شکل‌گیری «نمایشگاه موازی کتاب» در بلگراد و پیامدهای آن برای صنعت نشر صربستان

مقدمه

در آستانه برگزاری شصت‌ونهمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب بلگراد، صنعت نشر صربستان شاهد تحولی قابل توجه است. گروهی از ناشران شناخته‌شده این کشور، به‌جای شرکت در نمایشگاه رسمی، تصمیم گرفته‌اند فعالیت‌های خود را در قالب برنامه‌های مستقل، نشست‌های ادبی و نمایشگاه‌های جایگزین سازمان‌دهی کنند.

دو عنوان «Naš sajam»(نمایشگاه ما) و«ne:Sajam» (نه ـ نمایشگاه) به نمادهای این حرکت تبدیل شده‌اند. اهمیت این رویداد فراتر از اختلاف بر سر یک نمایشگاه کتاب است. این تحول پرسش‌هایی درباره استقلال نهادهای فرهنگی، رابطه ناشران با مدیریت رسمی فرهنگ، نقش دانشگاه‌ها در حمایت از فعالیت‌های ادبی و آینده نمایشگاه بین‌المللی کتاب بلگراد مطرح می‌کند.

در این گزارش، زمینه‌های شکل‌گیری حرکت، ناشران مشارکت‌کننده، برنامه‌های برگزارشده، دلایل اعلام‌شده برای عدم حضور در نمایشگاه رسمی وپیامدهای احتمالی بررسی می‌شود.

۱. پیشینه و دلایل شکل‌گیری نمایشگاه مستقل

اختلاف ناشران با برگزارکنندگان نمایشگاه رسمی

نمایشگاه بین‌المللی کتاب بلگراد، که از سال ۱۹۵۷ برگزار می‌شود، یکی از مهم‌ترین رویدادهای نشر در صربستان و منطقه بالکان است. این نمایشگاه در طول دهه‌ها محل ملاقات ناشران، نویسندگان، مترجمان و مخاطبان کتاب بوده است. با این‌حال، اختلاف میان گروهی از ناشران و مدیریت نمایشگاه در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ تشدید شد.

در سال ۲۰۲۵، تعدادی از ناشران از شرکت در شصت‌وهشتمین دوره نمایشگاه خودداری کردند. یکی از موضوعات اختلاف، هم‌زمانی نمایشگاه با سالگرد حادثه فروریختن سایبان ایستگاه راه‌آهن نووی‌ساد بود؛ حادثه‌ای که به اعتراضات گسترده اجتماعی انجامید.

در سال ۲۰۲۶ نیز مسئله ترکیب شورای نمایشگاه و نبود نمایندگان ناشران در ساختار تصمیم‌گیری، به یکی از محورهای اختلاف تبدیل شد. طبق گزارش‌های رسانه‌ای، شورای جدید نمایشگاه در مارس ۲۰۲۶ بدون حضور نمایندگان صنف نشر تشکیل شد. دو تشکل مهم ناشران به این وضعیت اعتراض کردند و گروهی از اعضای آنها تصمیم گرفتند در نمایشگاه رسمی شرکت نکنند.

خواسته‌های اصلی ناشران

از اظهارات منتشرشده ناشران می‌توان چهار محور اصلی اختلاف را استخراج کرد:

1. مشارکت مؤثر ناشران در تصمیم‌گیری‌های مربوط به نمایشگاه.
2. شفافیت و مناسب‌بودن شرایط برگزاری و حضور در نمایشگاه.
3. حفظ استقلال حرفه‌ای و فرهنگی صنعت نشر.
4. بازنگری در شیوه مدیریت نمایشگاه و رابطه آن با فعالان نشر.

ولادیسلاو بایاتس، نویسنده و بنیان‌گذار انتشارات گئوپوئِتیکا در گفت‌وگو با روزنامه داناس تأکید کرده است که شرایط نسبت به سال گذشته تغییر نکرده و ناشران تصمیم گرفته‌اند خود برای برگزاری برنامه‌های جایگزین اقدام کنند. او همچنین توضیح داده که برگزارکنندگان مستقل، این رویدادها را جایگزینی کامل برای نمایشگاه بزرگ بلگراد نمی‌دانند، بلکه آنها را اقدامی عملی در شرایط کنونی تلقی می‌کنند.

۲. برگزارکنندگان و ناشران مشارکت‌کننده

این حرکت با عنوان«ناشران معترض صربستان» شناخته می‌شود . نام اختصاری تشکل نیز UPIS است. در فهرست منتشرشده نام ۲۱ ناشر و مجموعه فرهنگی دیده می‌شود؛ هرچند برخی گزارش‌های رسانه‌ای شمار اعضای اصلی را ۲۰ ناشر اعلام کرده‌اند. این اختلاف ممکن است ناشی از تغییر ترکیب مشارکت‌کنندگان یا نحوه شمارش مجموعه‌های وابسته باشد.

از مهم‌ترین مشارکت‌کنندگان می‌توان به این ناشران اشاره کرد:

سایر نام‌های موجود در فهرست برگزارکنندگان نشان می‌دهد که حرکت صرفاً به ناشران ادبی محدود نیست و حوزه‌هایی مانند فلسفه، تاریخ، علوم اجتماعی و نشر دانشگاهی را نیز در بر می‌گیرد.

۳. نخستین رویداد با عنوان «نمایشگاه ما»:     

نمایشگاه ما —9 تا ۱۱ اکتبر - محوطه ساختمان ریاست دانشگاه بلگراد، این رویداد با شعار «ناشران در جایگاه خود» برگزار شد. برنامه اعلام‌شده شامل عرضه کتاب با قیمت‌های نمایشگاهی، معرفی آثار تازه، گفت‌وگو با نویسندگان و کتاب‌خوانی بود. مراسم افتتاحیه ۹ اکتبر ساعت ۱۸ با خواندن بخش‌هایی از کتاب‌ها توسط بازیگران برنامه‌ریزی شده بود.

انتخاب محوطه ساختمان تاریخی ریاست دانشگاه بلگراد، معروف به «عمارت کاپیتان میشا» از نظر نمادین نیز قابل توجه است؛ زیرا پیوند میان دانشگاه، دانشجویان و نشر مستقل را برجسته می‌کند.

۴. دومین رویداد با عنوان « نه : نمایشگاه»:

۱۶ تا ۱۸ اکتبر - برنامه‌های پراکنده در بلگراد و نووی‌ساد - برخلاف «نمایشگاه ما»  که در یک مکان برگزار شد، این رویداد  به صورت مجموعه‌ای از برنامه‌های کوچک در مکان‌های مختلف و کتابفروشی ها برگزار شد. شعار آن «ناشران برای جامعه‌ای بهتر» است.

نمونه‌هایی از برنامه‌های اعلام‌شده

برگزارکنندگان تأکید کرده‌اند که رویداد «نه: نمایشگاه» صرفاً برنامه‌ای برای فروش کتاب نیست، بلکه قصد دارد فضاهایی برای گفت‌وگو، مشارکت مخاطبان و تبادل اندیشه ایجاد کند.

۵. جایگاه نمایشگاه مستقل در ساختار نشر صربستان

نکته مهم این است که همه ناشران غایب از نمایشگاه رسمی، عضو«ناشران معترض متحد صربستان» نیستند. برای مثال، لاگونا و شبکه کتاب‌فروشی‌های دلفی نیز در نمایشگاه رسمی شرکت نمی‌کنند، اما برنامه مستقلی با عنوان «اکتبر ؛ ماه کتاب» در سراسر ماه اکتبر دارند. این برنامه شامل تخفیف‌های گسترده، معرفی کتاب و ملاقات با بیش از ۵۰ نویسنده در چند شهر است. در گزارش‌های منتشرشده، شمار ناشران مشارکت‌کننده در این شبکه حدود ۱۷۰ تا نزدیک ۲۰۰ عنوان شده است؛ این رقم به شبکه تجاری لاگونا / دلفی مربوط است، نه به اعضای«ناشران معترض متحد صربستان» .

در نتیجه، فضای نشر صربستان در اکتبر ۲۰۲۶ عملاً به چهار مسیر موازی؛ نه چهار نهاد وابسته به یکدیگر تقسیم شده است:

نمایشگاه رسمی( ۲۳ تا ۳۱ اکتبر) ساختار نمایشگاهی متمرکز

«نمایشگاه ما» (۹ تا ۱۱ اکتبر) ناشران معترض در دانشگاه

«نه: نمایشگاه» ( ۱۶ تا ۱۸ اکتبر) برنامه‌های پراکنده ناشران

« لاگونا / دلفی» ( ۱ تا ۳۱ اکتبر) شبکه کتاب‌فروشی‌ها

این چندمرکزی‌شدن فعالیت‌های نشر می‌تواند بر شیوه ملاقات ناشران خارجی با همتایان صربی، فروش کتاب، معرفی آثار ترجمه‌شده و میزان حضور مخاطبان در نمایشگاه رسمی اثر بگذارد.

۶. پیامدهای فرهنگی و اجتماعی

از نظر تحلیلی، سه پیامد اصلی قابل طرح است:

نخست، تغییر رابطه ناشران با نهادهای رسمی. تصمیم بخشی از ناشران برای برگزاری برنامه‌های مستقل نشان می‌دهد که آنان در شرایط کنونی ترجیح می‌دهند بخشی از فعالیت‌های حرفه‌ای خود را خارج از نمایشگاه رسمی سازمان‌دهی کنند. اینکه این وضعیت در سال‌های آینده ادامه پیدا کند، هنوز مشخص نیست.

دوم، گسترش الگوی رویدادهای غیرمتمرکز 0 الگوی «نه: نمایشگاه» نشان می‌دهد که یک رویداد فرهنگی می‌تواند به‌جای تمرکز در یک سالن نمایشگاهی، در کتاب‌فروشی‌ها، مراکز فرهنگی و مکان‌های کوچک برگزار شود. این الگو امکان ارتباط نزدیک‌تر با مخاطبان را فراهم می‌کند، هرچند هماهنگی و تبلیغات آن پیچیده‌تر است.

سوم، افزایش اهمیت استقلال حرفه‌ای نشر در بحث عمومی. اظهارات ناشران درباره مدیریت نمایشگاه و شرایط مشارکت، موضوع استقلال تصمیم‌گیری فرهنگی را در رسانه‌ها برجسته کرده است. این تحلیل به معنای تأیید یا رد مواضع سیاسی طرف‌های اختلاف نیست؛ بلکه توصیف مسئله‌ای است که در فضای فرهنگی صربستان مطرح شده است.

۷. چشم‌انداز آینده

هنوز زود است که بتوان گفت برگزاری «نمایشگاه ما» و «نه: نمایشگاه» به رویدادهای دائمی در تقویم فرهنگی صربستان تبدیل خواهند شد. برای ارزیابی آینده این حرکت، چند شاخص اهمیت دارد: استمرار همکاری میان ناشران عضو«ناشران معترض متحد صربستان» ، میزان استقبال مخاطبان، توانایی تأمین هزینه‌های برگزاری، روابط آنان با دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی، و احتمال تغییر شرایط نمایشگاه رسمی در سال ۲۰۲۷.

در صورت استمرار، این رویدادها می‌توانند به بستری مکمل برای معرفی کتاب و گفت‌وگوی فرهنگی تبدیل شوند. در صورت حل اختلافات، امکان بازگشت بخشی از ناشران به نمایشگاه رسمی نیز وجود دارد. هیچ‌یک از این دو مسیر در حال حاضر قطعی نیست.