دکتر عطا الرحمن:

پیشرفت علمی، فناوری و اقتصادی هر کشوری به نظام آموزش عالی (Higher Education System) و فعالیت‌های پژوهشی وابسته به آن بستگی دارد. کشورهای توسعه‌یافته جهان، دانشگاه‌های خود را تنها به مراکز آموزشی محدود نکرده‌اند، بلکه آن‌ها را به کانون‌های تولید علم، نوآوری علمی و توسعه فناوری تبدیل کرده‌اند. در پاکستان نیز در آغاز قرن بیست‌ویکم، اصلاحاتی بنیادین در همین راستا به اجرا درآمد که چشم‌انداز آموزش عالی و پژوهش کشور را به‌طور اساسی دگرگون ساخت. این تحول با اجرای نظام تنیور ترک (Tenure Track System - TTS) آغاز شد؛ نظامی که شایستگی، پژوهش، نوآوری و رعایت استانداردهای بین‌المللی را به معیار اصلی پیشرفت در دانشگاه‌ها تبدیل کرد.

در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۲، پس از آنکه به مدت سه سال به‌عنوان وزیر فدرال علوم و فناوری و وزیر فدرال آموزش خدمت کردم، به ریاست کمیسیون آموزش عالی پاکستان (Higher Education Commission - HEC) منصوب شدم. نخستین اولویت من این بود که در نظام آموزش عالی پاکستان، یک نظام حقوق و مزایای مبتنی بر عملکرد ایجاد شود تا استادانی که در زمینه آموزش و پژوهش عملکردی ممتاز دارند، مورد تشویق قرار گیرند. حاصل این رویکرد، راه‌اندازی نظام تنیور ترک (TTS) در پاکستان بود؛ نظامی که امروز از آن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و انقلابی‌ترین اصلاحات تاریخ آموزش عالی کشور یاد می‌شود.

این نظام، نگاه سنتی به ارتقا و مزایای اعضای هیئت علمی را به‌طور کامل تغییر داد. پیش از آن، ارتقای استادان عمدتاً بر پایه سابقه خدمت و سنوات کاری انجام می‌شد، اما در نظام جدید، صلاحیت علمی، برتری پژوهشی، نوآوری و توان رقابت در سطح بین‌المللی به معیارهای اصلی تبدیل شدند. این اصلاحات تنها به تغییر ساختار حقوق و دستمزد محدود نشد، بلکه هم‌زمان سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در زمینه توسعه زیرساخت‌های پژوهشی، آموزش تحصیلات تکمیلی (Postgraduate Education)، کتابخانه‌های دیجیتال (Digital Libraries) و ارتقای توانمندی‌های حرفه‌ای اعضای هیئت علمی (Faculty Development) نیز صورت گرفت. در نتیجه، دانشگاه‌های پاکستان که پیش‌تر عمدتاً مؤسسات آموزشی محسوب می‌شدند، به‌تدریج به مراکز ممتاز پژوهشی (Centres of Excellence) تبدیل شدند.

تنها در مدت دو دهه، پاکستان در زمینه تعداد مقالات علمی، شمار دانش‌آموختگان دوره دکتری، همکاری‌های پژوهشی بین‌المللی و جایگاه علمی خود در سطح جهان پیشرفت چشمگیری را تجربه کرد. رتبه پاکستان در رده‌بندی کشورهای سایماگو (Scimago Country Rankings) در بسیاری از حوزه‌های علمی به‌طور قابل‌توجهی ارتقا یافت. در پسِ این موفقیت، مهم‌ترین نقش را استادانی ایفا کردند که در چارچوب نظام تنیور ترک استخدام شده بودند؛ زیرا عملکرد پژوهشی آنان به‌مراتب مؤثرتر از استادانی بود که همچنان بر اساس نظام حقوق و مزایای دولتی (Basic Pay Scale - BPS) فعالیت می‌کردند.

پیش از اجرای نظام تنیور ترک، تقریباً همه استادان دانشگاه‌های پاکستان تحت پوشش نظام BPS قرار داشتند؛ نظامی که اساس آن از ساختار خدمات کشوری دولت اقتباس شده بود. در این شیوه، ارتقای شغلی عمدتاً بر پایه مدت خدمت، مقررات اداری و تشریفات سازمانی انجام می‌شد و در نتیجه، پژوهش‌های برجسته و دستاوردهای علمی ممتاز، از حمایت مالی و جایگاه حرفه‌ای متناسب با ارزش واقعی خود برخوردار نمی‌شدند. این وضعیت انگیزه انجام پژوهش‌های مستمر و باکیفیت را نیز تضعیف کرده بود.

پیامدهای منفی این نظام در سراسر آموزش عالی کشور آشکار بود. تعداد مقالات علمی سالانه تنها حدود ۷۰۰ مقاله بود، روند آموزش و پژوهش در مقطع دکتری (R&D) بسیار کند پیش می‌رفت، همکاری‌های پژوهشی بین‌المللی محدود بود و دانشگاه‌های پاکستان از فرهنگ پژوهشی پویایی که ویژگی دانشگاه‌های طراز اول جهان است، بی‌بهره بودند. پیامد تأسف‌بار دیگر این وضعیت، مهاجرت نخبگان (Brain Drain) بود؛ به‌گونه‌ای که شمار زیادی از دانشمندان و پژوهشگران مستعد پاکستانی، برای برخورداری از امکانات پژوهشی بهتر، آزمایشگاه‌های پیشرفته و مزایای مالی مناسب‌تر، مؤسسات علمی خارج از کشور را برگزیدند. این روند، پاکستان را از بسیاری از برجسته‌ترین دانشمندان خود محروم ساخت و آثار آن برای سال‌های طولانی بر روند توسعه علمی کشور سایه افکند.

در آن زمان، سالانه تنها حدود ۲۰۰ نفر موفق به اخذ مدرک دکتری می‌شدند؛ رقمی که پاسخگوی نیاز دانشگاه‌های پژوهش‌محور و تربیت نیروی انسانی متخصص نبود. افزون بر این، بیشتر دانشگاه‌ها فاقد آزمایشگاه‌های مجهز، دسترسی مناسب به مجلات معتبر علمی جهان و فرصت‌های کافی برای دریافت گرنت‌های رقابتی پژوهشی بودند.

در چنین شرایطی، اجرای نظام تنیور ترک (TTS) نقطه عطفی در تاریخ آموزش عالی پاکستان به شمار آمد. این نظام با سیاست‌های سنتی دانشگاهی تفاوتی اساسی داشت و بر پایه الگوهای پذیرفته‌شده دانشگاه‌های پژوهشی پیشرو، به‌ویژه در آمریکای شمالی، طراحی شده بود.

بر اساس این نظام، حقوق ماهانه استادان با مرتبه استادتمام (Professor) حدود ۴۵۰۰ دلار آمریکا تعیین شد و علاوه بر آن، از ۷۵ درصد معافیت مالیاتی نیز برخوردار شدند؛ به‌گونه‌ای که مجموع مزایای مالی آنان در آن زمان تقریباً پنج برابر حقوق وزرای فدرال بود. با این حال، برخورداری از این مزایا کاملاً به عملکرد علمی وابسته بود. اعضای هیئت علمی برای ارتقا از مرتبه استادیار (Assistant Professor) به دانشیار (Associate Professor) و سپس استادتمام (Professor)، در هر مرحله باید از شش ارزیابی بین‌المللی با موفقیت عبور می‌کردند.

این نظام تحول‌آفرین، هزاران جوان مستعد را به فعالیت در حوزه آموزش و پژوهش در رشته‌های علوم، مهندسی و علوم اجتماعی ترغیب کرد و در نتیجه، چشم‌انداز آموزش عالی پاکستان دستخوش تحولی بنیادین و ماندگار شد.

لینک: https://jang.com.pk/news/1599735