برنامه «پایتخت فرهنگی صربستان» ابتکار وزارت فرهنگ این کشور برای گسترش دسترسی به فرهنگ، تقویت ظرفیت‌های فرهنگی شهرها و حمایت از تولیدات هنری و زیرساخت‌های محلی است. این برنامه با مشارکت مدیریت شهری، نهادهای فرهنگی، انجمن‌ها و هنرمندان اجرا می‌شود و معرفی ظرفیت‌های فرهنگی شهرهای منتخب در سطح ملی و بین‌المللی را دنبال می‌کند.

آغاز برنامه و شهرهای منتخب

راه‌اندازی برنامه و انتشار نخستین فراخوان به سال ۲۰۲۱ بازمی‌گردد؛ در آن سال، فرایند انتخاب «پایتخت فرهنگی صربستان ۲۰۲۳» آغاز شد. نخستین دوره برنامه در ۲۱ مارس ۲۰۲۳ با افتتاح رسمی رویدادهای شهر چاچاک به اجرا درآمد. بنابراین، سال ۲۰۲۱ زمان آغاز ابتکار و سال ۲۰۲۳ نخستین سال برگزاری آن است.

شهرهای منتخب در چهار دوره نخست عبارت‌اند از:

این عناوین و محورهای برنامه در معرفی‌های رسمی وزارت فرهنگ تشریح شده‌اند. چاچاک، اوژیتسه، زرنیانین، لسکووتس

تجربه سه دوره نخست

چاچاک در سال ۲۰۲۳ نخستین میزبان برنامه بود. طرح این شهر بیش از صد برنامه هنری را در چهار محور موضوعی پیش‌بینی می‌کرد و در کنار رویدادها، ایجاد فضاهای فرهنگی، از جمله موزه بسکتبال و مرکز پرورش فعالیت‌های فرهنگی، توسعه محوطه‌های باستان‌شناختی و بازآفرینی برخی فضاهای شهری را در بر می‌گرفت.

اوژیتسه در سال ۲۰۲۴ با شعار «عصر فرهنگ» بر میراث ناملموس، طنز و گویش محلی، برنامه‌های کودکان و نوجوانان و استفاده از فناوری‌های نوین تمرکز کرد. مفهوم نور نیز با الهام از پیشینه برق‌آبی شهر و ارتباط آن با فناوری نیکولا تسلا در طراحی هنری برنامه جای داشت. افتتاح رسمی این دوره در ۲۱ مارس ۲۰۲۴ برگزار شد.

زرنیانین در سال ۲۰۲۵ برنامه خود را بر تنوع فرهنگی منطقه بانات، میراث معماری، همکاری‌های بین‌المللی و فرهنگ شهری بنا کرد. در طرح منتخب، بیش از پنجاه پروژه هنری جدید و ده پروژه زیرساختی پیشنهاد شده بود؛ از جمله تبدیل ساختمان بانک تعاونی صرب به خانه آفرینش، بازسازی تئاتر و آمفی‌تئاتر روباز و ایجاد فضای صنایع خلاق. این موارد، اجزای طرح مصوب و پیشنهادی شهر بودند و به‌تنهایی به معنای تکمیل همه پروژه‌ها نیستند.

لسکووتس؛ پایتخت فرهنگی صربستان در سال ۲۰۲۶

لسکووتس چهارمین شهر برخوردار از این عنوان و نخستین شهر از جنوب‌شرقی صربستان است که میزبانی برنامه را بر عهده گرفته است. طرح این شهر، میراث سنتی، آفرینش‌های هنری معاصر و شیوه‌های نوین ارائه محتوای فرهنگی را به یکدیگر پیوند می‌دهد.

مراسم افتتاح رسمی دوره لسکووتس در ۲۳ آوریل ۲۰۲۶ در مرکز فرهنگی شهر و با حضور نیکولا سلاکوویچ، وزیر فرهنگ، برگزار شد. برنامه در این مراسم با عنوان «فرهنگ لسکووتس برای همه حواس» معرفی شد.

بودجه و سرمایه‌گذاری

برای تأمین مالی برنامه باید میان منابع مشترک وزارت فرهنگ و شهر، و بسته گسترده‌تر سرمایه‌گذاری فرهنگی تمایز گذاشت.

بر اساس سند انتخاب پروژه، سقف مشارکت دوساله وزارت فرهنگ ۲۹۸٬۱۵۸٬۷۴۲ دینار و سهم شهر لسکووتس ۱۰۰٬۲۰۰٬۰۰۰ دینار تعیین شده است. مجموع این دو سهم، ۳۹۸٬۳۵۸٬۷۴۲ دینار، معادل حدود ۳۹۸٫۴ میلیون دینار است.

وزیر فرهنگ در معرفی پروژه در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۵، از برنامه سرمایه‌گذاری حدود ۵۶۵ میلیون دینار طی شانزده ماه پس از آن تاریخ خبر داد. این رقم شامل حدود ۴۰۰ میلیون دینار منابع مشترک وزارتخانه و شهر و ۱۶۵ میلیون دینار از محل وام بانک توسعه شورای اروپا بود. به گفته وزارتخانه، این منابع افزون بر هزینه‌های معمول اداره امور فرهنگی شهر در نظر گرفته شده‌اند.

برنامه‌های فرهنگی و طرح‌های زیرساختی

در معرفی رسمی شهر، اجرای بیش از ۳۰۰ فعالیت فرهنگی در سه محور اصلی و هفده زیرمحور پیش‌بینی شده است. گسترش جغرافیایی برنامه‌ها و مشارکت نهادهای فرهنگی در محدوده وسیع‌تر شهر، از اولویت‌های اعلام‌شده این دوره است.

طرح‌های اصلی زیرساختی شامل موارد زیر است:

• بازسازی ساختمان «خانه ارتش» و تغییر کاربری آن به سالن کنسرت چندمنظوره و مدرسه موسیقی؛
• بهسازی فضای نمایشگاهی و سالن همایش موزه ملی لسکووتس؛
• احداث یادمان میلان اول اوبرنوویچ.

این طرح‌ها در معرفی رسمی برنامه به‌عنوان سرمایه‌گذاری‌های کلیدی ذکر شده‌اند.

وزارت فرهنگ همچنین پروژه دیجیتال «خط خاطره» را معرفی کرده است که با بازنمایی خیابان اصلی لسکووتس پیش از بمباران سال ۱۹۴۴، به حافظه تاریخی شهر می‌پردازد. سنت‌های غذایی، موسیقی، رقص و آیین‌های محلی نیز در معرفی هویت فرهنگی این دوره جای دارند.

وضعیت اجرا تا اکتبر ۲۰۲۶

برنامه لسکووتس از مرحله معرفی و برنامه‌ریزی عبور کرده و اجرای رویدادهای آن در سال ۲۰۲۶ ادامه دارد. تقویم رسمی سپتامبر، ۳۲ فعالیت شامل جشنواره، نمایشگاه، کنسرت، تئاتر، برنامه ادبی، کارگاه و فعالیت‌های کودکان و نوجوانان را پیش‌بینی کرده بود.

تقویم اکتبر نیز برنامه‌هایی در حوزه ادبیات، عکاسی، هنرهای تجسمی، موسیقی، تئاتر و میراث فرهنگی را معرفی می‌کند؛ از جمله بیستمین دوره جشنواره ادبی «Think Tank Town» که برای روزهای اول تا سوم اکتبر در تقویم درج شده است. انتشار این تقویم نشان‌دهنده استمرار برنامه‌های دوره است، هرچند به‌تنهایی تأییدکننده برگزاری همه رویدادهای فهرست‌شده نیست.

ارزیابی نهایی دستاوردهای دوره لسکووتس، از جمله میزان مشارکت مخاطبان، اثر آن بر گردشگری و وضعیت تکمیل زیرساخت‌ها، به گزارش عملکرد و اطلاعات مالی پایان دوره وابسته است.