در آغاز دهه ۱۹۹۰، هند در آستانه ورود به دوره‌ای تازه از توسعه اقتصادی، صنعتی و فناوری قرار داشت. اصلاحات اقتصادی سال ۱۹۹۱، رشد صنایع دانش‌بنیان، توسعه فناوری اطلاعات و گسترش برنامه‌های فضایی و هسته‌ای، نیاز به ارتقای سواد علمی جامعه را بیش از پیش آشکار ساخت. سیاست‌گذاران علمی کشور بر این باور بودند که پیشرفت فناوری تنها با تربیت دانشمندان و مهندسان امکان‌پذیر نیست، بلکه باید فرهنگ علمی در میان عموم مردم نیز گسترش یابد. از همین رو، ایده ایجاد مرکزی ملی برای آموزش غیررسمی علوم در دستور کار شورای ملی موزه‌های علوم هند (National Council of Science Museums - NCSM) قرار گرفت؛ مرکزی که بتواند علم را از فضای دانشگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها به زندگی روزمره مردم منتقل کند.

آغاز عملیات اجرایی

عملیات اجرایی پروژه در سال ۱۹۹۳ آغاز شد. برای اجرای آن زمینی به وسعت حدود ۴۹٫۶ هکتار در شرق کلکته، در امتداد بزرگراه شرقی شهر، انتخاب شد. این زمین پیش‌تر بیش از یک قرن به عنوان محل تخلیه زباله‌های شهری مورد استفاده قرار می‌گرفت و از منظر زیست‌محیطی یکی از مناطق آسیب‌دیده کلان‌شهر کلکته به شمار می‌آمد. تصمیم به احداث شهر علمی در چنین مکانی تنها یک انتخاب عمرانی نبود، بلکه نمونه‌ای از بازآفرینی شهری (Urban Regeneration) و احیای محیط‌های تخریب‌شده برای کاربری‌های فرهنگی و آموزشی محسوب می‌شد. این اقدام بعدها به یکی از نمونه‌های موفق تبدیل اراضی آلوده شهری به فضاهای عمومی و آموزشی در هند بدل شد.

طراحی جامع پروژه به شرکت Development Consultants Pvt. Ltd. سپرده شد که با همکاری متخصصان شورای ملی موزه‌های علوم، طرحی را تهیه کرد که در آن ساختمان‌های نمایشگاهی، پارک علم، تالارهای همایش، فضای سبز، مسیرهای آموزشی و امکانات رفاهی در قالب یک مجموعه یکپارچه پیش‌بینی شده بود. از همان ابتدا، هدف تنها ساخت یک موزه نبود، بلکه ایجاد «شهری برای علم» بود؛ فضایی که آموزش، سرگرمی، پژوهش و تعامل اجتماعی را در کنار یکدیگر قرار دهد.

پیشرفت پروژه با سرعت قابل توجهی انجام شد. نخستین بخش مجموعه، یعنی مجتمع مرکز همایش‌ها (Convention Centre Complex)، در ۲۱ دسامبر ۱۹۹۶ با حضور پروفسور پل یوزف کروتزن، برنده جایزه نوبل شیمی سال ۱۹۹۵ و از برجسته‌ترین دانشمندان علوم محیط‌زیست، افتتاح شد. حضور یک دانشمند برجسته جهانی در مراسم افتتاح، نشان‌دهنده جایگاهی بود که هند برای این پروژه در عرصه بین‌المللی در نظر گرفته بود. چند ماه بعد، در اول ژوئیه ۱۹۹۷، مجموعه اصلی شهر علمی کلکته توسط ایندر کومار گوجرال، نخست‌وزیر وقت هند، به طور رسمی افتتاح شد. این مجموعه از همان ابتدا شامل بخش‌هایی مانند ادیسه فضایی (Space Odyssey)، تالار دیناموشن (Dynamotion Hall)، پارک علم، تئاتر فضایی، ماشین زمان، باغ پروانه‌ها، فواره موزیکال و چندین نمایشگاه تعاملی بود که همگی بر پایه مشارکت فعال بازدیدکنندگان طراحی شده بودند.

شورای ملی موزه‌های علوم؛ معمار ترویج علم در هند

شهر علمی کلکته زیر نظر شورای ملی موزه‌های علوم (NCSM) اداره می‌شود؛ نهادی که از سال ۱۹۷۸ فعالیت خود را آغاز کرده و امروزه بزرگ‌ترین شبکه موزه‌ها و مراکز علمی آسیا را مدیریت می‌کند. این شورا زیرمجموعه وزارت فرهنگ هند است و وظیفه آن توسعه فرهنگ علمی، طراحی نمایشگاه‌های آموزشی، ایجاد مراکز علمی منطقه‌ای و ترویج تفکر علمی در سراسر کشور است. یکی از ویژگی‌های برجسته NCSM، تمرکز بر آموزش غیررسمی (Informal Science Education) است. برخلاف نظام آموزشی رسمی که بر برنامه‌های درسی و ارزشیابی متمرکز است، آموزش غیررسمی تلاش می‌کند از طریق تجربه، مشاهده و مشارکت، علاقه افراد به علم را افزایش دهد. شهر علمی کلکته مهم‌ترین تجلی عملی این سیاست به شمار می‌رود و بسیاری از نوآوری‌های آموزشی NCSM نخستین بار در این مجموعه اجرا شده‌اند.

یکی از ویژگی‌های قابل توجه شهر علمی کلکته، طراحی معماری آن است. ساختمان‌های مجموعه به گونه‌ای طراحی شده‌اند که هر بخش شخصیت مستقلی داشته باشد، اما در عین حال همه آنها در قالب یک فضای آموزشی یکپارچه عمل کنند. فضای باز گسترده، باغ‌های موضوعی، دریاچه‌های مصنوعی، مسیرهای پیاده‌روی، نمایشگاه‌های روباز و استفاده فراوان از نور طبیعی، محیطی ایجاد کرده است که یادگیری را از فضای بسته کلاس‌های درس خارج می‌کند. برخلاف بسیاری از موزه‌های سنتی که بازدیدکننده تنها در سالن‌های سرپوشیده حرکت می‌کند، در شهر علمی کلکته بخش قابل توجهی از فرایند آموزش در فضای باز انجام می‌شود. این ویژگی با شرایط اقلیمی هند نیز سازگار است و موجب شده پارک علم به یکی از محبوب‌ترین بخش‌های مجموعه تبدیل شود. برخلاف بسیاری از پروژه‌های فرهنگی که پس از افتتاح تغییر چندانی نمی‌کنند، شهر علمی کلکته همواره در حال توسعه بوده است. از زمان افتتاح تاکنون، بخش‌های متعددی به آن افزوده شده‌اند؛ از جمله مرکز دریایی (Maritime Centre)، پارک تکامل (Evolution Park)، سالن اکتشافات زمین (Earth Exploration Hall)، سالن اکتشافات علمی (Science Exploration Hall) و در سال‌های اخیر نیز گالری‌های جدیدی با موضوع تغییرات اقلیمی، فناوری‌های نوین و پایداری محیط‌زیست به مجموعه افزوده شده‌اند. این روند نشان می‌دهد که مدیریت مجموعه تلاش کرده است نمایشگاه‌ها را متناسب با پیشرفت‌های علمی روز به‌روزرسانی کند و مخاطبان را با تازه‌ترین دستاوردهای علم و فناوری آشنا سازد.

از زمان آغاز فعالیت، ده‌ها میلیون نفر از شهر علمی کلکته بازدید کرده‌اند و این مرکز به یکی از پربازدیدترین جاذبه‌های فرهنگی و آموزشی هند تبدیل شده است. علاوه بر گردشگران، مدارس، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و خانواده‌ها از مهم‌ترین مخاطبان این مجموعه هستند و بسیاری از برنامه‌های آموزشی مدارس بنگال غربی با بازدید از این مرکز پیوند خورده است.

شهر علمی، فراتر از یک موزه

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شهر علمی کلکته آن است که مرز میان آموزش، پژوهش و سرگرمی را از میان برداشته است. در این مجموعه، علم نه به صورت مجموعه‌ای از فرمول‌ها و نظریه‌های پیچیده، بلکه به عنوان بخشی از زندگی روزمره معرفی می‌شود. بازدیدکننده با حرکت، آزمایش، بازی، مشاهده و مشارکت، مفاهیم علمی را تجربه می‌کند؛ رویکردی که امروزه از مؤثرترین شیوه‌های آموزش علوم در جهان شناخته می‌شود.

همین ویژگی سبب شده است که شهر علمی کلکته نه تنها یک مقصد گردشگری، بلکه یکی از نمادهای سیاست ترویج علم در هند باشد؛ نهادی که طی نزدیک به سه دهه فعالیت خود، سهم مهمی در گسترش تفکر علمی، تقویت فرهنگ نوآوری و آشنایی نسل جوان با دستاوردهای دانش و فناوری ایفا کرده است.

منابع :

1. National Council of Science Museums (NCSM). Timeline. https://www.ncsm.gov.in/about/timeline (एनसीएसएम)
2. Science City Kolkata. Project Timeline and Progressive Achievements. https://sciencecitykolkata.org.in/about-us/timeline/ (sciencecitykolkata.org.in)
3. Falk, J. H., & Dierking, L. D. (2000). Learning from Museums: Visitor Experiences and the Making of Meaning. AltaMira Press.
4. Hein, G. E. (1998). Learning in the Museum. Routledge.
5. Hooper-Greenhill, E. (2007). Museums and Education: Purpose, Pedagogy, Performance. Routledge.
6. International Council of Museums (ICOM). Museum Definition, Prospects and Potentials.
7. UNESCO. Recommendation on Science and Scientific Researchers.