رویداد نمایش «کمربند مریم مقدس» در کلیسای ساوای مقدس بلگراد از ۲۰ مه ۲۰۲۶، برابر با ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ آغاز و سرانجام در ۶ ژوئن ۲۰۲۶، برابر با ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، به اتمام رسید.
آنچه این روزها در کلیسای سن ساوا باعث تشکیل صف‌های بسیار طولانی و کیلومتری شده، «کمربند مریم مقدس» یکی از مهم‌ترین و محترم‌ترین آثار مقدس در سنت ارتدوکس است. این یادگار مقدس از صومعه واتوپدی در کوه آتوس یونان به بلگراد آورده شده است.
بر اساس سنت کلیسای ارتدوکس، این کمربند به حضرت مریم نسبت داده می‌شود و قرن‌هاست که در صومعه واتوپدی نگهداری می‌شود. مؤمنان ارتدوکس معتقدند زیارت و تبرک جستن به آن می‌تواند موجب برکت، شفا و استحکام زندگی خانوادگی شود.
استقبال مردم به حدی گسترده بوده که هزاران نفر ساعت‌ها در صف ایستاده‌اند. در برخی روزها طول صف از یک کیلومتر فراتر رفته است.کلیسا برای مدتی به صورت ۲۴ ساعته باز نگه داشته شد.زمان حضور این اثر مقدس در بلگراد به دلیل استقبال فراوان تمدید شد.
این رویداد فقط یک مراسم مذهبی نیست؛ از نظر اجتماعی نیز اهمیت زیادی دارد. بسیاری از تحلیلگران صرب آن را نشانه‌ای از احیای هویت ارتدوکس و دینی در جامعه صربستان می‌دانند؛ روندی که در سال‌های اخیر، به‌ویژه همزمان با بزرگداشت ۸۵۰ سالگی تولد سن ساوا، بیش از پیش دیده می‌شود.
حضور کمربند مقدس مریم در بلگراد برای کلیسای ارتدوکس صربستان یک رویداد استثنایی است و اهمیت آن را باید در سه سطح مذهبی، تاریخی و اجتماعی بررسی کرد.
۱. اهمیت مذهبی
در سنت ارتدوکس، حضرت مریم «مادر خدا» پس از مسیح، مقدس‌ترین شخصیت محسوب می‌شود. به همین دلیل هر یادگار منسوب به او از بالاترین درجه احترام برخوردار است.
طبق سنت کلیسایی، کمربند مریم پس از عروج او حفظ شد و بعدها به قسطنطنیه منتقل گردید. بخشی از آن قرن‌هاست در صومعه واتوپدی در کوه آتوس نگهداری می‌شود. مؤمنان ارتدوکس معتقدند این یادگار با دعا، شفا و برکت خانوادگی پیوند دارد و به‌ویژه زنان و خانواده‌ها برای تبرک به آن مراجعه می‌کنند.
۲. اهمیت تاریخی برای صربستان
کلیسای ارتدوکس صربی از قرن سیزدهم با کوه آتوس پیوند عمیقی داشته است. صومعه صربی هیلاندار یکی از مهم‌ترین مراکز معنوی صرب‌ها در آنجاست. آوردن این یادگار از آتوس به بلگراد صرفاً انتقال یک شیء مذهبی نیست؛ بلکه نمادی از تداوم پیوند تاریخی صرب‌ها با سنت ارتدوکس بیزانسی و میراث معنوی آنان است.
۳. چرا صف‌های کیلومتری تشکیل شده است؟
اگرچه صربستان جامعه‌ای مدرن و شهری است، اما در سه دهه اخیر نوعی بازگشت به دین و سنت‌های ارتدوکسی مشاهده می‌شود. بسیاری از کسانی که در صف ایستاده‌اند لزوماً افراد بسیار مذهبی نیستند؛ بلکه حضور در چنین رویدادی را بخشی از هویت ملی و فرهنگی خود می‌دانند. برای بخشی از جامعه صرب، ارتدوکسی فقط یک دین نیست، نماد بقا در دوران سلطه عثمانی است، بخشی از حافظه تاریخی ملت صرب محسوب می‌شود و عاملی برای حفظ هویت ملی در جهان معاصر است.
۴. از منظر جامعه‌شناسی
صف‌های طولانی مقابل کلیسای ساوا را می‌توان با زیارت‌های بزرگ در دیگر ادیان مقایسه کرد: زیارت آثار قدیسان در کلیسای کاتولیک، زیارت اماکن مقدس در اسلام یا زیارت یادگارهای بودایی در آسیا. در همه این موارد، افراد تنها برای دیدن یک شیء نمی‌آیند، بلکه در واقع در یک تجربه جمعی، معنوی و هویتی شرکت می‌کنند.
۵. پیام این رویداد برای ناظران فرهنگی
برای کسانی که تحولات فرهنگی صربستان را دنبال می‌کنند، استقبال گسترده از این یادگار نشان می‌دهد که برخلاف پیش‌بینی‌های دهه ۱۹۹۰ درباره سکولار شدن کامل بالکان، دین ارتدوکس همچنان یکی از مهم‌ترین منابع هویت جمعی در صربستان باقی مانده است. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران، صف‌های طولانی کلیسای ساوا را نه فقط یک رخداد مذهبی، بلکه نشانه‌ای از تقویت پیوند میان هویت ملی صربی و میراث ارتدوکس در دهه ۲۰۲۰ و ۲۰۳۰ می‌دانند.
نقش تبلیغی دولت و کلیسا:
سوالی که مطرح می شود این است دولت و کلیسا در این واقعه چه نقش تبلیغی را ایفا می کنند؟ این پرسش مهمی است، زیرا برای فهم صف‌های طولانی کلیسای ساوا باید میان «تبلیغ سازمان‌یافته» و «انگیزش فرهنگی-دینی جامعه» تفاوت قائل شد. بر اساس گزارش‌های رسانه‌های صربستان، کلیسا و نهادهای دولتی از چند ابزار برای اطلاع‌رسانی و تشویق مردم استفاده کرده‌اند، اما میزان تأثیر هر کدام محل بحث است.
۱. پوشش گسترده رسانه‌های ملی
رادیو تلویزیون دولتی صربستان (RTS) و همچنین شبکه‌های خصوصی بزرگ، از هفته‌ها قبل درباره ورود کمربند مقدس گزارش تهیه کردند. این پوشش شامل تاریخ ورود اثر مقدس، برنامه‌های مذهبی، مصاحبه با اسقف‌ها و روحانیان، پخش تصاویر زائران و گزارش‌های زنده از صف‌های طولانی بود. این نوع پوشش رسانه‌ای خود به افزایش کنجکاوی عمومی کمک کرد.
۲. شبکه کلیسای ارتدوکس
کلیسای ارتدوکس صربی از ساختار گسترده خود استفاده کرد. اطلاعیه در کلیساهای سراسر کشور، وب‌سایت‌ها و کانال‌های رسمی کلیسا، شبکه روحانیون محلی و انجمن‌های مذهبی. برای بسیاری از مؤمنان، دعوت کشیش محلی بسیار مؤثرتر از تبلیغات رسانه‌ای است.
۳. شبکه‌های اجتماعی
صف‌های طولانی خود به یک پدیده تبلیغی تبدیل شدند. وقتی هزاران نفر تصاویر صف‌ها را در اینستاگرام، فیس‌بوک، تیک‌تاک و ایکس منتشر کردند، نوعی اثر «هم‌رنگی اجتماعی» شکل گرفت: «اگر این همه مردم می‌روند، پس اتفاق مهمی است.» «شاید من هم باید بروم.» در علوم اجتماعی این پدیده را «اعتبار اجتماعی» می‌نامند.
۴. حمایت نمادین دولت
دولت صربستان رسماً مردم را مجبور یا به‌طور مستقیم بسیج نکرد، اما مقامات عالی‌رتبه در مراسم حضور یافتند و از اهمیت معنوی آن سخن گفتند. در سال‌های اخیر رابطه دولت و کلیسا در صربستان نزدیک بوده است و بسیاری از برنامه‌های مرتبط با هویت ملی و میراث مذهبی از حمایت نمادین دولت برخوردارند.
۵. روایت «برکت و معجزه»
شاید مهم‌ترین عامل، نه تبلیغات دولتی بلکه روایت مذهبی پیرامون این یادگار باشد. در میان مؤمنان داستان‌های فراوانی درباره شفا یافتن بیماران، حل مشکلات خانوادگی و تولد فرزند برای زوج‌های نابارور نقل می‌شود. صرف‌نظر از اینکه فرد این روایت‌ها را بپذیرد یا نه، چنین باورهایی انگیزه بسیار نیرومندی برای حضور ایجاد می‌کنند.
بررسی میانگین سنی زائران
تا این لحظه، هیچ پژوهش علمی معتبر و منتشرشده‌ای که میانگین سنی دقیق بازدیدکنندگان کمربند مقدس مریم در بلگراد را اندازه‌گیری کرده باشد، منتشر نشده است. دست‌کم در منابع خبری و گزارش‌های موجود چنین داده‌ای پیدا نشده است. اما از گزارش‌های میدانی و مشاهدات رسانه‌ها می‌توان چند نکته را استخراج کرد:
- در روزهای نخست، تصاویر رسانه‌ها حضور گسترده سالمندان، زنان میانسال و خانواده‌ها را نشان می‌داد.
- در روزهای پایانی، خود کلیسای ارتدوکس صربستان اعلام کرد که در صف‌ها «جوانان» نیز بسیار پرشمار بوده‌اند و حتی در برخی گزارش‌ها گفته شد بیشترین جمعیت روزهای آخر را جوانان تشکیل می‌دادند.
- وجود صف‌های جداگانه برای سالمندان، افراد دارای معلولیت و خانواده‌های دارای کودک خردسال نشان می‌دهد که طیف سنی شرکت‌کنندگان بسیار گسترده بوده است.
ارزیابی جامعه‌شناختی
اگر بخواهیم بر اساس مطالعات عمومی دینداری در صربستان قضاوت کنیم، احتمالاً میانگین سنی زائران بالاتر از میانگین سنی کل جمعیت صربستان بوده است، زیرا مشارکت مذهبی منظم در صربستان معمولاً در میان افراد بالای ۵۰ سال بیشتر دیده می‌شود. اما رویداد کمربند مقدس یک مراسم عادی کلیسایی نبود و به همین دلیل جوانان و افراد کم‌التزام به کلیسا نیز در آن حضور یافتند.
بنابراین اگر بخواهیم با احتیاط جمع‌بندی کنیم این جمعیت را نمی‌توان صرفاً «سالمندان مذهبی» دانست. شواهد رسانه‌ای نشان می‌دهد که ترکیبی از جوانان، میانسالان و سالمندان در آن حضور داشته‌اند. احتمالاً گروه‌های سنی ۳۰ تا ۶۵ سال بخش عمده جمعیت را تشکیل داده‌اند، اما این یک برآورد تحلیلی و نه نتیجه یک نظرسنجی رسمی است.
اگر بخواهیم بر اساس پژوهش‌های جامعه‌شناسی دین در صربستان و گزارش‌های میدانی این رویداد قضاوت کنیم، بازدیدکنندگان را می‌توان به چند گروه اصلی تقسیم کرد:
۱. زنان میانسال و سالمند (بزرگ‌ترین گروه)
پژوهش‌های دینداری در صربستان طی دو دهه اخیر نشان می‌دهد که مشارکت مذهبی فعال در میان زنان بیشتر از مردان است. حضور در مراسم مذهبی، زیارت‌ها و احترام به آثار مقدس نیز در میان زنان، به‌ویژه در سنین بالای ۴۵ سال، بسیار پررنگ‌تر است. در تصاویر و گزارش‌های مربوط به کمربند مقدس نیز این گروه بسیار مشهود بود مادران و مادربزرگ‌ها، زنان دارای دغدغه‌های خانوادگی و افرادی که برای سلامتی اعضای خانواده دعا می‌کردند.
۲. طبقه متوسط شهری
برخلاف تصور برخی روشنفکران سکولار، زائران فقط از مناطق روستایی یا اقشار کم‌تحصیل‌کرده نبودند. در صف‌های کلیسای ساوا تعداد زیادی از کارمندان، معلمان، پزشکان، صاحبان کسب‌وکار و افراد دارای تحصیلات دانشگاهی دیده می‌شدند. این موضوع برای برخی تحلیلگران جالب بود، زیرا نشان داد دینداری در صربستان صرفاً پدیده‌ای متعلق به اقشار سنتی نیست.
۳. جوانان ۲۰ تا ۳۵ ساله
یکی از تحولات مهم سال‌های اخیر در صربستان افزایش علاقه بخشی از نسل جوان به هویت ارتدوکس و ملی است. این جوانان را نباید لزوماً «بسیار مذهبی» دانست. برای بسیاری از آنان، ارتدوکسی بخشی از هویت ملی است؛ نوعی اعتراض به جهانی‌شدن فرهنگی محسوب می‌شود؛ یا راهی برای بازگشت به ریشه‌های تاریخی تلقی می‌شود. در دانشگاه‌های بلگراد، نووی ساد و کراگویواتس نیز چنین گرایشی دیده می‌شود.
۴. ملی‌گرایان فرهنگی
این گروه الزاماً اهل عبادت منظم نیستند، اما کلیسای ارتدوکس را حافظ ملت صرب می‌دانند؛ به میراث تاریخی صربستان اهمیت می‌دهند و در رویدادهای نمادین مذهبی شرکت می‌کنند. برای این افراد، حضور در چنین مراسمی بیشتر جنبه هویتی دارد تا صرفاً عبادی.
۵. اقشار آسیب‌پذیر و جویندگان امید
جامعه‌شناسان دین بارها اشاره کرده‌اند که در دوره‌های نااطمینانی اقتصادی، سیاسی یا فردی، گرایش به زیارت و آثار مقدس افزایش می‌یابد. در صف‌های کلیسای ساوا نیز افراد زیادی حضور داشتند که برای بیماری خود یا نزدیکانشان دعا می‌کردند؛ با مشکلات خانوادگی مواجه بودند؛ یا به دنبال آرامش روانی و معنوی بودند. نکته‌ای که بسیاری از ناظران را غافلگیر کرد.
در دهه ۱۹۹۰ روشنفکران سکولار تصور می‌کردند پایگاه اصلی کلیسا سالمندان و ساکنان مناطق روستایی هستند. اما رویداد اخیر نشان داد که پایگاه اجتماعی کلیسا بسیار گسترده‌تر است. امروزه در صربستان، کلیسا همزمان می‌تواند یک زن بازنشسته، یک دانشجوی دانشگاه بلگراد، یک پزشک متخصص، یک کارمند دولت و یک فعال ملی‌گرا را در یک صف مشترک کنار هم قرار دهد.
از این منظر، مهم‌ترین یافته جامعه‌شناختی این رویداد شاید نه خود کمربند مقدس، بلکه آشکار شدن این واقعیت باشد که ارتدوکسی در صربستان امروز فقط یک نهاد مذهبی نیست، بلکه یکی از معدود نمادهایی است که هنوز توانایی گرد آوردن گروه‌های اجتماعی بسیار متفاوت را در یک فضای مشترک دارد.
واکنش روشنفکران و منتقدان لائیک صربستان
واکنش روشنفکران و منتقدان لائیک صربستان یکدست نبوده و می‌توان آن را به سه طیف تقسیم کرد:
۱. منتقدان سکولار تندرو
در شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه در بخش‌هایی از ایکس (توئیتر سابق)، فیس‌بوک و رسانه‌های منتقد کلیسا، برخی این پدیده را نشانه‌ای از «خرافه‌گرایی» و «عقب‌گرد اجتماعی» دانستند. نمونه‌ای که بسیار بحث‌برانگیز شد، اظهارات ماریا واسیچ (فعال مدنی و معلم) بود که انتظار چندساعته برای زیارت این یادگار را نوعی «فتیشیسم» و بازمانده آیین‌های جادویی ابتدایی توصیف کرد. این سخنان واکنش‌های گسترده‌ای در جامعه برانگیخت و به یک مناقشه رسانه‌ای تبدیل شد.
این طیف معتقد است کلیسا نفوذ بیش از حد در عرصه عمومی پیدا کرده است. توجه افکار عمومی از مشکلات سیاسی و اقتصادی منحرف می‌شود. دولت و کلیسا گاهی از نمادهای دینی برای تحکیم مشروعیت اجتماعی یکدیگر بهره می‌برند.
۲. روشنفکران لیبرال و دانشگاهی
این گروه الزاماً مؤمن نیستند، اما با تمسخر مردم نیز مخالف‌اند. برای مثال، انسان‌شناس صرب الکساندرا پاویچویچ تأکید کرده است که صف‌های طولانی را باید در بستر تاریخی، اجتماعی و روانی جامعه صربستان فهمید و تحقیر یا تمسخر زائران نشانه ضعف فرهنگ مدارا و تکثرگرایی است. او این پدیده را بازتاب نیازهای عمیق معنوی و اجتماعی جامعه می‌داند. در این نگاه، پرسش اصلی این نیست که آیا معجزه‌ای رخ می‌دهد یا نه؛ بلکه این است که چرا صدها هزار نفر در جامعه امروز صربستان چنین نیازی را احساس می‌کنند.
۳. اپوزیسیون مدنی و دانشجویی
نکته جالب این است که حتی بخشی از جنبش دانشجویی منتقدِ دولت نیز از تمسخر زائران فاصله گرفته است.دانشجویان معترض دانشگاه بلگراد اعلام کردند که کرامت انسان‌ها نباید بر اساس باور دینی یا غیردینی آنان سنجیده شود و توهین به کسانی که ساعت‌ها در صف ایستاده‌اند، پذیرفتنی نیست.
تحلیل عمیق‌تر : اگر فضای روشنفکری بلگراد را با دهه ۱۹۹۰ یا اوایل دهه ۲۰۰۰ مقایسه کنیم، یک تغییر مهم دیده می‌شود.در آن دوره، بخشی از نخبگان شهری، کلیسا را نماد ملی‌گرایی محافظه‌کارانه می‌دانستند. اما امروز حتی بسیاری از روشنفکران سکولار پذیرفته‌اند که کلیسای ارتدوکس صربستان صرفاً یک نهاد دینی نیست، بلکه یکی از ستون‌های هویت تاریخی صرب‌هاست و نمی‌توان نفوذ آن را فقط با مفاهیم «خرافه» یا «عقب‌ماندگی» توضیح داد. به همین دلیل، مناقشه اخیر بیش از آنکه میان «دین‌داران و بی‌دینان» باشد، میان دو برداشت از جامعه صربستان است.
صربستان به‌عنوان یک جامعه اروپاییِ سکولار و مدرن
صربستان به‌عنوان ملتی ملاحظه می شود که هویت تاریخی و فرهنگی خود را عمیقاً با ارتدوکسی پیوند می‌دهد. نکته قابل توجه این است که حجم بی‌سابقه مشارکت مردم (صدها هزار تا بیش از یک میلیون نفر بنا به آمارهای مختلف) باعث شده حتی بسیاری از منتقدان کلیسا نیز این رویداد را نه یک اتفاق حاشیه‌ای، بلکه یک واقعیت مهم اجتماعی و فرهنگی در صربستان امروز تلقی کنند.
تحلیل انتقادی روشنفکران لائیک
منتقدان سکولار معتقدند که سه عامل اقتدار معنوی کلیسا، پوشش رسانه‌ای گسترده، حمایت نمادین نهادهای دولتی در کنار هم عمل کرده‌اند. اما حتی بسیاری از همین منتقدان اذعان می‌کنند که صرف تبلیغات نمی‌تواند صدها هزار نفر را ساعت‌ها در صف نگه دارد. از نگاه آنان، این استقبال نشان‌دهنده وجود یک نیاز عمیق هویتی و معنوی در بخشی از جامعه صربستان است؛ نیازی که کلیسا توانسته آن را نمایندگی کند.
به همین دلیل در میان جامعه‌شناسان صرب، توضیح غالب این است که تبلیغات عامل تشدیدکننده بوده، اما علت اصلی استقبال، جایگاه تاریخی ارتدوکسی در هویت ملی صرب‌ها و جست‌وجوی معنا در شرایط پرتنش سیاسی و اجتماعی سال‌های اخیر است.
نظر شما