محمد مهدی: روایت صوفیانه و کربلا

در دفتر تاریخ بشریت، برخی رخدادها چنان‌اند که از قید زمان و مکان فراتر می‌روند و بر افق جاودانگی نقش می‌بندند. این رویدادها دیگر صرفاً روایت یک عصر نیستند، بلکه به صدای همه دوران‌ها تبدیل می‌شوند. واقعه کربلا نیز از همین حقایق جاودانه و از برجسته‌ترین جلوه‌های حقیقت است. اگر با نگاه تاریخ به آن بنگریم، نبردی بود که تنها چند ساعت به طول انجامید؛ اما اگر به ژرفای روح تاریخ راه یابیم، آن را رویارویی سرنوشت‌ساز خیر و شر، حق و باطل، راستی و ستم، و آزادی و استبداد خواهیم یافت؛ رویارویی‌ای که پژواک آن هنوز در وجدان بشریت طنین‌انداز است. از همین رو، هنگامی که سنت عرفانی، ندای دل خود را در قالب شعر بیان کرد، نغمه‌هایی از تار جان عارفان برخاست که در آن، یاد کربلا همچون نوری مقدس جلوه‌گر شد. چه در اشعار شاه عبداللطیف بهتایی، چه در سروده‌های سچل سرمست، خواجه محمد زمان لواری، بیدل فقیر و روحل فقیر، کربلا صرفاً یک حادثه تاریخی نیست، بلکه حقیقتی زنده و معنوی است که همواره در برابر دیدگان سالکان راه حق قرار دارد.

اگر «سرِ کیدارو» از شاه عبداللطیف بهتایی را بخوانیم، چنین احساس می‌کنیم که گویی قلم شاعر بر صفحه کاغذ نمی‌نویسد، بلکه بر ریگزار کربلا تاریخ تازه‌ای از شهادت را رقم می‌زند. او می‌گوید: «شب، تاریک بود، اما آنان با نثار سرهای خویش، روشنایی آفریدند؛ آنان که نامشان با حق گره خورده است، حتی مرگ نیز توان شکستشان را ندارد.» از نگاه شاه عبداللطیف، فداکاری عظیم حضرت امام حسین(ع)، تنها آزمونی برای خاندان نبوت نبود، بلکه اوج شکوه و کرامت انسان به شمار می‌رفت. همه پیروزی‌های دنیوی گذرا هستند، اما ایثار در راه حق جاودانه است. از همین رو، در اندیشه او، کربلا صرفاً روایتی اندوه‌بار نیست، بلکه بشارتی از پیروزی حقیقی است؛ زیرا اگرچه سپاه یزید پیکرها را لگدمال  و پایمال کردند، امام حسین(ع) روح انسانیت را زنده ساخت.

در شعر سچل سرمست، عشق با همه شور و سرمستی خود جلوه می‌کند. از دیدگاه او، کربلا آخرین منزلگاه عشق است؛ عشقی که در برابر رضای محبوب، همه دارایی‌های دنیا را ناچیز می‌شمارد. در سروده‌های او، امام حسین(ع) سیمای عاشق کاملی را دارد که زندگی فانی را در راه بقای حق فدا کرد. سچل، کربلا را این‌گونه تفسیر می‌کند که آزادی روح را نه شمشیر می‌تواند مغلوب سازد و نه حکومت‌ها قادر به خریدن آن هستند. از همین رو، امام حسین(ع) در اشعار او روشن‌ترین نماد آزادگی اندیشه و آزادی وجدان است.

در شعر سید ثابت علی شاه، محبت اهل‌بیت پیامبر(ع) به صورتی از پیوندی روحانی جلوه می‌کند. از نگاه او، کربلا میدان آزمون ایمان بود؛ جایی که نه ظاهر انسان‌ها، بلکه باطن آنان سنجیده شد. او شهدای کربلا را همچون مناره‌های بلند معرفت می‌بیند که نورشان تا پایان جهان، راهنمای رهروان طریق حق خواهد بود. در اشعار بیدل فقیر، هنگامی که سخن از کربلا به میان می‌آید، عشق و معرفت در هم می‌آمیزند. از دیدگاه او، معیار صداقت عشق و فداکاری است و اوج این فداکاری در کربلا متجلی شده است. او امام حسین(ع) را انسان کامل می‌داند؛ کسی که به جای سر فرود آوردن در برابر باطل، سرِ خویش را در راه حق تقدیم کرد. در سروده‌های او، کربلا نماد جهاد درونی انسان است؛ جهادی که در همه دوران‌ها میان ظلم و حق ادامه دارد.

پیام مشترک بیشتر شاعران صوفی نیز همین است. آنان کربلا را سرچشمه محبت، وفاداری و شجاعت اخلاقی می‌دانند؛ چشمه‌ای که انسانیت همواره از آن سیراب خواهد شد. از نگاه آنان، شهادت حضرت امام حسین(ع) میراث قوم، ملت یا مذهبی خاص نیست، بلکه سرمایه مشترک همه بشریت است. درس کربلا این است که هرگاه حق و باطل در برابر یکدیگر قرار گیرند، اهل حق باید بی‌آنکه نگران پیامدها باشند، پرچم حقیقت را برافراشته نگه دارند. در حقیقت، همه این شاعران عارف، واقعه کربلا را تنها موضوعی برای شعر ندانسته‌اند، بلکه آن را اصلی جهان‌شمول در حیات انسان معرفی کرده‌اند. از نظر آنان، حضرت امام حسین(ع) صرفاً شخصیتی تاریخی نیست، بلکه ندای جاودانه وجدان بشریت است؛ ندایی که در هر عصر، نمرودها، فرعون‌ها و یزیدهای زمان را به چالش می‌کشد و به همه ستمدیدگان امید و استقامت می‌بخشد.

از این‌رو، اگر «سرِ کیدارو»ی شاه عبداللطیف، نغمه عشق سچل، بصیرت معنوی سید ثابت علی شاه، معرفت بیدل و اندیشه انسان‌دوستانه آنان در یک نقطه به هم می‌رسند، آن نقطه چیزی جز کربلا نیست. همان کربلایی که ثابت کرد شمشیرها می‌توانند پیکرها را زخمی کنند، اما هرگز قادر نیستند صدای حق را خاموش سازند؛ حکومت‌ها شاید بر سرزمین‌ها حکمرانی کنند، اما فرمانروایی بر دل‌ها همواره از آنِ حضرت امام حسین(ع) خواهد بود. همین راز بود که شاعران صوفی را در طول قرن‌ها بر آن داشت تا از چراغ فروزان کربلا نور بگیرند، و همین راز است که امروز نیز همچنان چون مناره‌ای از نور، بر افق انسانیت می‌درخشد.

لینک: 

https://jang.com.pk/news/1594215