۱. مقدمه و تعریف نظام مراقبت خانوادگی (Foster Care)

نظام «Foster Care» (مراقبت خانوادگی یا سرپرستی موقت) یک ساختار حمایت اجتماعی است که در آن کودکانی که به دلایل مختلف (نظیر فوت والدین، بدسرپرستی، سوءرفتار، بیماری یا ناتوانی مالی) امکان زندگی با خانواده بیولوژیک خود را ندارند، به‌صورت موقت یا دائم تحت سرپرستی خانواده‌های جایگزینِ تأییدشده از سوی دولت قرار می‌گیرند. هدف بنیادی این سیستم، فراهم آوردن محیطی امن، باثبات و شبیه به خانواده برای رشد کودک تا زمان فراهم شدن شرایط بازگشت به خانواده اصلی یا پذیرش فرزندخواندگی دائم است.

۲. وضعیت نظام Foster Care در ژاپن (الگوی Sato-oya)

در کشور ژاپن، به خانواده‌های میزبان «ساتو-اویا» (Sato-oya) گفته می‌شود. با وجود شباهت‌های قانونی این ساختار با استانداردهای بین‌المللی، نظام مراقبت از کودکان در ژاپن دارای ویژگی‌ها و چالش‌های ویژه‌ای است:
 

• ۱-۲. میزان اتکا به مراقبت‌های نهادی (مؤسسه‌ای): بر اساس گزارش آژانس کودکان و خانواده ژاپن، نرخ سپردن کودکان نیازمند سرپرستی به خانواده‌های میزبان (Satooya-tou itaku-ritsu) در سطح کشوری از ۱۴٫۸ درصد در پایان سال مالی ۲۰۱۲ به ۲۴٫۳ درصد در پایان سال مالی ۲۰۲۲ افزایش یافته است. با این حال، همچنان نزدیک به سه-چهارم این کودکان در مراکز نگهداری گروهی و نهادهای بهزیستی (Jido Yougo Shisetsu) زندگی می‌کنند، اگرچه روند سال‌های اخیر حاکی از بهبود تدریجی است. همچنین گزارش‌های مقایسه‌ای بین‌المللی وزارت بهداشت، کار و رفاه اجتماعی ژاپن نشان می‌دهد در حالی که در اکثر کشورهای غربی حدود نیمی از کودکان نیازمند سرپرستی به خانواده‌های میزبان واگذار می‌شوند، در ژاپن طی سالیان گذشته از هر ۱۰ کودک، حدود ۹ نفر در مؤسسات نگهداری شده‌اند. این تفاوت چشمگیر سبب شده است که دولت ژاپن اصلاح سیاست‌های خود را جهت تشویق بیشتر خانواده‌ها به پذیرش نقش ساتو-اویا در دستور کار قرار دهد.

• ۲-۲. جایگاه حقوقی و اهمیت رضایت والدین بیولوژیک: مطابق با قانون رفاه کودک در ژاپن، ارجاع کودک به مؤسسات یا خانواده‌های میزبان بدون کسب رضایت والدین بیولوژیک امکان‌پذیر نیست، مگر در مواردی که از طریق سازوکار ویژه ماده ۲۸ همین قانون اقدام شود. ارزیابی‌های میدانی مراکز مشاوره کودک حاکی از آن است که جلب رضایت والدین برای سپردن فرزند به خانواده میزبان، مراتب دشوارتر از جلب رضایت آنان برای نگهداری کودک در مؤسسات و پرورشگاه‌ها است؛ از این رو برخی والدین نگهداری فرزند در مؤسسه را ترجیح می‌دهند. البته مراکزی که اطلاعات و توضیحات جامع‌تری در اختیار والدین قرار داده‌اند، موفقیت بیشتری در اخذ این رضایت داشته‌اند.

• ۳-۲. مؤلفه‌های فرهنگی، پیوندهای خونی و نظام ثبت احوال (کوسِکی): باورها و سنت‌های فرهنگی مرتبط با اهمیت پیوند خونی در ژاپن، به‌طور غیرمستقیم بر تمایل پایین‌تر برخی خانواده‌ها برای پذیرش کودکان غریبه و همچنین مقاومت والدین بیولوژیک در برابر واگذاری فرزند به خانواده‌ای دیگر اثرگذار بوده است. شایان ذکر است که واگذاری کودک به خانواده میزبان، به خودی خود تغییری در شناسنامه یا دفترچه ثبت احوال خانوادگی (کوسِکی) کودک ایجاد نمی‌کند و این تغییر صرفاً در صورت تحقق فرزندخواندگی کامل (Tokubetsu Yoshi-engumi) صورت می‌پذیرد.

۳. انواع خانواده‌های میزبان (Sato-oya) در ژاپن

بر اساس قانون رفاه کودک و دستورالعمل‌های انجمن ملی ساتو-اویا، چهار دسته رسمی برای خانواده‌های میزبان تعریف شده است:

• میزبان پرورشی (Yōiku Sato-oya): این گروه بیش از ۸۰ درصد از کل خانواده‌های ثبت‌شده را تشکیل می‌دهند و وظیفه آن‌ها نگهداری موقت و عمومی از کودک (بدون هدف فرزندخواندگی) تا زمان بازگشت او به خانواده اصلی یا رسیدن به سن استقلال (۱۸ سالگی) است.

• میزبان تخصصی (Senmon Sato-oya): این گروه حدود ۵ درصد از مجموع ثبت‌نام‌ها را شامل می‌شود و مخصوص نگهداری از کودکانِ قربانیِ سوءرفتار شدید یا دارای ناتوانی‌های جسمی و ذهنی است. در این حالت، حداکثر تعداد کودکان قابل واگذاری به هر خانواده ۲ نفر و طول دوره تعهد ۲ سال است که در صورت لزوم تمدید می‌شود.

• میزبان خویشاوند (Shinzoku Sato-oya): شرایطی که در آن سرپرستی کودک بر عهده بستگان خونی نظیر پدربزرگ، مادربزرگ، عمو، عمه، خاله یا دایی قرار می‌گیرد.

• میزبان با هدف فرزندخواندگی (Yōshi-engumi Sato-oya): شامل خانواده‌هایی است که کودک را با هدف نهایی پذیرش قانونی و دائمی (فرزندخواندگی کامل) تحت سرپرستی قرار می‌دهند.

۴. اقدامات و برنامه‌های دولت ژاپن در توسعه مراقبت خانواده‌محور

اصلاح قانون رفاه کودک در سال ۲۰۱۶ و تدوین سند «چشم‌انداز جدید مراقبت اجتماعی» در سال ۲۰۱۷، اهدافی کلان را ترسیم کرد: افزایش نرخ واگذاری کودکان پیش‌دبستانی به خانواده‌های میزبان تا ۷۵ درصد ظرف مدت ۷ سال، و کودکان سنین مدرسه تا ۵۰ درصد ظرف مدت ۱۰ سال.

با این حال، داده‌های سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد که نرخ واقعی واگذاری برای کودکان زیر ۳ سال در سطح کشوری تنها ۲۵٫۳ درصد بوده که فاصله زیادی با اهداف پیش‌بینی‌شده دارد. در مقابل، دستیابی به آمارهایی نظیر ۸۵ درصد در شهر هامامتسو و ۷۲٫۵ درصد در شهر فوکوئوکا نشان می‌دهد که این اهداف در سطح محلی قابل تحقق هستند. وجود این تفاوت‌های منطقه‌ای، زمینه و فرصت مناسبی را برای الگوبرداری و تسری تجارب موفق به سایر استان‌ها فراهم آورده است.

۵. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

دولت ژاپن طی سال‌های اخیر (به‌ویژه با اصلاح قانون رفاه کودک و تأسیس «مراکز حمایت از ساتو-اویا» در سال ۲۰۲۴) اراده جدی خود را برای گسترش الگوی «مراقبت مبتنی بر خانواده» به نمایش گذاشته است. هدف‌گذاری جاری بر این اصل استوار است که از طریق ارتقای آگاهی عمومی، تقویت حمایت‌های مالی و بهبود هماهنگی میان مراکز مشاوره کودک و خانواده‌های میزبان، سهم کودکانِ سپرده‌شده به خانواده‌های ساتو-اویا — به‌ویژه در رده سنی پیش از مدرسه — نسبت به نگهداری در پرورشگاه‌ها افزایش چشمگیری یابد.

فهرست منابع