در امتداد جاده ساحلی جدید بمبئ (Mumbai Coastal Road)، در نزدیکی آرامگاه مشهور حضرت حاجی علی، بنایی تاریخی با گنبدی آبیرنگ و معماری منحصربهفرد قرار گرفته که با وجود قدمتی بیش از یک قرن، همچنان برای بسیاری از شهروندان و گردشگران ناشناخته مانده است. این بنا که با نام بقعه «حاجی علی ماما» شناخته میشود، یکی از ارزشمندترین آثار مذهبی و معماری ساحلی بمبئی به شمار میرود و بازتابی از پیوند دیرینه مسلمانان این شهر با دریانوردی و تجارت دریایی است.
بر اساس اسناد تاریخی، بنای کنونی بقعه در سال ۱۹۰۸ میلادی به دستور امیربحر حاجی اسماعیل هاشم بهادر، از دریانوردان و بازرگانان برجسته اقیانوس هند، ساخته شد. بر روی سنگنوشته مرمرین ورودی بقعه، از وی با عنوان «کاپیتان و دریانورد بزرگ دریاهای هند» یاد شده است. پس از درگذشت وی در سال ۱۹۱۲، پیکرش در کنار همین بقعه به خاک سپرده شد و بعدها فرزندش نیز در همین مجموعه دفن گردید.
در میان مردم بمبئی، روایت شفاهی مشهوری وجود دارد که «حاجی علی ماما» را خواهر حضرت حاجی علی شاه بخاری میداند. بر اساس این باور مردمی، پس از وفات این دو شخصیت، تابوت آنان بر روی آب شناور شد؛ آرامگاه حضرت حاجی علی بر صخرهای در میان دریا شکل گرفت و آرامگاه «حاجی علی ماما» در ساحل ورلی در بمبئی بنا شد. هرچند این روایت در فرهنگ عمومی جایگاه ویژهای دارد، اما تاکنون سند تاریخی قطعی برای اثبات این نسبت خانوادگی یافت نشده و پژوهشگران آن را در زمره سنتهای شفاهی منطقه ارزیابی میکنند.
از مهمترین ویژگیهای این بقعه، معماری متفاوت آن است. گنبد کشیده و مستطیلیشکل آبیرنگ که از دوردست نیز قابل مشاهده است، در معماری اسلامی هند نمونهای کمنظیر محسوب میشود و برخی معماران، شکل آن را به بدنه یک زیردریایی تشبیه کردهاند. این ویژگی، همراه با استفاده از سنگ مقاوم پوربندر، منارههای باریک، طاقهای چندپر اسلامی، ستونهای متأثر از معماری استعماری و شیشههای رنگین، هویتی منحصربهفرد به این بنا بخشیده است.
نشانههای دریانوردی در بخشهای مختلف بقعه به چشم میخورد. نقش لنگر دریایی بر روی کتیبه مرمرین، نشان خانوادگی نصبشده در ورودی که یادآور پارو یا لنگر کشتی است و همچنین انتخاب رنگ آبی برای گنبد، همگی بیانگر ارتباط نزدیک بانیان این مجموعه با دریا و فعالیتهای دریایی است. این عناصر موجب شدهاند که پژوهشگران، بقعه «حاجی علی ماما» را نمونهای ارزشمند از تلفیق معماری اسلامی با فرهنگ دریانوردی غرب هند بدانند.
این بنا طی سالهای متمادی بر اثر رطوبت، امواج دریا و بادهای موسمی آسیبهای فراوانی دیده بود. به همین دلیل، پروژهای جامع برای مرمت آن در سال ۲۰۱۷ آغاز شد. عملیات مرمت با مدیریت معمار برجسته هندی ویکاس دیلاواری و با رعایت اصول حفاظت از میراث فرهنگی انجام گرفت و در سال ۲۰۱۹ به پایان رسید. در این طرح، سنگهای آسیبدیده، پنجرههای شیشهای رنگین، سازههای چوبی، سیستم دفع آب و تزئینات معماری بازسازی شد، بیآنکه اصالت تاریخی بنا خدشهدار شود.
یکی دیگر از ویژگیهای قابل توجه این بقعه، امکان حضور و زیارت بانوان در فضای آرامگاه است؛ موضوعی که آن را از برخی زیارتگاههای صوفی متمایز میکند. در اطراف پنجرههای مشبک بقعه، زائران نخهای رنگی و دستبندهایی را به نشانه دعا برای برآورده شدن حاجات، ازدواج، سلامتی و فرزندآوری گره میزنند که بازتابی از آیینهای مردمی و سنتهای صوفیانه در بمبئی است.
کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند که بقعه «حاجی علی ماما» تنها یک مکان زیارتی نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی بندر بمبئی و نمادی از نقش مسلمانان این شهر در تجارت و دریانوردی اقیانوس هند به شمار میرود. با وجود شهرت جهانی آرامگاه حضرت حاجی علی، این بنای ارزشمند همچنان در سایه آن قرار گرفته و کمتر مورد توجه گردشگران و حتی ساکنان شهر است.
امروزه با تکمیل جاده ساحلی بمبئی، گنبد آبیرنگ این بقعه بیش از گذشته در معرض دید رهگذران قرار گرفته است. بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که معرفی صحیح این اثر تاریخی میتواند ضمن حفظ میراث فرهنگی مسلمانان هند، به توسعه گردشگری فرهنگی و آشنایی بیشتر نسل جوان با تاریخ دریایی و معماری اسلامی بمبئی کمک شایانی کند.
منابع:
نظر شما