مختار علی نیر آخونزاده با نام اصلی «آخوندزاده مختار علی نیر اخونزاده» در سال ۱۹۳۵ میلادی در شهر پیشاور دیده به جهان گشود. وی فرزند آخوندزاده قمر علی قمر سرحدی، روزنامهنگار شناختهشده منطقه، و نوه شخصیت مشهور «دیوانه بابا» بود. تعلق او به خاندان علمی و فرهنگی آخونخیل، زمینهساز شکلگیری شخصیت ادبی و فرهنگی وی شد. او از همان سالهای جوانی به زبان و فرهنگ بومی خویش علاقهای عمیق نشان داد و این علاقه بعدها به مأموریت زندگی او تبدیل شد. مجاهداکبرعلی آخونزاده پسر بزرگ ایشان در فاجعه انفجار انتحاری سال 2022در مسجد تاریخی رسالدار به فیض شهادت نائل گردید.
یکی از مهمترین افتخارات مختار علی نیر آخونزاده، نگارش نخستین نمایشنامه صحنهای به زبان هندکو با عنوان «خیر و فضل» در سال ۱۹۵۴ است. این اثر نه تنها آغازگر سنت نوین نمایشنامهنویسی هندکو به شمار میآید، بلکه نقطه عطفی در تاریخ ادبیات نمایشی این زبان محسوب میشود. در دورانی که زبان هندکو هنوز از امکانات رسانهای و ادبی گسترده برخوردار نبود، نیر با خلق این نمایشنامه راه تازهای را برای نویسندگان و هنرمندان هندکوزبان گشود.
فعالیتهای مطبوعاتی مختار علی نیر آخونزاده نیز جایگاه ویژهای در تاریخ روزنامهنگاری هندکو دارد. او در سال ۱۹۶۲ صفحه هندکو را در روزنامه «انجام» راهاندازی کرد و سپس در سالهای ۱۹۶۳ و ۱۹۶۴ انتشار صفحه هندکو را در روزنامه «حیات» ادامه داد. در سالهای ۱۹۶۴ و ۱۹۶۵ نیز بنیانگذار انتشار منظم مطالب هندکو در روزنامه «انقلاب» شد. این اقدامات در زمانی صورت گرفت که زبان هندکو کمتر در رسانههای رسمی حضور داشت و تلاشهای نیر موجب شد این زبان برای نخستین بار جایگاهی ثابت در مطبوعات پاکستان پیدا کند.
در حوزه روزنامهنگاری، او نزدیک به چهار دهه فعالیت مستمر داشت و در روزنامهها و مجلات مختلف پاکستان و هند صدها مقاله، سرمقاله، نقد ادبی و آثار فرهنگی منتشر کرد. وی علاوه بر نویسندگی، مسئولیت سردبیری نشریات متعددی از جمله ماهنامه «هندکو زبان»، دوهفتهنامه «درالمظهر» و دوهفتهنامه «سفینه» را بر عهده داشت و همچنین به عنوان ستوننویس روزنامه «مشرق» شناخته میشد. این فعالیتها سهم مهمی در گسترش ادبیات مکتوب هندکو و ارتقای سطح آگاهی فرهنگی جامعه هندکوزبان ایفا کرد.
بخش عمده شهرت مختار علی نیر آخونزاده به فعالیتهای گسترده او در تلویزیون پاکستان بازمیگردد. او نزدیک به سی سال برای تلویزیون پاکستان به نویسندگی پرداخت و دهها برنامه ادبی، فرهنگی، آموزشی و نمایشی را خلق کرد. در میان این آثار، مجموعه طنز هندکو «دیکھدا جاندا رے» جایگاهی ممتاز دارد. این مجموعه از موفقترین تولیدات تلویزیونی زبان هندکو محسوب میشود و با وجود ماهیت محلی خود، توانست در سطح ملی و حتی بینالمللی شهرت پیدا کند. این برنامه زبان هندکو را به مخاطبان گستردهای معرفی کرد و به یکی از مهمترین نمادهای فرهنگی این زبان تبدیل شد.
در عرصه پژوهش و تألیف نیز مختار علی نیر آخونزاده از پیشگامان مطالعات زبان هندکو محسوب میشود. تألیف کتاب «دستور زبان هندکو» در سال ۱۹۷۶ و کتاب «تاریخ زبان هندکو» در سال ۱۹۷۷ از مهمترین آثار علمی او هستند. هر دو اثر موفق به دریافت جایزه شورای هنری اباسین شدند و به عنوان منابع بنیادین مطالعات هندکو شناخته شدند. این آثار سهم بسزایی در مستندسازی و تدوین مبانی علمی زبان هندکو داشتند.
کتاب تاریخ عزاداری پیشاور
علاقه به حضرت امام خمینی (ره)
دیگر اثر مهم و پر مخاطب مختارعلی نیر کتاب "تاریخ عزاداری پیشاور" چاپ سال 2003 می باشد. این کتاب را نویسنده به تعبیر خودش به رهبر بزرگ قرن بیستم، قهرمان اسلام، مرد آهنین بزرگ و ناجی ایران، رهبر انقلاب اسلامی ایران، حضرت آیت الله روح الله خمینی (رحمه الله علیه)، تقدیم کرده است و درباره شخصیت حضرت امام در کتاب می نویسند: شخصیتی که با شعار «الله اکبر» لرزه بر اندام نیروهای شیطانی جهان، دشمنان اسلام، غارتگران جهانی و خود ابرقدرتها انداخت. کسی که جهان شیعه را با روح انقلابی ایمانی نوینی پر کرد و اسلام مصنوعی یزیدی را نابود ساخت. کسی که با مبارزه مصمم خود برای انقلاب اسلامی در سراسر جهان، سرهای پیروان حسینیه را با افتخار بالا برد.)
کتاب تاریخ عزاداری پیشاور و میراث فارسی
کتاب «تاریخ عزاداری پیشاور» اثری پژوهشی و مستند از مختار علی نیر آخونزاده است که در آن تاریخ، سیر تحول، شخصیتها، مراکز مذهبی، امامبارهها، مجالس و سنتهای عزاداری شیعیان شهر پیشاور بهصورت گسترده بررسی شده است. این اثر در واقع یکی از مهمترین منابع محلی درباره تاریخ تشیع و فرهنگ عاشورایی در منطقه پیشاور به شمار میآید.
این کتاب صرفاً پرداختن به تاریخ عزاداری در یک شهر پاکستانی نیست؛ بلکه نشان دادن پیوندهای عمیق فرهنگی، مذهبی و تاریخی میان پیشاور، ایران و جهان فارسی است. پیشاور طی قرنهای متمادی در حوزه تمدنی ایران قرار داشته و زبان فارسی تا دوران معاصر زبان علم، ادب، دیوانسالاری و فرهنگ این منطقه بوده است. به همین دلیل، بسیاری از شخصیتها، خاندانها، علما، شعرا و سنتهای مذهبی معرفیشده در کتاب، ریشههای مستقیم یا غیرمستقیم در فرهنگ ایرانی و فارسی دارند.
بر اساس کتاب، نویسنده علاوه بر بررسی تاریخ عزاداری، به معرفی دهها امامبارگاه، حسینیه، هیئت، خاندان مذهبی، ذاکران، خطیبان و برگزارکنندگان مراسم عزاداری پرداخته است. بخش مهمی از کتاب به «شهر کهن امامبارهها» اختصاص یافته و تاریخچه مراکز مهم عزاداری پیشاور با هویت و اصالت و ریشه ایرانی با جزئیات ثبت کرده است. این اطلاعات از آن جهت ارزشمند است که بسیاری از این مراکز در طول دهههای اخیر دستخوش تغییرات اجتماعی و سیاسی شدهاند و ثبت تاریخ آنها نوعی حفظ میراث فرهنگی محسوب میشود.
این کتاب نشان میدهد فرهنگ عاشورا در پیشاور چگونه تحت تأثیر سنتهای مذهبی ایران رشد یافته است. بسیاری از آیینهای عزاداری، سبکهای مرثیهخوانی، ساختار امامبارهها و حتی واژگان رایج در مجالس عزاداری، ریشه در سنتهای مذهبی ایران دارند. در واقع کتاب تصویری روشن از امتداد فرهنگی ایران در آن سوی مرزهای کنونی ارائه میدهد؛ جایی که زبان فارسی و فرهنگ شیعی ایرانی قرنها در شکلگیری هویت مذهبی جامعه نقش داشتهاند.
یکی دیگر از جنبههای ارزشمند این کتاب معرفی شخصیتهایی است که در گسترش فرهنگ عزاداری و تشیع در پیشاور نقش داشتهاند. در میان این افراد، نام خاندانهای مهاجر، علما، سادات و شخصیتهایی دیده میشود که ارتباطات فرهنگی و مذهبی با مراکز علمی ایران، قم و خراسان داشتهاند. این موضوع نشان میدهد که پیشاور نه یک منطقه حاشیهای، بلکه بخشی از شبکه بزرگ فرهنگی و مذهبی جهان تشیع بوده است.
اهمیت کتاب برای پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی
برای پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی نیز این اثر ارزش خاصی دارد؛ زیرا تاریخ عزاداری در پیشاور بدون توجه به میراث فارسی این منطقه قابل فهم نیست. بسیاری از مرثیهها، اشعار، اصطلاحات مذهبی و حتی ساختار فرهنگی مجالس عزاداری از ادبیات فارسی تأثیر پذیرفتهاند. از این رو کتاب را میتوان منبعی برای مطالعه نفوذ و تداوم فرهنگ فارسی در شمالغرب شبهقاره دانست.
در مجموع، «تاریخ عزاداری پیشاور» صرفاً یک کتاب درباره مراسم محرم نیست، بلکه سندی تاریخی درباره حضور و تداوم فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در پیشاور، تاریخ تشیع در این منطقه، نقش زبان فارسی در شکلگیری هویت مذهبی مردم و میراث مشترک ایران و پاکستان به شمار میرود. برای پژوهشگران تاریخ تشیع، مطالعات ایران فرهنگی، تاریخ پیشاور و روابط فرهنگی ایران و شبهقاره، این کتاب منبعی ارزشمند و قابل استناد محسوب میشود. خاندان و بازماندگان او هنوز هم در شهر پیشاور، چراغ زبان و ادب فارسی و سنت دیرینه عزاداری حضرت اباعبداللهالحسین(ع) را به زبان فارسی فروزان نگاه داشتهاند.
آثار و تألیفات دیگر نویسنده
آثار دیگر منتشرشده مختار علی نیئر اخونزاده طیف گستردهای از موضوعات را در بر میگیرد؛ از نثر و رمان گرفته تا پژوهشهای تاریخی، ادبیات آیینی و مرثیهسرایی. کتابهایی چون «کهاڑی»(نثر هندکو)، «گلیاں اور بازار»، «متهلال»، «تاریخ عزاداری پیشاور»، «نوحه حسین» و «کربلا دا شهزاده» از جمله مهمترین آثار چاپشده او هستند. افزون بر این، دهها کتاب پژوهشی، ادبی و فرهنگی دیگر از وی به صورت دستنوشته یا آماده انتشار باقی ماندهاند که نشاندهنده وسعت علایق علمی و فرهنگی اوست.
- کهاڑی (نثر هندکو)، چاپ اول ۱۹۶۵ توسط مکتبه هندکو زبان و چاپ دوم ۱۹۹۲ توسط اداره فروغ هندکو.
- گلیاں اور بازار (رمان کوتاه اردو)، ۱۹۶۰.
- متهلال» (هندکو)، ۱۹۷۴.
- دستور زبان هندکو، ۱۹۷۶؛ برنده جایزه شورای هنری اباسین.
- تاریخ زبان هندکو، ۱۹۷۷؛ برنده جایزه شورای هنری اباسین.
- تاریخ نوحه حسین (اردو)، ۱۹۷۷.
- کربلا دا شهزاده (مرثیه)، ۱۹۸۸.
- تاریخ عزاداری پیشاور، 2003.
کتابهای آماده انتشار
- چهرههای نو در تئاتر کهن؛ ناشر: لوک ورثه، اسلامآباد.
- ضربالمثلهای هندکو؛ ناشر: لوک ورثه، اسلامآباد.
- داستانهای فولکلور هندکو؛ ناشر: آکادمی ادبیات پاکستان.
- تذکره شاعران قدیم هندکو؛ ناشر: مکتبه هندکو زبان، پیشاور.
- هندکوی کهن؛ ناشر: مکتبه هندکو زبان، پیشاور.
دستنوشتههای آماده چاپ
- سائیں احمد علی؛ غالب هندکو؛ مجموعه مقالات پژوهشی درباره زندگی و شخصیت سائیں احمد علی.
- شخصیتهای جاودان تئاتر قدیم.
- منڈوا؛ کتابی پژوهشی درباره ساختار و معماری تئاتر سنتی.
- حدیث سوز و سوزخوانی؛ اهمیت دینی و ادبی آن
- قواعد زبان هندکو
- میں آواں؛ مجموعه نوشتههای طنز هندکو.
- میں بولوں که نه بولوں؛ مجموعه نوشتههای طنز اردو.
- چھچھوندر؛ مجموعه داستانهای کوتاه هندکو.
- لوک ورثه؛ مجموعه اقتباسهای نمایشی از داستانهای فولکلور هندکو برای تلویزیون.
- موتیا؛ مجموعه نمایشنامههای صحنهای و رادیویی هندکو.
- سوچال؛ مجموعه اشعار هندکو.
- کیبیتان؛ پژوهشی درباره واژگان اصیل و کهن زبان هندکو.
- چاره گر؛ مجموعه ستونهای مطبوعاتی.
- بازیها و پیشهها
- زبان اقوام کهن
- کنے کیا یے؛ مجموعه طرحهای طنز درباره آسیبهای اجتماعی.
- گندھارا و چین
- ایران باستان و گندھارا
فعالیتهای آموزشی مختار علی نیر اخونزاده نیز قابل توجه است. او از مؤلفان کتابهای درسی زبان اردو برای پایههای ششم و هفتم هیئت کتابهای درسی ایالت خیبرپختونخوا بود. این کتابها از سال ۱۹۷۴ برای سالیان طولانی در مدارس تدریس میشدند و نسلهای متعددی از دانشآموزان از آن بهره بردند.
اهمیت شخصیت مختار علی نیر اخونزاده به اندازهای بود که دانشگاه پیشاور برای نخستین بار پایاننامههای دانشگاهی مستقلی را به بررسی آثار و خدمات او اختصاص داد. در سالهای ۱۹۹۰ و ۱۹۹۱ خانم نبیله نسیم پایاننامه کارشناسی ارشد خود را درباره شخصیت و آثار او نگاشت و اندکی بعد هارونالرشید پژوهش جامعی درباره روزنامهنگاری مختار علی نیر اخونزاده و مجله «هندکو زبان» تدوین کرد. این امر نشاندهنده آن است که وی در زمان حیات خود نیز به عنوان شخصیتی علمی و فرهنگی مورد توجه دانشگاهیان قرار گرفته بود.
سفر به ایران
خدمات فرهنگی و ادبی مختار علی نیر اخونزاده در سطح ملی نیز مورد تقدیر قرار گرفت. در سال ۱۹۹۲ به دعوت دولت جمهوری اسلامی ایران به سفری مطالعاتی به ایران رفت و از شهرهای مختلف ایران از جمله تهران، اصفهان و شیراز بازدید کرد و از دانشگاه های ایران نیز بازدید به عمل آورد.
در اوت ۱۹۹۳ دولت پاکستان مدال و نشان عالی «تمغه امتیاز» را به پاس خدمات علمی و ادبی وی اعطا کرد. چند ماه بعد نیز به عنوان نماینده فرهنگی ایالت خیبرپختونخوا برای سفری مطالعاتی به جمهوری خلق چین اعزام شد. همچنین وی به عنوان هماهنگکننده زبان هندکو در مرکز ملی فرهنگ پاکستان «لوک ورثه» و رئیس هیئت هندکو در شورای هنری اباسین ایفای نقش کرد.
در مجموع، مختار علی نیر اخونزاده را میتوان یکی از معماران اصلی هویت معاصر زبان هندکو دانست. او در عرصههای ادبیات، نمایشنامهنویسی، پژوهش، روزنامهنگاری، آموزش، رادیو و تلویزیون حضوری فعال و تأثیرگذار داشت و توانست زبان هندکو را از محدوده یک گویش محلی به سطح یک زبان دارای ادبیات مکتوب، پژوهش علمی و حضور رسانهای گسترده ارتقا دهد. آثار و خدمات او نه تنها بخشی از میراث فرهنگی پیشاور و خیبرپختونخوا محسوب میشوند، بلکه جایگاهی ماندگار در تاریخ فرهنگ و زبانهای پاکستان دارند. لقب «بابای هندکو» که از سوی جامعه هندکوزبانان به او اعطا شد، در حقیقت بیانگر نقش تاریخی او در پاسداری، احیا و ترویج زبان و فرهنگ هندکو است؛ نقشی که نام مختار علی نیر اخونزاده را در شمار ماندگارترین شخصیتهای فرهنگی پاکستان قرار داده است.
نظر شما