نویسنده: وانیا خان
تاریخ: ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶
میراث فرهنگی نقش مهمی در شکلدهی به هویت یک ملت و تصویر بینالمللی آن ایفا میکند. چارچوب میراث جهانی یونسکو از طریق یک فرایند مشخص از حفاظت و صیانت از سایتهای میراثی حمایت میکند؛ فرایندی که در آن قرار گرفتن یک مکان در فهرست موقت (Tentative List) بهعنوان گامی اساسی برای ثبت نهایی آن در فهرست میراث جهانی محسوب میشود. این امر امکان دسترسی به منابع مالی، تخصص فنی و حمایتهای حفاظتی را فراهم میسازد و به کشورها کمک میکند ضمن حفظ میراث خود، جایگاه بینالمللیشان را نیز تقویت کنند.
«چالش میراث فرهنگی پاکستان ریشه در کمبود داراییهای تمدنی ندارد، بلکه ناشی از فقدان یک راهبرد منسجم و دولتمحور برای حفاظت از میراث است؛ راهبردی که بتواند فرهنگ را با حکمرانی و توسعه همسو سازد».
میراث فرهنگی پاکستان از شهرهای عصر برنز در تمدن دره سند تا معماری مغولی را در بر میگیرد و شامل مراکز شهری باستانی، محوطههای بودایی، گورستانهای تاریخی و دژهای متعدد است که بازتابدهنده تاریخ فرهنگی غنی این کشور هستند. با وجود این، پاکستان در حال حاضر در رتبه ۵۸ فهرست جهانی میراث جهانی یونسکو قرار دارد.
این تحلیل استدلال میکند که رتبه پایین پاکستان در فهرست میراث جهانی یونسکو ناشی از ضعف نظامهای مدیریتی، نبود برنامهریزی راهبردی برای نامزدی و ثبت آثار، و فقدان هماهنگی میان دولت فدرال و استانها است. در سطح جهانی، حفاظت و شناسایی سایتهای میراثی توسط یونسکو و «کنوانسیون میراث جهانی» مدیریت میشود. این کنوانسیون معیارهایی را برای شناسایی، حفاظت، نگهداری و ترویج مکانهایی که دارای «ارزش برجسته جهانی» (Outstanding Universal Value - OUV) هستند، تعیین کرده است؛ همانگونه که در شکل ۱ نشان داده شده است.
این سایتها باید حداقل یکی از ده معیار انتخاب را احراز کرده و ویژگیهای اصالت (Authenticity)، تمامیت (Integrity) و نظامهای مدیریتی مناسب را نیز به اثبات برسانند.
شکل ۱: معیارهای میراث جهانی یونسکو
منبع: کنوانسیون میراث جهانی یونسکو
در حال حاضر، پاکستان دارای ۶ سایت ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو است که بین سالهای ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۷ به ثبت رسیدهاند؛ همانگونه که در شکل ۲ نشان داده شده است.
شکل ۲: شش سایت ثبتشده پاکستان
منبع: مرکز میراث جهانی یونسکو (۲۰۲۵)
با این حال، از سال ۱۹۹۷ تاکنون هیچ سایت جدیدی از پاکستان در فهرست میراث جهانی ثبت نشده است. پاکستان ۲۶ مکان را در فهرست موقت خود پیشنهاد کرده است که در شکل ۳ نشان داده شدهاند، اما هیچیک از این مکانها تاکنون به مرحله ثبت نهایی نرسیدهاند. این سایتها میتوانند برای مدت نامحدود در فهرست موقت باقی بمانند تا زمانی که کشور مربوطه برای برآورده کردن الزامات یونسکو آماده شود.
شکل ۳: سایتهای پاکستان در فهرست موقت
منبع: کنوانسیون میراث جهانی یونسکو، گردآوریشده توسط نویسنده
بودجه «صندوق میراث جهانی» برای سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ همچنان محدود است و تنها ۷٫۳ میلیون دلار را شامل میشود. از این میزان، فقط ۳ میلیون دلار بهعنوان «کمکهای بینالمللی» برای حفاظت و صیانت از میراث فرهنگی در میان ۱۹۵ کشور عضو یونسکو اختصاص داده شده است. با این حال، این مبلغ تنها بخش کوچکی از نیازهای واقعی حفاظت از میراث در سطح جهان را پوشش میدهد؛ همانگونه که در شکل ۴ نشان داده شده است.
با وجود آنکه «شورای منافع مشترک» (Council of Common Interests - CCI) از سال ۲۰۱۱ بهعنوان نهاد قانونی هماهنگی میان دولت فدرال و استانها فعالیت میکند، این شورا طی پنج سال گذشته هیچ بحث جدی و اساسی درباره حفاظت از سایتهای میراث فرهنگی یا برنامهریزی برای نامزدی آثار در یونسکو انجام نداده است.
شکل ۴: ساختار مالی صندوق میراث جهانی یونسکو
منبع: کنوانسیون میراث جهانی یونسکو، گردآوریشده توسط نویسنده.
علاوه بر این، منابع مالی موجود بهصورت نابرابر توزیع میشوند. تخصیص بودجه به عواملی همچون میزان فوریت، وضعیت سایت و نیازهای ملی بستگی دارد. محدود بودن منابع و توزیع گزینشی آنها موجب شده است که بسیاری از سایتها در مقایسه با نیازهای واقعی حفاظت میراث فرهنگی در سطح جهان، از حمایت مالی کافی برخوردار نباشند. با وجود این، کشورها همچنان بهطور فعال در پی ثبت آثار خود در یونسکو هستند؛ زیرا این ثبت، اعتبار و شناخت جهانی به همراه میآورد، گردشگری را افزایش میدهد و جایگاه بینالمللی کشورها را تقویت میکند.
مقایسه پاکستان با سه کشور برتر جهان یعنی ایتالیا، چین و آلمان و همچنین کشورهایی مانند ترکیه، اندونزی، سریلانکا، آفریقای جنوبی، هند و ایران، عملکرد ضعیفتر پاکستان را بهخوبی نشان میدهد؛ همانگونه که در شکل ۵ مشاهده میشود.
شکل ۵: رتبهبندی جهانی در مقایسه با تعداد سایتهای ثبتشده
منبع: World Population Review (2025)، تعداد سایتهای میراث جهانی بر اساس کشور (دادههای یونسکو)
ایتالیا، چین، آلمان و هند، ثبت آثار در یونسکو را بهعنوان بخشی از یک راهبرد ملی در نظر گرفتهاند. این کشورها از طریق نامزدیهای زنجیرهای (Serial Nominations) - که چندین سایت را در قالب یک پرونده واحد گروهبندی میکند ــ همراه با پشتوانههای قانونی، دیپلماسی دولتی و نظامهای غیرمتمرکز مدیریت میراث، یک نظام منسجم و ساختاریافته برای ثبت آثار ایجاد کردهاند.
ایران، ترکیه، اندونزی، آفریقای جنوبی و سریلانکا نیز از طریق تعهد سیاسی مستمر، همکاریهای پژوهشی بینالمللی، برنامههای ظرفیتسازی یونسکو و مشارکت فعال در کمیته میراث جهانی، توانستهاند آثار خود را با موفقیت در فهرست میراث جهانی ثبت کنند.
پس از تصویب متمم هجدهم قانون اساسی در سال ۲۰۱۰، نظام مدیریت میراث فرهنگی پاکستان از یک ساختار متمرکز فدرال به یک ساختار واگذارشده و استانمحور تغییر یافت. در نتیجه این تحول، ۴۰۲ سایت ثبتشده و حفاظتشده از دولت فدرال به استانها منتقل شد و هر استان مطابق با قانون آثار عتیقه سال ۱۹۷۵، اداره باستانشناسی خود را تأسیس کرد.
در سطح فدرال، بخش میراث ملی و فرهنگ (National Heritage and Culture Division - NHCD) و اداره باستانشناسی و موزهها (Department of Archaeology and Museums - DOAM) در اسلامآباد مسئولیت توافقنامههای بینالمللی، هماهنگی با یونسکو، صدور مجوزهای حفاری، مدیریت سایتها و نظارت بر موزههای ملی را بر عهده دارند. اختیار رسمی صدور مجوز حفاری و ارائه پروندههای نامزدی برای ثبت در یونسکو همچنان در اختیار دولت فدرال باقی مانده است.
در سطح استانی، هر استان از طریق ادارات باستانشناسی و فرهنگ خود مسئول مدیریت روزانه سایتهای میراثی (اعم از ثبتشده و ثبتنشده) است؛ همانگونه که در شکل ۶ نشان داده شده است.
شکل ۶: ساختار مدیریتی استانها
منبع: قانون آثار عتیقه ۱۹۷۵ تا ۲۰۱۶، NHCD (2024)، بنیاد میراث پاکستان، گردآوریشده توسط نویسنده
این تقسیم اختیارات موجب بروز اصطکاکهای نهادی شده است. برای مثال، در آوریل ۲۰۲۵ در ایالت پنجاب، دادگاه عالی لاهور حکم داد که مسئولیت مدیریت قلعه لاهور و باغهای شالیمار بر عهده اداره باستانشناسی استان پنجاب است، نه اداره شهر محصور لاهور (Walled City of Lahore Authority) که تحت مدیریت فدرال فعالیت میکرد.
پس از واگذاری اختیارات به استانها، الگوهای بودجهای استانها نیز نابرابریهای آشکاری را نشان میدهد؛ بهطوریکه پنجاب بودجه مشخصی برای میراث فرهنگی اختصاص داده است، در حالی که سایر استانها فاقد بودجههای مستقل در این حوزه هستند. این وضعیت به نتایج نابرابر در حفاظت و نگهداری از میراث فرهنگی منجر شده است؛ همانگونه که در شکل ۷ مشاهده میشود.
شکل ۷: بودجه استانی سایتهای میراث فرهنگی (سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶)
منبع: APP (ژوئن ۲۰۲۵)، The News (ژوئن ۲۰۲۵)، APP (اکتبر ۲۰۲۵)، Express Tribune (ژانویه ۲۰۲۳ و ۲۰۲۵)، Dawn (اکتبر ۲۰۲۱)
پیش از سال ۱۹۹۷، شش سایت ثبتشده پاکستان در فهرست میراث جهانی یونسکو به این دلیل به ثبت رسیدند که معیارهای یونسکو در آن زمان سختگیرانهتر از امروز نبودند. در آن دوره، کشور تحت مدیریت یک اداره مرکزی و برخوردار از بودجه مناسب باستانشناسی فدرال فعالیت میکرد که از دههها مستندسازی بهجامانده از دوران استعمار بریتانیا و همچنین همکاری با مؤسسات پژوهشی خارجی بهرهمند بود.
پس از سال ۱۹۹۷، الزامات ثبت آثار در فهرست میراث جهانی بهمراتب سختگیرانهتر شده است. کشورها اکنون باید پیش از آنکه پرونده نامزدی آنها توسط یونسکو مورد بررسی قرار گیرد، وجود برنامههای مدیریتی مناسب، ارزیابی خطرات اقلیمی، ارزیابیهای مربوط به تمامیت اثر (Integrity) و نظامهای مؤثر حفاظت و نگهداری را به اثبات برسانند.
پاکستان در زمینه مشارکتهای عمومی ـ خصوصی (Public-Private Partnerships) نیز فعالیتهای قابل توجهی داشته است. برای نمونه:
- همکاری میان بنیاد آقاخان برای فرهنگ (Aga Khan Trust for Culture - AKTC)، دولت پنجاب و بانک جهانی؛
- همکاری در زمینه کمکهای فنی میان یونسکو و ادارات فدرال و استانی پاکستان؛ همانگونه که در شکل ۸ نشان داده شده است.
شکل ۸: مشارکت عمومی ـ خصوصی
منبع: AKTC/AKDN (2024)، UNESCO (2026)، گردآوریشده توسط نویسنده
با این حال، هیچ مشارکت مشابهی در سطح استانی در سند، خیبر پختونخوا (KP) و بلوچستان وجود ندارد. اگرچه یونسکو و نهادهای فدرال و استانی در زمینه کمکهای فنی و واکنش به بلایای طبیعی با یکدیگر همکاری میکنند، اما این همکاریها عمدتاً پروژهمحور و مقطعی هستند.
چندین کشور که دارای منافع راهبردی، تاریخی یا تمدنی در پاکستان هستند نیز بهصورت موردی و بر اساس پروژههای خاص، از حفاظت میراث فرهنگی این کشور حمایت مالی کردهاند. یکی از نمونههای برجسته، سرمایهگذاری هفتاد ساله ایتالیا در استوپاهای بودایی دره سوات است.
وزارت امور خارجه ایتالیا و مؤسسه ISMEO در قالب توافقنامه مبادله بدهی پاکستان و ایتالیا برای توسعه (Pak-Italian Debt for Development Swap Agreement - PIDSA) مبلغ ۲٫۴ میلیون یورو تأمین مالی کردند.
در نتیجه این ابتکار، مکانهایی همچون بودای صخرهای جهانآباد (Jahanabad Rock Buddha)، موزه سوات (Swat Museum) و زیارتگاه سیدو شریف (Saidu Sharif Sanctuary) مورد مرمت و بازسازی قرار گرفتند.
به جای گسترش بیشتر فهرست موقت، باید اولویت اصلی بر ثبت نهایی ۲۶ سایت موجود در فهرست موقت قرار گیرد. این هدف از طریق جذب و بهکارگیری متخصصان حرفهای و آموزشدیده در حوزه میراث فرهنگی، حفاظت و مستندسازی امکانپذیر خواهد بود تا بتوانند برای هر یک از این سایتها ارزش برجسته جهانی (Outstanding Universal Value - OUV) را بهطور مستند و قابل اثبات ارائه کنند.
با وجود آنکه شورای منافع مشترک (Council of Common Interests - CCI) از سال ۲۰۱۱ بهعنوان نهاد قانونی هماهنگی میان دولت فدرال و استانها فعالیت میکند، طی پنج سال گذشته هیچ بحث اساسی و معناداری درباره حفاظت از سایتهای میراث فرهنگی یا برنامهریزی برای نامزدی آثار در یونسکو در این شورا صورت نگرفته است.
در حالی که دولت فدرال باید با تعیین اولویتهای ملی برای ثبت آثار، نقش مشورتی و سیاستگذاری را بر عهده بگیرد، دولتهای استانی نیز باید بهصورت فعال و مستقیم در مدیریت سایتهای خاص با یونسکو تعامل داشته باشند و در عین حال دولت فدرال را در جریان این فرایند قرار دهند.
چنین رویکردی میتواند یک چارچوب ساختاریافته، هماهنگ و کارآمد برای حکمرانی میراث فرهنگی در پاکستان ایجاد کند و زمینه را برای حفاظت مؤثرتر از میراث ملی و افزایش موفقیت این کشور در ثبت آثار جدید در فهرست میراث جهانی یونسکو فراهم سازد.
https://www.thefridaytimes.com/16-Jun-2026/exploring-pakistan-s-unesco-heritage-tourism-landscape
نظر شما