اولین ساختمان منطقه نوآوری در کراگویواتس در ماه سپتامبر افتتاح خواهد شد و سومین ابررایانه تا پایان سال به صربستان خواهد رسید. میخایلو یووانوویچ، مدیر دفتر فناوری اطلاعات و دولت الکترونیک، اعلام کرد که شهروندان می‌توانند تا پایان سپتامبر با کمک هوش مصنوعی برای تعویض کارت شناسایی و گذرنامه خود وقت بگیرند.
یووانوویچ به RTS گفت کارهای نهایی روی اولین ساختمان منطقه نوآوری در کراگویواتس در حال انجام است و انتظار دارد این ساختمان در ماه سپتامبر به بهره‌برداری برسد.
به گفته او، ایده ساخت منطقه نوآوری به لطف مرکز داده دولتی و شرکت‌هایی که از ظرفیت‌های آن استفاده می‌کنند شکل گرفت. او توضیح داد: «اول از همه، شرکت‌های بزرگ فناوری اطلاعات وجود دارند که فضا اجاره می‌کنند و داده‌های خود را ذخیره می‌کنند. شش سال است که مرکز داده بخش تجاری را در اختیار دارد و اوراکل یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های فناوری اطلاعات است که فضا اجاره کرده است.»
وی افزود شرکت‌ها به مهندسان و متخصصانی در مجاورت مرکز داده نیاز دارند، هم برای نگهداری تجهیزات و هم برای توسعه و آزمایش راهکارهای جدید. یووانوویچ گفت: «فقط تصور کنید در آن ساختمان جدید وارد کراگویواتس می‌شوید و تابلوی اوراکل را می‌بینید. واقعاً به سیلیکون‌ولی صربستان تبدیل می‌شود.»
ساختمان اول تأسیسات امنیت اطلاعات را در خود جای خواهد داد. یووانوویچ یادآوری کرد که مرکز ملی امنیت اطلاعات هم‌اکنون به‌صورت شبانه‌روزی در مرکز داده‌های دولتی فعالیت می‌کند و افزود: «ما در حال گسترش این مرکز هستیم و یک مرکز بزرگ و مجهز خواهیم داشت که جوانان کراگویواتس از دانشگاه کراگویواتس در آن کار می‌کنند.» او همچنین تأکید کرد این مرکز پذیرای متخصصان از سایر نقاط کشور نیز خواهد بود.
یووانوویچ خاطرنشان کرد: «ویژگی ساخت چنین زیرساختی این است که کل حفاظت از سیستم فناوری اطلاعات ما در کراگویواتس قرار دارد. بسیاری فکر می‌کنند این سیستم در بلگراد است، اما در واقع در کراگویواتس قرار دارد.»
منطقه نوآوری به‌عنوان مجموعه‌ای از نه ساختمان در نظر گرفته شده که باید در چند سال آینده ساخته شود. به گفته یووانوویچ، ساختمان دوم در حال تکمیل است و قرار است در ابتدای سال آینده به بهره‌برداری برسد. او همچنین از ابتکار ایجاد یک دانشکده ویژه هوش مصنوعی و امنیت اطلاعات در کراگویواتس حمایت کرد و گفت: «در دانشگاه کراگویواتس ما چنین دانشکده‌ای مختص علوم کامپیوتر نداریم و اگر در آن مجموعه دانشگاهی داشته باشیم، عالی خواهد بود.»
وی اعلام کرد قرار است سنگ‌بنای ساختمان سوم در ماه سپتامبر گذاشته شود و ایده این است که این مجموعه به روی شهروندان باز شود. یووانوویچ تأکید کرد: «کراگویواتس در حال تبدیل شدن به یک مرکز نوآوری و دیجیتال‌سازی است.»
در مورد توسعه هوش مصنوعی، یووانوویچ تأکید کرد ابررایانه‌ها به یکی از منابع کلیدی کشورهایی تبدیل شده‌اند که می‌خواهند چنین راه‌حل‌هایی را توسعه دهند. صربستان اولین ابررایانه خود را در سال ۲۰۲۱ با ۳۲ کارت گرافیک خریداری کرد، در حالی که ابررایانه دوم ۴۸ کارت گرافیک دارد. ظرفیت‌های ابررایانه‌ها به‌صورت رایگان در اختیار دانشکده‌ها، مؤسسات و استارت‌آپ‌های پارک‌های علم و فناوری در سراسر صربستان قرار می‌گیرد.
او گفت: «اکنون ما بیش از ۵۰۰ پروژه یا حساب کاربری مختلف روی ابررایانه‌ها داریم. بنابراین این دانشمندان جوان هستند که روی آن‌ها کار می‌کنند.» یووانوویچ افزود: «ما در حال آماده‌سازی هستیم و قرارداد سومین ابررایانه را که تا ۶۴۰ کارت گرافیک خواهد داشت، امضا کرده‌ایم.»
این ابررایانه از فرانسه می‌آید و باید تا پایان سال تحویل داده شود. ارزش سرمایه‌گذاری برای سومین ابررایانه با ۶۴۰ کارت گرافیک ۳۶ میلیون یورو است. یووانوویچ اعلام کرد اقتصاد به‌زودی قادر به دسترسی به این ظرفیت‌ها خواهد بود و تأکید کرد: «ما می‌دانیم تا زمانی که اقتصاد شروع به توسعه و استفاده گسترده از نرم‌افزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی نکند، در این زمینه به نتیجه کافی نخواهیم رسید».
او توضیح داد چنین تجهیزاتی به شرایط ویژه‌ای، به‌ویژه سیستم خنک‌کننده خاص، نیاز دارند: «خنک‌سازی با هوا کافی نیست؛ آب باید به تراشه‌های ابررایانه برسد تا گرما را جذب کند.» گرمای تولیدشده توسط تجهیزات هم‌اکنون برای گرم کردن فضای اداری مرکز داده استفاده می‌شود، اما برنامه‌های بلندپروازانه‌تری نیز وجود دارد. یووانوویچ گفت: «ما روی یک پروژه فوق‌العاده کار می‌کنیم که انتقال آن گرما به شهر کراگویواتس است.»
اولین ساختمان منطقه نوآوری همچنین دارای نمای متحرک خواهد بود؛ نمایی که می‌تواند حرکت کند و به مرکز داده متصل خواهد شد. او توضیح داد: «می‌توان اعداد و حروف مختلف روی آن نوشت، می‌توان پرچم صربستان را روی آن نمایش داد و به نوعی می‌توان گفت این ساختمان به هوش مصنوعی متصل خواهد بود.»
یووانوویچ خاطرنشان کرد کاربرد هوش مصنوعی نباید فقط در حوزه پروژه‌های بزرگ زیرساختی باقی بماند، بلکه مزایای آن باید مستقیماً توسط شهروندان احساس شود. دستیاران هوش مصنوعی پیش از این در برخی از پورتال‌های دولتی، از جمله «رادوسلاو» در وب‌سایت وزارت کار، معرفی شده‌اند.
او گفت: «کاری که ما روی آن کار می‌کنیم این است که عملاً تمام خدمات موجود در پورتال خود را با استفاده از هوش مصنوعی تطبیق دهیم.» هدف این است که شهروند دیگر مجبور نباشد خودش از طریق منوها به دنبال سرویس الکترونیکی مناسب بگردد، بلکه به سادگی نیازهای خود را برای دستیار هوش مصنوعی توضیح دهد. یووانوویچ اعلام کرد: «با یک ارتباط صوتی از آنچه نیاز دارید، او همه چیز را آماده می‌کند و این‌گونه است که شما از خدمات مدیریت الکترونیکی استفاده می‌کنید. فکر می‌کنم تا پایان سپتامبر اولین خدمات را از این طریق راه‌اندازی خواهیم کرد.»
یووانوویچ انتظار دارد دیجیتال‌سازی و استفاده از هوش مصنوعی زمان مورد نیاز برای انجام برخی رویه‌های اداری را به‌میزان قابل توجهی کاهش دهد و گفت: «دیجیتال‌سازی به تسریع مدیریت عمومی، کارآمدتر و اقتصادی‌تر کردن آن کمک می‌کند و هوش مصنوعی راه درست برای انجام این کار است.»
در عین حال او هشدار داد کاربرد هوش مصنوعی نیازمند اقدامات اضافی برای امنیت اطلاعات و کنترل دسترسی به پایگاه‌های داده است و تأکید کرد: «ما باید مطمئن شویم که این پردازش به روش صحیح انجام می‌شود و در نهایت یک انسان تصمیم می‌گیرد، نه یک هوش مصنوعی.»
هوش مصنوعی هم‌اکنون در حفاظت از سیستم‌های اطلاعاتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. یووانوویچ گفت امنیت سایبری یک رقابت دائمی بین کسانی است که سعی در حمله به سیستم‌ها دارند و متخصصانی که از آن‌ها محافظت می‌کنند. او اشاره کرد: «به‌طور متوسط ما ماهانه حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار حمله در مرکز داده خود داریم.» وی افزود به دلیل تعداد زیاد تلاش‌های حمله، تجزیه و تحلیل آن‌ها برای انسان‌ها بدون کمک ابزارهای پیشرفته امکان‌پذیر نیست.
یووانوویچ گفت: «ما استانداردهای خاصی تعیین کرده‌ایم که شامل شناسایی یک حمله مخرب اینترنتی ظرف حداکثر پنج دقیقه و حذف هرگونه تهدید ظرف دو ساعت می‌شود.» او اضافه کرد در این فرآیند از هوش مصنوعی و سایر ابزارها برای تشخیص حملات مخرب در اسرع وقت استفاده می‌شود.
یکی از اولین اخبار مشخصی که شهروندان می‌توانند تا پایان سپتامبر از آن استفاده کنند، مربوط به تعیین وقت ملاقات برای تعویض کارت شناسایی و گذرنامه است. به گفته یووانوویچ این سرویس در مرحله نهایی آزمایش است. شهروندان به‌جای اینکه خودشان به دنبال ایستگاه‌های پلیس و نوبت‌های رایگان بگردند، می‌توانند وارد پورتال دولت الکترونیک شوند و از دستیار هوش مصنوعی بخواهند در یک مکالمه، نوبت مناسبی برای آن‌ها پیدا کند.
مدیر دفتر فناوری اطلاعات و دولت الکترونیک اعلام کرد: «انتظار دارم تا پایان سپتامبر چنین فرصتی داشته باشیم.» این طرح قرار است به‌مرور زمان سایر خدمات، از جمله ثبت‌نام کودکان در مهدکودک یا دبیرستان را نیز به این شکل تطبیق دهد. یووانوویچ گفت: «حالا شما همه چیز را در آن بحث با هوش مصنوعی تمام خواهید کرد» و نتیجه گرفت که «دیجیتال‌سازی چیزی است که به مدیریت عمومی نظم می‌بخشد.»
تحلیل خبر:
این خبر نشان‌دهنده تلاش جدی و نسبتاً منسجم صربستان برای ورود عملی به عصر هوش مصنوعی در سطح دولت و زیرساخت‌های ملی است. چند نکته کلیدی در آن برجسته است:
جنبه‌های مثبت و استراتژیک
کاربرد مستقیم برای شهروندان: اعلام راه‌اندازی دستیار هوش مصنوعی برای رزرو نوبت کارت شناسایی و گذرنامه تا پایان سپتامبر، حرکت از حرف به عمل است. بسیاری از کشورها سال‌ها درباره «دولت هوشمند» حرف می‌زنند، اما خدمات ملموس و روزمره کمتر ارائه می‌کنند. اگر این سرویس واقعاً روان و قابل‌اعتماد کار کند، تجربه شهروندان از بوروکراسی را به‌طور محسوسی بهبود می‌دهد و اعتماد به دولت الکترونیک را افزایش می‌دهد.
تمرکز جغرافیایی و توسعه منطقه‌ای: انتخاب کراگویواتس به‌عنوان قطب نوآوری و انتقال مرکز امنیت اطلاعات و ابررایانه‌ها به آنجا، استراتژی هوشمندانه‌ای برای تمرکززدایی از بلگراد است. اتصال مستقیم به مرکز داده دولتی، جذب شرکت‌هایی مثل اوراکل، و برنامه‌ریزی برای دانشکده تخصصی هوش مصنوعی، نشان می‌دهد صربستان می‌خواهد یک «سیلیکون‌ولی کوچک» بسازد، نه فقط پروژه‌های پراکنده.
سرمایه‌گذاری در زیرساخت محاسباتی: خرید سومین ابررایانه با ۶۴۰ کارت گرافیک (۳۶ میلیون یورو) و ارائه رایگان ظرفیت به دانشگاه‌ها، مؤسسات و استارت‌آپ‌ها، سیگنال قوی‌ای است. ابررایانه فقط سخت‌افزار نیست؛ ابزار جذب و نگه‌داشت استعدادهای داخلی و حتی خارجی است. استفاده از گرمای تولیدی برای گرمایش شهری هم ایده جالبی در راستای بهره‌وری انرژی است.
امنیت سایبری با هوش مصنوعی: اشاره به ۲۰۰–۳۰۰ هزار حمله ماهانه و استانداردهای شناسایی در ۵ دقیقه و خنثی‌سازی در ۲ ساعت، نشان می‌دهد صربستان تهدیدها را جدی گرفته و هوش مصنوعی را در خط مقدم دفاع قرار داده است.
چالش‌ها
اعتماد و کنترل انسانی: یووانوویچ خودش تأکید کرده که «در نهایت انسان تصمیم می‌گیرد، نه هوش مصنوعی». این جمله مهم است، چون خطر اصلی سیستم‌های مبتنی بر AI در خدمات دولتی، خطاهای سیستماتیک، سوگیری الگوریتمی، یا کاهش شفافیت است. اگر شهروندان احساس کنند تصمیم‌ها «جعبه سیاه» شده‌اند، مقاومت ایجاد می‌شود.
مقیاس و کیفیت اجرا: وعده تطبیق «تمام خدمات» پورتال با هوش مصنوعی جاه‌طلبانه است. موفقیت به کیفیت داده‌ها، رابط کاربری (به‌خصوص نسخه صوتی)، و پشتیبانی انسانی در صورت خطا بستگی دارد. بسیاری از پروژه‌های مشابه در اروپا و آسیا در مرحله آزمایش گیر کرده‌اند یا با نارضایتی کاربران مواجه شده‌اند.
پایداری و وابستگی: ابررایانه از فرانسه می‌آید و سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی است. سؤال این است که آیا صربستان اکوسیستم نرم‌افزاری، داده و استعداد کافی برای بهره‌برداری حداکثری از آن دارد یا بیشتر به «خرید ظرفیت» متکی خواهد بود. همچنین رقابت منطقه‌ای (با کشورهای همسایه یا اتحادیه اروپا) شدت خواهد گرفت.
حریم خصوصی و امنیت داده: با گسترش دستیارهای هوش مصنوعی که با شهروندان مکالمه می‌کنند و به پایگاه‌های داده دولتی دسترسی دارند، ریسک نشت اطلاعات یا سوءاستفاده افزایش می‌یابد. تأکید یووانوویچ بر کنترل دسترسی درست است، اما اجرا مهم‌تر از اعلام است.
جمع‌بندی
این خبر نشان‌دهنده یک برنامه عملی و چندلایه (زیرساخت محاسباتی ، خدمات شهروندی ، امنیت ، توسعه منطقه‌ای) است. صربستان سعی دارد از موقعیت نسبتاً کوچک خود در اروپا استفاده کند و با سرمایه‌گذاری هدفمند، مزیت نسبی بسازد. موفقیت واقعی نه در افتتاح ساختمان یا رسیدن ابررایانه، بلکه در این خواهد بود که آیا شهروند عادی تا پایان سال واقعاً بتواند بدون دردسر نوبت گذرنامه بگیرد و آیا شرکت‌ها و محققان به‌طور گسترده از ظرفیت‌های جدید استفاده کنند.
اگر اجرا خوب پیش برود، صربستان می‌تواند به یکی از نمونه‌های نسبتاً موفق «دولت دیجیتال با هوش مصنوعی» در منطقه بالکان تبدیل شود. اگر در اجرا لغزش کند، به لیست پروژه‌های پرهزینه و کم‌تأثیر اضافه خواهد شد.
نظر شما