خانواده در صربستان از بسترهای مهم انتقال ارزش‌های فرهنگی میان نسل‌هاست. آیین‌های مذهبی، نگرش به ازدواج، مسئولیت‌پذیری در برابر خویشاوندان و برداشت از نقش زنان و مردان، در زندگی خانوادگی آموخته و تجربه می‌شوند. بااین‌حال، خانواده صرفاً حافظ سنت‌ها نیست؛ اعضای آن می‌توانند ارزش‌های به‌ارث‌رسیده را بازنگری کنند و شیوه‌های تازه‌ای برای زندگی مشترک بسازند. پژوهش‌های بررسی‌شده در این گزارش، هم تداوم الگوهای سنتی و هم شکل‌گیری روابط مشارکتی‌تر را نشان می‌دهند. پژوهش یلنا چریمان، ۲۰۲۱
بازتولید فرهنگی چگونه در خانواده رخ می‌دهد؟
«بازتولید فرهنگی» به فرایندی گفته می‌شود که طی آن، ارزش‌ها و شیوه‌های زندگی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند. این انتقال فقط از طریق توصیه‌های مستقیم والدین صورت نمی‌گیرد؛ کودکان با مشاهده رفتار بزرگ‌ترها، شرکت در مراسم و تجربه روابط خانوادگی نیز یاد می‌گیرند چه رفتارهایی پذیرفته، مطلوب یا نامطلوب‌اند.
برای مثال، مشارکت در مراقبت از سالمندان می‌تواند احساس مسئولیت در برابر نسل‌های پیشین را تقویت کند. به همین ترتیب، مشاهده تقسیم برابر یا نابرابر کار در خانه، در شکل‌گیری تصور کودکان از وظایف زنان و مردان مؤثر است. این مثال‌ها سازوکار انتقال ارزش‌ها را توضیح می‌دهند؛ میزان رواج هرکدام در صربستان باید با شواهد پژوهشی مشخص بررسی شود.
خانواده و حفظ میراث فرهنگی: نمونه آیین اسلاوا
یکی از روشن‌ترین نمونه‌های انتقال فرهنگی در خانواده‌های مسیحی ارتدوکس صربستان، آیین اسلاوا (Slava) است؛ جشنی برای بزرگداشت قدیس حامی خانواده که خویشاوندان، دوستان و همسایگان را گرد هم می‌آورد. این آیین در سال ۲۰۱۴ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد.
بر اساس معرفی یونسکو، دانش مربوط به اجرای مراسم، معنا و هدف آن در خانواده منتقل می‌شود و زنان در این فرایند نقش مهمی دارند. اسلاوا همچنین به تقویت روابط اجتماعی و گفت‌وگو در محیط‌های چندقومیتی و چندمذهبی کمک می‌کند. از منظر تحلیلی، اهمیت این آیین در آن است که انتقال فرهنگ را به تجربه‌ای جمعی تبدیل می‌کند: نسل جوان با مشارکت در مراسم، سنت خانوادگی را می‌آموزد و احساس تعلق خود را شکل می‌دهد. البته این نمونه به خانواده‌های ارتدوکس مربوط است و نباید به همه خانواده‌های صربستان تعمیم داده شود. یونسکو: اسلاوا، جشن قدیس حامی خانواده
انتقال نگرش به ازدواج و فرزندآوری
خانواده در شکل‌گیری تصور جوانان از ازدواج، والدشدن و زندگی مشترک نقش دارد. الگوی رابطه والدین و انتظاراتی که درباره تشکیل خانواده بیان می‌کنند، بخشی از محیطی است که انتخاب‌های نسل بعد در آن شکل می‌گیرد.
پژوهش دراگانا پشیچ‌یناکوویچ و سوزانا مارکوویچ‌کرستیچ، منتشرشده در سال ۲۰۲۱، این موضوع را در میان ۵۰۰ جوان ۱۵ تا ۳۴ ساله در جنوب و شرق صربستان بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهد جوانانی که در خانواده‌های سنتی‌تر پرورش یافته‌اند، بیشتر گرایش دارند نگرش‌های خانواده خود درباره ازدواج و فرزندآوری را دنبال کنند.
این یافته نشان‌دهنده ارتباط میان محیط خانوادگی و نگرش جوانان است، نه اینکه خانواده به‌تنهایی تصمیم‌های آنان را تعیین کند. همچنین، پژوهش به منطقه‌ای مشخص و نمونه‌ای سهمیه‌ای محدود است و نتیجه آن را نمی‌توان بدون بررسی بیشتر به سراسر کشور تعمیم داد. پژوهش «ارزش‌های سنتی خانواده و رفتار زناشویی و باروری جوانان»، نشریه Stanovništvo
حمایت متقابل و مسئولیت میان نسل‌ها
خانواده علاوه بر انتقال باورها، محل مبادله حمایت مالی، عاطفی و خدمات روزمره است. این حمایت‌ها می‌توانند ارزش‌هایی مانند همکاری و مسئولیت متقابل را در عمل تقویت کنند.
پژوهش صلیب سرخ صربستان با عنوان «همبستگی بین‌نسلی میان خانواده و دولت»، با مشارکت ۱٬۴۲۳ نفر از نسل‌های مختلف در ۱۵ شهرداری، مبادله گسترده حمایت میان نسل‌ها را گزارش کرده است. در این نمونه، ۴۶٫۷ درصد فرزندان بزرگسال از والدین خود حمایت مالی دریافت می‌کردند، درحالی‌که ۳۶٫۲ درصد به والدین حمایت مالی می‌دادند. حمایت عاطفی نیز در هر دو جهت جریان داشت.
این یافته‌ها نشان می‌دهد نسل مسن‌تر را نباید صرفاً دریافت‌کننده مراقبت دانست؛ والدین و سالمندان نیز در پشتیبانی از نسل‌های جوان‌تر نقش دارند. برداشت فرهنگی از این رابطه آن است که کمک متقابل، فرصتی برای آموختن و تداوم تعهد خانوادگی فراهم می‌کند. ارقام یادشده مربوط به نمونه همان مطالعه‌اند و شاخص وضعیت کنونی همه خانواده‌های صربستان نیستند. صلیب سرخ صربستان: همبستگی بین‌نسلی میان خانواده و دولت
خانواده و بازتولید یا تغییر نقش‌های جنسیتی
انتقال ارزش‌های خانوادگی می‌تواند به تداوم نابرابری نیز بینجامد. اگر مراقبت از کودکان و کار خانه همواره مسئولیت زنان تلقی شود، این تقسیم وظایف ممکن است برای فرزندان به الگویی طبیعی تبدیل شود. در مقابل، مشارکت والدین در مسئولیت‌های خانه می‌تواند الگویی برابرتر ارائه دهد.
مطالعه یلنا چریمان، منتشرشده در سال ۲۰۲۱ و مبتنی بر مصاحبه‌های سال ۲۰۱۲ با ۲۴ خانواده دارای کودک ۲ تا ۱۲ ساله، سه الگوی تربیتی «سنتی»، «گذار» و «مشارکتی» را شناسایی کرده است. هرچند شیوه‌های سنتی در نمونه بررسی‌شده غالب بودند، الگوهای دیگر نشانه‌هایی از حرکت به‌سوی روابط برابرتر داشتند. این پژوهش کیفی برای شناخت چگونگی انتقال و تغییر نقش‌ها مفید است، اما میزان رواج آن‌ها در کل کشور را تعیین نمی‌کند. پژوهش «الگوهای جامعه‌پذیری جنسیتی پسران در خانواده‌های صربستان»
تأثیر شرایط اقتصادی و اجتماعی
رفتار خانواده‌ها را نمی‌توان فقط با باورهای فرهنگی توضیح داد. شرایط اشتغال، دسترسی به خدمات نگهداری کودک و امکان هماهنگ‌کردن کار و زندگی خانوادگی نیز اهمیت دارند.
فصل خانواده در گزارش توسعه انسانی صربستان ۲۰۲۲، منتشرشده توسط برنامه توسعه ملل متحد، به مشکلات اشتغال جوانان، محدودیت خدمات پیش‌دبستانی و سهم بیشتر زنان در مراقبت از خانواده اشاره می‌کند. این گزارش در کنار تداوم نگرش‌های سنتی جنسیتی، تغییر تدریجی آن‌ها، به‌ویژه در میان افراد تحصیل‌کرده، را نیز مطرح می‌کند. بنابراین، ممکن است اعضای خانواده خواهان تقسیم برابرتر مسئولیت‌ها باشند، اما شرایط کاری و کمبود خدمات، اجرای آن را دشوار سازد. گزارش توسعه انسانی صربستان، فصل سوم، ۲۰۲۲
برای فهم نقش خانواده در صربستان، باید به آنچه در زندگی روزمره رخ می‌دهد توجه کرد: چه کسی از دیگران مراقبت می‌کند، تصمیم‌ها چگونه گرفته می‌شوند و نسل جوان چه اندازه امکان انتخاب دارد. شواهد این گزارش نشان می‌دهد حفظ آیین‌های فرهنگی و حمایت خانوادگی می‌تواند با تغییر در نقش‌های جنسیتی و شیوه تربیت فرزندان همراه باشد. ازاین‌رو، خانواده را باید نهادی دانست که میراث گذشته را منتقل می‌کند و هم‌زمان، در شکل‌گیری ارزش‌های تازه سهم دارد.
منابع:
- Ćeriman, Jelena. (2021). “Models of Boys’ Gender Socialization in Families in Modern-Day Serbia.” Etnoantropološki problemi / Issues in Ethnology and Anthropology,16(1),245–270.
- Pešić-Jenaćković, Dragana, & Marković-Krstić, Suzana. (2021). “Traditional Family Values as a Determinant of the Marital and Reproductive Behaviour of Young People: The Case of Southern and Eastern Serbia.” Stanovništvo, 59(2),23–41.
- UNESCO. (2014). Slava, Celebration of Family Saint Patron’s Day. Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, NominationNo.01010.
Todorović, Nataša, Vračević, Milutin, Stanisavljević, Dejana, & Milić, Nataša. (n.d.). Intergenerational Solidarity between the Family and the State. Red Cross of Serbia.
- Stanojević, Dragan. (2022). “Addressing the Depopulation Challenge from the Family Life Perspective – Is Fertility Rise Possible?” In National Human Development Report – Serbia 2022: Human Development in Response to Demographic Change, Chapter 3. UNDP Serbia.
نظر شما