بازنمایی ایران و پرشیا در کتابهای درسی مدارس ابتدایی و متوسطه صربستان
گزارش پژوهشی و توصیفی
مقدمه
بررسی تصویر یک کشور در کتابهای درسی صرفاً با شمارش دفعات تکرار نام آن کشور کامل نمی‌شود. کتاب درسی از طریق انتخاب دوره‌های تاریخی، شخصیت‌ها، تصاویر، نقشه‌ها، مفاهیم کلیدی و حتی قرار دادن یک کشور در کنار کشورهای دیگر، تصویری نسبتاً پایدار از آن کشور در ذهن دانش‌آموز ایجاد می‌کند. بررسی حاضر نشان می‌دهد که ایران در نظام آموزشی صربستان غایب نیست؛ اما حضور آن پراکنده و چندلایه است. دانش‌آموز صرب معمولاً برای نخستین بار با ایران نه به نام «ایران»، بلکه به نام پرشیا/پارس و در قالب تمدن‌های جهان باستان آشنا می‌شود. چند سال بعد، در جغرافیا، نام ایران به‌عنوان یکی از کشورهای مهم آسیای جنوب‌غربی ظاهر می‌شود. در دبیرستان نیز این دو تصویر بار دیگر با جزئیات بیشتری تکرار می‌شوند.
بنابراین می‌توان از همان ابتدا از وجود دو تصویر عمده سخن گفت: ایران تاریخی = پرشیا، کوروش، امپراتوری، جنگ‌های ایران و یونان، اسکندر و ایران معاصر = کشور بزرگ آسیای جنوب‌غربی، فلات ایران، تهران، جمعیت، نفت و گاز و موقعیت ژئوگرافیک. در مقابل، ابعاد ادبی، هنری، فلسفی و اجتماعی ایران معاصر در هسته اصلی برنامه‌های درسی بسیار محدودتر دیده می‌شود.
۱. دامنه و روش پژوهش
مبنای حقوقی این بررسی، نظام رسمی کتاب درسی جمهوری صربستان است. وزارت آموزش صربستان تصریح می‌کند که محتوای کتابهای دوره ابتدایی بر اساس برنامه‌های رسمی آموزش و یادگیری تعیین می‌شود و مدارس مجاز نیستند از کتابی استفاده کنند که در «کاتالوگ آموزشی» قرار نگرفته باشد. فهرست‌های مربوط به سال تحصیلی ۲۰۲۶/۲۷ نیز در حال حاضر منتشر شده‌اند.
برای دوره متوسطه نیز اصل مشابهی حاکم است: کتابهای تأییدشده در کاتالوگ رسمی قرار می‌گیرند و مدارس موظف‌اند کتابهای خود را از این مجموعه انتخاب کنند. برنامه‌های اصلاح‌شده دبیرستان از سال تحصیلی ۲۰۱۸/۱۹ به بعد اجرا شده‌اند.
در این گزارش تمرکز اصلی بر آموزش عمومی به زبان صربی است. نسخه‌های ترجمه‌شده برای اقلیت‌های ملی نیز در صربستان وجود دارد؛ وزارت آموزش برای ۲۰۲۶/۲۷ بیش از هزار واحد کتاب درسی به زبان‌های اقلیت‌ها فهرست کرده است. بسیاری از کتابهای تاریخ و جغرافیا ترجمه همان کتابهای پایه صربی هستند و در نتیجه بازنمایی ایران در آنها عموماً همان الگوی نسخه اصلی را دنبال می‌کند.
۲. نتیجه کلی در یک نگاه
بررسی برنامه‌های رسمی و کتابهای موجود نشان می‌دهد که تمرکز اصلی ایران در دوره ابتدایی در دو نقطه است.
پایه پنجم ـ تاریخ: پرشیا به‌عنوان تمدن و امپراتوری جهان باستان.
پایه هفتم ـ جغرافیا: ایران در چهارچوب آسیای جنوب‌غربی.
در دبیرستان نیز:
تاریخ سال اول: پرشیا، فلات ایران، کوروش و جنگ‌های ایران و یونان با جزئیات بیشتر.
جغرافیای منطقه‌ای دبیرستان: ایران و میراث تمدنی پرشیا در تحلیل آسیای جنوب‌غربی.
برنامه رسمی جدید تاریخ پایه پنجم صراحتاً «جنگ‌های یونان و پرشیا» را در میان مفاهیم الزامی آورده است.
برنامه رسمی تاریخ دبیرستان نیز از این هم روشن‌تر است: «فلات ایران»، «پرشیا»، «کوروش بزرگ»،«جنگ‌های یونان و پرشیا» و نبرد «گوگمل» از جمله مفاهیم تصریح‌شده‌اند.
۳. پایه‌های اول تا چهارم ابتدایی
در پایه‌های اول تا چهارم، موضوعاتی مانند محیط پیرامون، خانواده، جامعه، طبیعت، صربستان و شناخت ابتدایی جهان آموزش داده می‌شود.بنابراین از منظر شکل‌گیری تصویر ایران، می‌توان گفت: دانش‌آموز صرب در چهار سال نخست مدرسه تصویر منسجم یا رسمی مشخصی از ایران دریافت نمی‌کند. البته ممکن است در برخی اطلس‌ها، نقشه‌های جهان، تمرین‌های عمومی یا کتابهای زبان خارجی نام ایران به‌صورت موردی ظاهر شود، اما چنین مواردی را نمی‌توان «بازنمایی آموزشی ایران» به معنای دقیق دانست. در نتیجه، نقطه واقعی ورود ایران به آموزش عمومی صربستان پایه پنجم است.
۴. پایه پنجم: مهم‌ترین مرحله شکل‌گیری تصویر «پرشیا»
برنامه رسمی تاریخ پایه پنجم برای سال ۲۰۲۶، در بخش شرق باستان، در کنار سومر، اکد، بابل، مصر و آشور، صراحتاً از پرشیا نام می‌برد. در همان برنامه، در بخش یونان باستان نیز جنگ‌های یونان و پرشیا در شمار موضوعات کلیدی قرار دارد.
این نکته اهمیت زیادی دارد. زیرا ناشران مختلف می‌توانند روش بیان، میزان تفصیل و تصاویر متفاوتی انتخاب کنند، اما هیچ کتاب تاریخ پایه پنجم که مطابق این برنامه تدوین شده باشد نمی‌تواند پرشیا و جنگ‌های یونان و پرشیا را کاملاً حذف کند. از این رو تقریباً همه کتابهای تاریخ پایه پنجمِ موجود در کاتالوگ رسمی، بخشی از تصویر آموزشی ایران را تشکیل می‌دهند.
پرشیا در این سطح عمدتاً در قالب یکی از نخستین امپراتوری‌های بزرگ جهان معرفی می‌شود. عناصر اصلی این روایت عبارت‌اند از تشکیل قدرت سیاسی بزرگ در شرق باستان، گسترش قلمرو، ساختار امپراتوری و ارتباط آن با تمدن‌های همسایه. بنابراین نخستین تصویر ایران در ذهن دانش‌آموز صرب اساساً تصویر یک قدرت تاریخی و تمدنی است، نه کشوری معاصر در خاورمیانه. این وضعیت از منظر تصویر ایران ظرفیت مثبتی دارد: ایران در کنار مصر، بین‌النهرین، یونان و روم در تاریخ تمدن قرار می‌گیرد، نه در حاشیه آن.
۵. کوروش و تصویر دولت ایرانی
در برنامه جدید تاریخ دبیرستان، نام کوروش بزرگ به‌صراحت در فهرست شخصیت‌های کلیدی تمدن‌های جهان باستان آمده است. در پایه پنجم، میزان پرداختن به کوروش میان ناشران می‌تواند متفاوت باشد، اما مفهوم «امپراتوری پرشیا» به‌طور مستقیم وارد آموزش می‌شود. در یک نمونه دیجیتال‌شده از مواد آموزشی تاریخ صربی نیز پرشیا در شمار «قدرتمندترین امپراتوری‌های شرق باستان» معرفی شده است. این تصویر بیش از آنکه بر هنر و زندگی اجتماعی ایرانیان تمرکز کند، بر دولت، قلمرو، فرمانروایان و قدرت سیاسی تکیه دارد. بنابراین ایران باستان در ذهن دانش‌آموز بیشتر به شکل «تمدن ـ دولت» ساخته می‌شود.
۶. جنگ‌های ایران و یونان؛ دومین قاب مهم
دومین محور حضور پرشیا در تاریخ پایه پنجم، جنگ‌های ایران و یونان است. در بخش «شرق باستان»، ایران یک تمدن و امپراتوری مستقل است؛ اما با ورود روایت به تاریخ یونان، پرشیا به قدرت مقابل یونانیان تبدیل می‌شود.
به این ترتیب دانش‌آموز با دو قاب مواجه می‌شود: پرشیا به‌عنوان تمدن بزرگ؛ و پرشیا به‌عنوان دشمن یا رقیب نظامی دولت‌شهرهای یونانی. این دو روایت لزوماً متناقض نیستند، اما وزن روایی کتاب اهمیت دارد. هرچه فضای بیشتری به ماراتن، ترموپیل، سالامیس و پیروزی یونانیان اختصاص داده شود و اطلاعات کمتری درباره ساختار داخلی ایران ارائه شود، پرشیا بیشتر از زاویه «دیگریِ یونانی» دیده می‌شود. این یکی از مهم‌ترین محورهایی است که در مطالعه صفحه‌به‌صفحه کتابهای ناشران مختلف باید اندازه‌گیری شود.
7. پایه ششم: ایران از مرکز روایت کنار می‌رود
در پایه ششم، محور اصلی تاریخ از جهان باستان به قرون وسطی منتقل می‌شود. در این مرحله تاریخ بیزانس، اسلاوها، شکل‌گیری دولت‌های قرون وسطایی، مسیحیت، اسلام و تاریخ صرب‌ها اهمیت بیشتری می‌یابد.
در نسخه‌های کتاب ممکن است ایران یا ایرانیان در زمینه‌هایی مانند پایان دوره ساسانی، جنگ‌های بیزانس و ایران یا فتوحات اعراب ذکر شوند؛ اما در بررسی برنامه‌های رسمی در دسترس، مفاهیم «ایران» یا «پرشیا» مانند پایه پنجم به‌عنوان کلیدواژه مرکزی و مستقلیافت نشده است.
بنابراین باید میان دو وضعیت تمایز گذاشت: در پایه پنجم، حضور پرشیا ساختاری و الزامی است. در پایه ششم، حضور ایران زمینه‌ای و وابسته به نحوه تألیف ناشر است. به همین دلیل بدون مشاهده نسخه کامل تک‌تک کتابهای تاریخ ششم نمی‌توان همه آنها را در فهرست «کتاب‌هایی که ایران را صریحاً نام برده‌اند» قرار داد.
8. پایه هفتم: بازگشت ایران، این بار در جغرافیا
در پایه هفتم، تصویر کاملاً متفاوتی ظاهر می‌شود. دانش‌آموز دیگر با «پرشیا»ی دوهزار و پانصد سال پیش روبه‌رو نیست؛ بلکه آسیا و مناطق آن را در جغرافیا مطالعه می‌کند. برنامه رسمی جغرافیای پایه هفتم، مطالعه آسیای جنوب‌غربی را الزامی کرده و موضوعاتی چون منابع طبیعی، توسعه اقتصادی، میراث فرهنگی ـ تمدنی، فرایندهای جمعیتی، شهرنشینی و تقسیمات سیاسی منطقه را دربرمی‌گیرد. ایران یکی از بزرگ‌ترین کشورهای همین منطقه است؛ ازاین‌رو در نقشه‌ها، تقسیمات سیاسی و مباحث طبیعی و اقتصادی منطقه حضور پیدا می‌کند.
اما یک تفاوت روش‌شناختی مهم با تاریخ پنجم وجود دارد:در متن برنامه رسمی تاریخ پنجم، پرشیا صراحتاً نام برده شده است. در برنامه جغرافیای هفتم، بیشتر از منطقه آسیای جنوب‌غربی سخن گفته می‌شود و لزوماً همه کشورهای منطقه به‌عنوان موضوع مستقل نام‌گذاری نشده‌اند. در نتیجه نمی‌توان بدون دیدن متن کامل هر ناشر ادعا کرد که همه کتابهای جغرافیای هفتم دقیقاً به یک اندازه به ایران پرداخته‌اند.
9. تاریخ پایه هشتم
جغرافیای پایه هشتم عمدتاً جغرافیای صربستان است و در نتیجه ایران در مرکز برنامه قرار ندارد.تاریخ پایه هشتم به تاریخ معاصر اختصاص دارد. در این سطح، از نظر زمانی امکان حضور ایران در مباحثی چون جنگ جهانی دوم، جنگ سرد، خاورمیانه، انقلاب‌ها و مناسبات بین‌المللی وجود دارد.
با این حال در منابع عمومی که مورد بررسی قرار گرفت، مدرک کافی برای این ادعای مطلق که «همه کتابهای تاریخ هشتم ایران را صریحاً نام می‌برند» به دست نیامد. بنابراین تاریخ هشتم باید در مرحله بررسی نسخه کامل جداگانه مطالعه شود. این تمایز برای اعتبار پژوهش مهم است: نباید صرفاً چون تاریخ قرن بیستم تدریس می‌شود، فرض کنیم همه ناشران الزاماً انقلاب ایران یا جنگ ایران و عراق را در متن خود گنجانده‌اند.
۱0. دبیرستان: تاریخ سال اول
از نظر کیفیت و حجم محتوای مربوط به ایران، تاریخ سال اول دبیرستان مهم‌ترین کتاب پس از تاریخ پایه پنجم است. برنامه رسمی جدید دبیرستان در بخش «تمدن‌های جهان باستان» به‌طور صریح این اصطلاحات را ذکر می‌کند: فلات ایران ، پرشیا ، کوروش بزرگ، جنگ‌های یونان و پرشیا، نبرد گوگمل. این موارد در یک سند رسمی برنامه آموزشی سال ۲۰۲۶ آمده‌اند. این سطح از تصریح نشان می‌دهد که ایران باستان در تاریخ دبیرستان صرفاً حاشیه‌ای نیست، بلکه بخشی از مجموعه مفاهیم لازم برای فهم تمدن باستان است.
۱1. تصویر ایران در تاریخ دبیرستان
در این مرحله، دانش‌آموز می‌تواند با روایت دقیق‌تری از ظهور مادها و پارس‌ها، تشکیل امپراتوری هخامنشی، کوروش، ساختار امپراتوری، داریوش، روابط با یونان و سرانجام فتح قلمرو هخامنشی توسط اسکندر مواجه شود.
یک نسخه دیجیتال‌شده از کتاب/مواد تاریخ سال اول که در فضای عمومی موجود است، برای نمونه از فلات ایران میان دریای خزر و خلیج فارس، مادها و پارس‌ها، کوروش، تخت‌جمشید، ساتراپی‌ها، شبکه راه‌ها و دستگاه پستی سخن می‌گوید. این منبع متعلق به نسل قدیمی‌تری از مواد درسی است و نباید به‌تنهایی نماینده همه کتابهای فعلی محسوب شود، اما نشان‌دهنده تداوم یک الگوی روایی شناخته‌شده است.
نکته قابل توجه آن است که در چنین روایت‌هایی، ویژگی‌هایی مانند مدیریت سرزمین پهناور، ساتراپی‌ها، راه‌ها و ارتباطات نیز وارد تصویر ایران می‌شوند. در نتیجه تصویر دبیرستانی ایران باستان نسبت به پایه پنجم پیچیده‌تر می‌شود.
۱2. جغرافیای دبیرستان
در جغرافیای دبیرستان نیز آسیای جنوب‌غربی جایگاه مشخصی دارد. برنامه رسمی جغرافیا توصیه می‌کند تحول فضای آسیای جنوب‌غربی از نخستین تمدن‌ها تا دوران معاصر بررسی شود و صراحتاً از سومر، پرشیا و امپراتوری عثمانی به‌عنوان مراحل تمدنی منطقه نام می‌برد. برنامه سپس این تحولات را به ادیان توحیدی و اقتصاد معاصر متکی بر منابع انرژی پیوند می‌دهد. این شاید مهم‌ترین نقطه‌ای باشد که امکان پیوند پرشیای تاریخی و ایران/آسیای جنوب‌غربی معاصر را فراهم می‌کند.
۱3. «پرشیا» بسیار پررنگ‌تر از «ایران فرهنگی»
یکی از مهم‌ترین یافته‌های مطالعه این است که دانش‌آموز صرب با پرشیا نسبتاً زود و در قالبی تاریخی آشنا می‌شود. اما عناصر زیادی که یک ایرانی امروز ممکن است آنها را اجزای طبیعی معرفی ایران بداند، در هسته اصلی برنامه مشاهده نمی‌شوند. این بدان معنا نیست که هیچ کتاب یا معلمی هرگز به این موضوعات اشاره نمی‌کند؛ بلکه به این معناست که آنها جزء هسته مشترک و الزامی بازنمایی ایران نیستند.
۱4. جایگاه تخت‌جمشید
تخت‌جمشید ظرفیت تصویری خاصی دارد. در روایت ایران هخامنشی، پرسپولیس یکی از ساده‌ترین نمادهایی است که ناشر می‌تواند برای ارائه شکوه و عظمت امپراتوری استفاده کند. در مواد تاریخی دیجیتال‌شده صربی نیز پایتخت هخامنشی با نام پرسپولیس مطرح می‌شود. اما میزان استفاده از تصویر تخت‌جمشید در کتابهای ناشران مختلف باید جداگانه اندازه‌گیری شود.
این موضوع برای تحلیل تصویر اهمیت زیادی دارد. یک صفحه حاوی تصویر بزرگ آپادانا یا نقش‌برجسته‌های تخت‌جمشید تأثیری بسیار متفاوت از چند جمله درباره جنگ ماراتن بر دانش‌آموز ایجاد می‌کند. بنابراین در مرحله تحلیل بصری، تعداد و اندازه تصاویر ایران باید به‌عنوان یک متغیر مستقل ثبت شود.
15. دین ایران باستان
یکی دیگر از حوزه‌هایی که ممکن است در کتابهای مفصل‌تر مطرح شود، زرتشت و دین ایران باستان است. برنامه رسمی، «ادیان تمدن‌های جهان باستان» را جزو موضوعاتی قرار داده که دانش‌آموز باید بتواند ویژگی‌های آنها را مقایسه کند. با این حال «زرتشتی‌گری» در فهرست کلیدواژه‌های مورد استناد به همان صراحت «پرشیا» یا «کوروش بزرگ» دیده نمی‌شود. در نتیجه میزان توجه به زرتشت، اوستا، اهورامزدا و باورهای ایران باستان به انتخاب مؤلف وابسته‌تر است. این یکی از تفاوت‌های بالقوه میان ناشران است که در بررسی کامل باید ثبت شود.
16. ایران اسلامی؛ حلقه ضعیف‌تر روایت
از منظر پیوستگی تاریخی، یکی از مهم‌ترین شکاف‌های موجود بین دو تصویر است: پرشیای هخامنشی و ایران معاصر. میان این دو حدود دو هزار سال تحول تاریخی وجود دارد: اشکانیان، ساسانیان، ورود اسلام، شکل‌گیری زبان و ادبیات فارسی نو، حکومت‌های ایرانی، سلجوقیان، ایلخانان، صفویه و قاجار. اما این تاریخ در برنامه مدارس صربستان به‌عنوان «تاریخ ایران» به شکل پیوسته روایت نمی‌شود.
ممکن است ایران در تاریخ اسلام، جنگ‌های بیزانس، مغولان یا جهان جدید ظاهر شود، اما دیگر آن پیوستگی و تمرکزی را که برای هخامنشیان وجود دارد ندارد. این مسئله باعث شکل‌گیری نوعی گسست روایی می‌شود.
17. پارادوکس «پرشیا» و «ایران»
از نظر شناختی، این شاید مهم‌ترین نتیجه پژوهش باشد. دانش‌آموز در پایه پنجم واژه پرشیا را می‌آموزد. بعد در پایه هفتم با ایران در نقشه آسیای جنوب‌غربی مواجه می‌شود. اگر کتاب یا معلم صراحتاً رابطه این دو را توضیح ندهد، تضمینی وجود ندارد که همه دانش‌آموزان بلافاصله همانندی تاریخی این دو را درک کنند. در نتیجه ممکن است در ذهن دانش‌آموز دو تصویر جدا شکل گیرد: پرشیا ) تمدن بزرگ و باشکوه باستان( و ایران ) کشور معاصر خاورمیانه و صادرکننده انرژی( . این گسست، یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که می‌توان به آن توجه کرد.
18. آیا تصویر ایران منفی است؟
براساس شواهدی که در این مطالعه بررسی شد، نمی‌توان گفت ساختار اصلی کتابهای درسی صربستان دارای یک تصویر نظام‌مند منفی از ایران است. در واقع تصویر ایران باستان در بسیاری از موارد ظرفیت مثبتی دارد، زیرا ایران به‌عنوان یکی از قدرت‌ها و تمدن‌های عمده جهان باستان شناخته می‌شود. اما دو عامل می‌تواند تصویر را محدود کند.
عامل نخست، یونان‌محوری در روایت جنگ‌های ایران و یونان است. چون دانش‌آموز تاریخ کلاسیک اروپا را نیز مطالعه می‌کند، بخشی از ایران از زاویه مقاومت یونانیان در برابر امپراتوری ایران دیده می‌شود.
عامل دوم، اقتصادمحوری در جغرافیای معاصر است. ایران ممکن است بیشتر با نفت، گاز، منابع طبیعی و موقعیت منطقه‌ای معرفی شود تا با جامعه و فرهنگ.
بنابراین مسئله اصلی بیش از آنکه «تصویر منفی» باشد، تصویر ناقص و نامتوازن است.
19. چهار قاب اصلی ایران در نظام آموزشی صربستان
با ترکیب داده‌های دوره ابتدایی و دبیرستان می‌توان چهار قاب بازنمایی را تشخیص داد.
قاب نخست تمدنی است: ایران/پرشیا یکی از تمدن‌ها و امپراتوری‌های بزرگ شرق باستان.
قاب دوم نظامی ـ سیاسی است: ایران طرف مقابل یونانیان در جنگ‌های ایران و یونان و سپس قدرتی که با فتوحات اسکندر روبه‌رو می‌شود.
قاب سوم جغرافیایی است: فلات ایران، موقعیت در آسیای جنوب‌غربی، کوهستان، خشکی، شهرها و جمعیت.
قاب چهارم اقتصادی ـ انرژی است: نفت، گاز و نقش منابع در اقتصاد منطقه.
در مقابل یک قاب پنجم، یعنی ایران فرهنگی و اجتماعی معاصر، بسیار ضعیف‌تر است.
۲0. نتیجه نهایی
در یک جمله، تصویر غالب ایران در نظام آموزشی صربستان چنین است:«ایران کشوری با گذشته‌ای بسیار بزرگ و تمدنی است، اما ایران فرهنگی و اجتماعیِ امروز در کتابهای درسی بسیار کمتر از پرشیای باستان و ایران جغرافیایی دیده می‌شود.» این نتیجه می‌تواند مبنای پژوهش تفصیلی بعدی درباره تصویر ایران در آموزش صربستان و نیز طراحی برنامه‌های همکاری با مدارس، ناشران و نهادهای آموزشی صربستان قرار گیرد.
نظر شما