توده‌ها عمل می‌کردند.

طرح تاسیس شورای خلق مطرح است هدف این است که با ایجاد یک نهاد مشورتی عالی برای شنیدن صدای جامعه مدنی و اقشار مختلف، تا از انباشت خشم عمومی که منجر به وقایع ژانویه ۲۰۲۲ شد، جلوگیری شود. در واقع جایگزین شورای اسمبلی(خلق) دوره نظربایف است.

طرح معاونت ریاست‌جمهوری در نظر گرفته شده است که این پست با هدف تضمین انتقال مسالمت‌آمیز و قانونی قدرت در مواقع بحرانی احیا شده است، با این شرط که معاون حق جانشینی خودکار دائمی ندارد و باید ظرف دو ماه انتخابات برگزار شود.

استرداد دارایی‌های «قزاقستان قدیم»

اصلاحات سیاسی بدون تغییر در ساختار ثروت ناتمام می‌ماند. جناب آقای توقایف کمپین گسترده‌ای را برای بازپس‌گیری ثروت‌های غارت شده توسط حلقه نظربایف آغاز کرده است:

قانون استرداد دارایی‌ها (۲۰۲۳): این قانون به دولت اجازه داد تا بیش از ۱.۳ تریلیون تنگه (۲.۳ میلیارد دلار) دارایی را مسترد کند.

پرونده‌های نمادین: بازگرداندن ۱.۶ میلیارد دلار از دارایی‌های خیرت ساتیبالدی (برادرزاده نظربایف) و صدها هزار هکتار زمین از بولات نظربایف (برادر رئیس‌جمهور سابق) به مالکیت دولت.

صندوق ویژه دولتی: وجوه حاصل از این مصادرات صرفاً برای ساخت مدارس و مراکز درمانی هزینه می‌شود تا مشروعیت دولت در میان طبقات فرودست احیا شود.

 پیامدها و تاثیرات بین‌المللی و منطقه‌ای

تحولات قانون اساسی، جایگاه ژئوپلیتیک قزاقستان را نیز دگرگون کرده است:

 فاصله گرفتن از روسیه و مدل حکمرانی کرملین

اصلاحات دموکراتیک جناب آقای توقایف و تلاش برای تقویت زبان و هویت ملی قزاقی، نوعی «استعمارزدایی نرم» از نفوذ روسیه است. در حالی که روسیه به سمت تمرکز بیشتر قدرت می‌رود، قزاقستان با لغو مجازات اعدام و تقویت پارلمان، خود را به استانداردهای اروپایی نزدیک‌تر می‌کند.

سیاست چندبرداری نوین

پکن به عنوان شریک اقتصادی اصلی و ضامن امنیت در برابر مداخلات احتمالی خارجی نگریسته می‌شود. سرمایه‌گذاری چین در سال ۲۰۲۵ رشد چشمگیری داشته است.

ایالات متحده و اروپا اصلاحات جناب آقای توقایف را فرصتی برای کاهش وابستگی قزاقستان به محور مسکو می‌بینند. قراردادهای بزرگ در حوزه‌های فناوری و انرژی سبز با شرکت‌های غربی (مانند بوئینگ و واب‌تک) نشانه این همگرایی است.

آیا از تکرار ژانویه ۲۰۲۲ جلوگیری شده است؟

اصلاحات قانون اساسی قزاقستان فراتر از تغییرات متنی، یک «مهندسی مجدد امنیتی» است. منطق زیربنایی این تغییرات بر سه پایه استوار است:

نهادمندی به جای فردگرایی: با محدود کردن دوره ریاست‌جمهوری و ممنوعیت حضور نزدیکان، سیستم از وابستگی به یک شخص یا کلان (Clan) خاص خارج شده است.

سوپاپ اطمینان اجتماعی: تقویت پارلمان و ایجاد نهادهایی مانند «شورای خلق» برای جلوگیری از انسداد سیاسی و تبدیل اعتراضات مدنی به شورش‌های کور طراحی شده‌اند.

مشروعیت از طریق عدالت: استرداد دارایی‌های الیگارشی سابق، تلاشی برای پاسخ به ریشه‌های اقتصادی نارضایتی‌های ژانویه ۲۰۲۲ است.

با این حال، منتقدان هشدار می‌دهند که تمرکز قدرت در نهاد ریاست‌جمهوری همچنان بالاست و موفقیت نهایی به این بستگی دارد که آیا در انتخابات ۲۰۲۹ انتقال واقعی قدرت صورت می‌گیرد یا خیر. قزاقستان امروز در حال عبور از یک تونل تاریخی است؛ موفقیت در این مسیر می‌تواند این کشور را به الگوی ثبات و نوسازی در آسیای مرکزی تبدیل کند.

جمع بندی

اصلاحات قانون اساسی جمهوری قزاقستان (از رفراندوم ۲۰۲۲ تا چشم‌انداز ۲۰۲۶)، فراتر از یک بازنگری حقوقی صرف، نمایانگر یک «استراتژی بقا» برای دولت است. این اصلاحات واکنشی مستقیم و اجتناب‌ناپذیر به بن‌بست سیاسی دوران «دو حاکمیتی» و انفجار خشم عمومی در ژانویه ۲۰۲۲ بود؛ رویدادی که نشان داد مدل «ثبات بدون دموکراسی» دیگر کارایی ندارد.

تحلیل جامع تغییرات نشان می‌دهد که توکایف سه هدف موازی را دنبال می‌کند:

تمرکززدایی کنترل‌شده: گذار از سیستم «فوق‌ریاستی» به یک جمهوری متعادل‌تر با پارلمان و دادگاه قانون اساسی قدرتمندتر، نه برای تضعیف دولت، بلکه برای ایجاد «سوپاپ‌های اطمینان» جهت جلوگیری از انباشت نارضایتی‌هاست.

استعمارزدایی از ساختار قدرت: حذف امتیازات «الباسی» و ممنوعیت حضور خویشاوندان رئیس‌جمهور در مناصب کلیدی، تلاشی برای برچیدن ساختار الیگارشیک و پاتریمونیال (توارثی) به جا مانده از دوران شوروی و نظربایف است.

توازن ژئوپلیتیک نوین: اصلاحات دموکراتیک داخلی، ابزاری هوشمندانه برای تمایز قزاقستان از روسیه در عرصه بین‌المللی است. در حالی که مسکو به سمت تمرکزگرایی می‌رود، آستانه با شعار اصلاحات، سیگنال‌های مثبتی به غرب و سرمایه‌گذاران خارجی ارسال می‌کند تا استقلال عمل خود را حفظ کند.

موفقیت پروژه «قزاقستان جدید» بر لبه تیغ قرار دارد. اگرچه زیرساخت‌های قانونی (مانند دوره ۷ ساله ریاست‌جمهوری و احیای مکانیزم‌های نظارتی) ایجاد شده است، اما آزمون واقعی در «اجرا» نهفته است. چالش اصلی دولت در سال‌های آتی، مدیریت مقاومت نخبگان قدیمی، تحقق وعده‌های عدالت اقتصادی از طریق استرداد دارایی‌ها، و نهایتاً تضمین انتقال مسالمت‌آمیز قدرت در سال ۲۰۲۹ خواهد بود. تا آن زمان، این اصلاحات را باید نه پایان راه، بلکه آغاز یک فرآیند طولانی و پرفراز و نشیب برای ملت‌سازی مدرن در قلب آسیای مرکزی دانست.

آلماتی قزاقستان

منابع:

https://astanatimes.com/2025/01/tokayev-addresses-talks-on-kazakhstans-parliamentary-system-reform-and-early-elections/

https://qazinform.com/news/why-kazakhstans-ongoing-political-reform-matters-minhyeon-jeong-828783

https://constitutionnet.org/news/kazakhstans-referendum-regime-consolidation-instead-genuine-political-reforms

https://constitutionnet.org/news/kazakhstan-amends-constitution-rename-capital-city-and-limit-presidential-mandate-one-seven

https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57767?lang=en

https://el.kz/en/from-amendments-to-new-constitution-kazakhstan-moves-to-unicameral-parliament-and-peoples-council_400043942/

http://qazinform.com/news/why-kazakhstans-ongoing-political-reform-matters-minhyeon-jeong-828783

https://adebiportal.kz/en/news/view/about-a-novel-the-end-of-the-legend-of-a-renowned-qazaq-writer-abish-kekilbaev__20418

https://kz.kursiv.media/en/2023-06-13/kazakhstans-government-regains-control-over-jusan-bank/

https://www.college-zerek.edu.kz/en/news/the-hour-of-the-book-chronicle-of-the-great-jute-valery-mikhailov