معمولا افراد همجنسگرا برای اجرای برنامه ها و راهپیمایی های خود از واژه انگلیسی «پراید»  به معنای «افتخار» استفاده می کنند. در اینجا منظور این است که افراد همجنس‌گرا، دوجنس‌گرا و تراجنسیتی می‌خواهند بگویند به دلیل گرایش جنسی یا هویت جنسیتی خود نباید شرمنده، پنهان یا مورد تبعیض باشند.

ریشه تاریخی جنبش پراید به اتفاقات محله اِستون وال در نیویورک برمی‌گردد. در ۲۸ ژوئن ۱۹۶۹ درگیری میان پلیس و مشتریان کافه «این اِستون وال»  آغاز شد و چند روز ادامه یافت. این واقعه به یکی از نقاط عطف جنبش حقوق LGBT تبدیل شد. دولت صربستان نیز در توضیح «روز جهانی پراید» همین ارتباط با وقایع  اِستون وال را ذکر کرده است. بنابراین به نظر می رسد «پراید» در اصل نام یک جنبش اجتماعی و حقوقی است.

چرا راهپیمایی بلگراد در ماه سپتامبر اتفاق می افتد؟

در بلگراد، «هفته پراید» در سال‌های اخیر معمولاً در اوایل سپتامبر برگزار شده است. برای سال ۲۰۲۶، هفته پراید از ۳۱ اوت تا ۶ سپتامبر تعیین شده و راهپیمایی اصلی در ۵ سپتامبر ۲۰۲۶ برنامه‌ریزی شده بود. برگزارکنندگان خودشان می‌گویند که این مراسم «به‌طور سنتی در آغاز سپتامبر» برگزار می‌شود.

این انتخاب تاریخ، یک دلیل تاریخی صربستانی هم دارد. نخستین راهپیمایی پراید بلگراد در ۳۰ ژوئن ۲۰۰۱ برگزار شد و به‌شدت مورد حمله گروه‌های راست‌گرا و هواداران فوتبال قرار گرفت؛ بیش از ۴۰ نفر زخمی شدند. بنابراین پراید بلگراد امروزی بیشتر یک رویداد سالانه اجتماعی ـ اعتراضی در صربستان است که در سپتامبر برگزار می‌شود؛ نه مراسمی که الزاماً به مناسبت یک «روز جهانی» در آن تاریخ برگزار شود. نکته دیگر این که اولین پراید بلگراد دقیقاً در ۳۰ ژوئن ۲۰۰۱ برگزار شد؛ بنابراین امسال که ۲۵ سال از آن می‌گذرد، ارتباط تاریخی مراسم ۲۰۲۶ با نخستین پراید بسیار پررنگ بود.

برنامه «هفته پراید 2026 بلگراد» 

برنامه «هفته پراید بلگراد ۲۰۲۶»  بسیار فراتر از خود راهپیمایی بود. طبق برنامه رسمی، از دوشنبه ۳۱ اوت تا یکشنبه ۶ سپتامبر ۲۰۲۶ مجموعه‌ای از برنامه‌های فرهنگی، هنری، آموزشی، سیاسی و اجتماعی در چند نقطه بلگراد برگزار شد.

۳۱ اوت ـ  افتتاح رسمی هفته پراید در پارک مانیژ، گفت‌وگو درباره تبعیض علیه زنان کولی، افتتاح نمایشگاه هنر، افتتاح جشنواره هنری، اجرای پرفورمنس، برنامه خیریه غذایی، ماراتن ویرایش و تولید مطالب مرتبط با LGBTI+ در ویکی‌پدیای صربی.

۱ سپتامبر- نشست «ما هم رأی می‌دهیم!» درباره جامعه LGBT و انتخابات آینده، کلاس رقص با کفش پاشنه‌بلند، چند افتتاحیه نمایشگاه، اجرای پرفورمنس، نمایش فیلم،برنامه دراگ شو

۲ سپتامبر- نشست درباره حقوق LGBTI+ در روند پیوستن صربستان به اتحادیه اروپا، بازار فرهنگی/اجتماعی ، مهمانی ویژه زنان همجنس‌گرا و دوجنس‌گرا.

3 ستامبر – نمایش فیلم، مسابقه ، نمایش ، شب پُشا ، میهمانی

۴ سپتامبر- کارگاه ساخت پلاکارد برای راهپیمایی ، بحث درباره به‌رسمیت‌شناختن قانونی زوج‌های همجنس ، نمایش فیلم  و گفت‌وگو با کارگردان و بازیگر، برنامه «کتابخانه زنده» با موضوع حقوق بشر ، سخنرانی درباره دین و کوییر، دراگ شو بلگراد

۵ سپتامبر؛ روز اصلی - مهم‌ترین برنامه، راهپیمایی پراید از پارک مانیژ آغاز شد و همراه با برنامه‌های موسیقی ادامه پیدا کرد.پس از راهپیمایی نیزکنسرت در مانیژ برگزار شد.

6 سپتامبر- برنامه غیررسمی/اجتماعی «بعد از پراید، برانچ»، ادامه برنامه سینمایی جشنواره Queer Zona در مرکز فرهنگی بلگراد.

نکته مهم : این برنامه نشان می‌دهد که پراید در بلگراد صرفاً یک راهپیمایی نیست. یک هفته کامل از نمایشگاه، تئاتر، سینما، سخنرانی، نشست سیاسی، حقوق بشر، کارگاه، موسیقی، مهمانی و فعالیت‌های اجتماعی را دربرمی‌گیرد. برگزارکنندگان نیز از ابتدا برنامه را به گونه‌ای طراحی کردند که فقط برای جامعه LGBTI+ نباشد و برای عموم مردم نیز قابل دسترسی باشد.

نکته مهم: همه برنامه‌ها الزاماً به یک شکل و بدون محدودیت برای همه آزاد نیستند. بخش قابل توجهی از برنامه‌های هفته پراید برای عموم مردم طراحی می‌شود، در حالی که برخی نشست‌ها یا برنامه‌های تخصصی ممکن است مخاطب مشخص، ظرفیت محدود یا شرایط ثبت‌نام داشته باشند.

از منظر تحلیلی پراید در بلگراد فقط یک تجمع خیابانی نیست؛ یک پلتفرم اجتماعی ـ فرهنگی یک‌هفته‌ای است. از طریق سینما، نمایشگاه، تئاتر، گفت‌وگو، کارگاه، موسیقی و نشست‌های حقوقی، برگزارکنندگان تلاش می‌کنند موضوع LGBTI+ را از یک مسئله صرفاً خصوصی به موضوعی در گفت‌وگوی عمومی جامعه تبدیل کنند.

در واقع می‌توان ساختار آن را چنین دید: راهپیمایی (جلب توجه عمومی)، هنر و فرهنگ (ایجاد ارتباط عاطفی و اجتماعی)، نشست و گفت‌وگو (طرح دیدگاه و استدلال)، رسانه (گسترش پیام) و مطالبات حقوقی (تبدیل گفتمان به مطالبات اجتماعی و سیاسی)

البته باید بین «تلاش برگزارکنندگان برای ایجاد گفتمان عمومی» و «پذیرش آن گفتمان توسط کل جامعه صربستان» تفاوت گذاشت. دومی محل مناقشه جدی است و واکنش کلیسا، محافظه‌کاران، ملی‌گرایان و بخش‌هایی از افکار عمومی نشان می‌دهد که جامعه صربستان درباره این موضوع اجماع ندارد.

بازتاب رسانه ای هفته پراید در بلگراد

برنامه‌های پراید در رسانه‌های عمومی صربستان بازتاب پیدا می‌کند و حتی در رسانه ملی RTS نیز پوشش داده ‌می شود؛ اما نوع و لحن پوشش رسانه‌ها متفاوت است. برای پراید ۲۰۲۶ بلگراد که ۵ سپتامبر برگزار شد، می‌توان چند سطح بازتاب را دید:

۱. RTS؛ رسانه ملی

RTSراهپیمایی را به‌عنوان یک خبر اجتماعی پوشش داد و درباره مسیر راهپیمایی، مطالبات شرکت‌کنندگان، حضور پلیس، برخورد لفظی با مخالفان در برابر کلیسا و برنامه‌های هفته پراید گزارش منتشر کرد. یعنی موضوع در رسانه‌ای که نقش رسانه ملی صربستان را دارد، اساساً سانسور یا حذف نمی‌شود.

۲. رسانه‌های خصوصی و مستقل

رسانه‌هایی مانند N1، Nova  و Danas پوشش بسیار گسترده‌تری داشتند.برای نمونهN1  در روز راهپیمایی یک پوشش زنده وبلاگی از مراسم داشت و حتی برنامه تلویزیونی ویژه‌ای با عنوان «آیا برای همه ما جا هست؟» اختصاص داد. داناس نیز گزارش مفصلی منتشر کرد.

۳. خبرگزاری‌ها

تانیوگ نیز که خبرگزاری مهم صربستان است، آغاز و پایان راهپیمایی را گزارش کرد؛ بنابراین خبر فقط در رسانه‌های حامی LGBT یا رسانه‌های لیبرال باقی نمی‌ماند و وارد چرخه خبر عمومی کشور می‌شود.

۴. اما نکته بسیار مهم

بازتاب رسانه‌ای به معنای تأیید اجتماعی نیست. رسانه‌ها معمولاً گزارش می‌کنند:چه تعداد یا چه گروه‌هایی شرکت کردند؛ شعار چه بود؛ مطالبات قانونی چه بود؛ مسیر راهپیمایی کجا بود؛ پلیس چه تدابیری اندیشید؛ آیا مخالفان تجمع کردند؛ آیا حادثه یا درگیری رخ داد.

اما رسانه‌های مختلف تفاسیر متفاوتی ارائه می‌کنند. مثلاً N1 بیشتر بر حقوق اقلیت‌ها، تبعیض و مطالبات قانونی تمرکز می‌کند، در حالی که رسانه‌های محافظه‌کار بر ارزش‌های سنتی، کلیسا، خانواده و مخالفت با ایدئولوژی جنسیتی تأکید بیشتری دارند.

مقایسه  پوشش رسانه‌ها

نتیجه مقایسه پوشش رسانه‌های صربستان در پراید ۵ سپتامبر ۲۰۲۶ جالب است: خودِ رویداد تقریباً در طیف وسیعی از رسانه‌ها بازتاب یافت، اما «معنایی» که رسانه‌ها به آن دادند یکسان نبود.

۱. آر تی اس؛ نمونه مهم رسانه عمومی - راهپیمایی را به‌صورت یک خبر اجتماعی رسمی پوشش داد. گزارش آن صرفاً نگفت «عده‌ای راهپیمایی کردند»، بلکه شعار، مطالبات قانونی، سخنرانی‌ها، مسیر حرکت، حضور پلیس و برنامه کنسرت را نیز گزارش کرد.

2. اِن وان ؛ تبدیل رویداد به بحث اجتماعی- N1 پوشش بسیار پررنگی داشت؛ حتی پیش از راهپیمایی، درباره مسیر و برنامه‌های آن اطلاع‌رسانی کرد. در این نوع پوشش، پراید بیشتر در چارچوب حقوق شهروندی، تبعیض، آزادی تجمع و مطالبات اجتماعی قرار می‌گیرد. جالب اینکه دانیسا ووچنیچ، روزنامه‌نگار N1، حامی افتخاری پراید امسال بود؛ بنابراین ارتباط رسانه و این رویداد در سطح نمادین نیز وجود داشت.

۳. نُوا ؛ ترکیب «اجتماعی + سیاسی» - Nova نیز پوشش لحظه‌ای و تصویری قابل توجهی داشت و جزئیات مسیر، حضور پلیس و حوادث پیرامون راهپیمایی را گزارش کرد. اما در این رسانه، مانند N1، پراید را نمی‌توان صرفاً یک جشن فرهنگی دانست؛ ابعاد سیاسی و اعتراض مدنی نیز برجسته است.

۴. داناس؛ نگاه حقوق بشری – Danas و بخش صربی BBC روی یک نکته تاریخی بسیار تأکید کردند: 25  سال پس از نخستین پراید، بسیاری از مطالبات همچنان باقی مانده‌اند.

۵. پولیتیکا؛ تفاوت بسیار جالب - در Politika، یکی از تیترهای مربوط به پراید این بود:«بنر اصلی در پراید: دانشجویان پیروز می‌شوند» یعنی این رسانه روی پیوند پراید با جنبش اعتراضی دانشجویان تأکید کرده است. این تفاوت مهمی است؛ زیرا نشان می‌دهد یک رسانه محافظه‌کارتر می‌تواند یک رویداد اجتماعی را از زاویه پیام سیاسی آن برجسته کند، نه صرفاً حقوق LGBT.

۶. بی 92  - نیز در جریان خبری خود، پراید را پوشش داد؛ در فهرست اخبار همان روز، تیترهایی درباره تجمع حدود ۲ هزار نفر و پیام سیاسی روی بنر اصلی دیده می‌شود. بنابراین حتی رسانه‌ای که لزوماً با گفتمان پراید همدل نیست، نمی‌تواند آن را از فضای خبری عمومی حذف کند.

مهم‌ترین مزایای رویداد پراید در ۲۰۲۶ بلگراد

۱. پراید از یک راهپیمایی به یک «هفته فرهنگی ـ اجتماعی» تبدیل شده است.

برنامه ۲۰۲۶ فقط راهپیمایی نبود؛ در طول هفته برنامه‌های هنری، نمایشگاه، فیلم، تئاتر، نشست‌های حقوقی و اجتماعی، کارگاه، موسیقی و برنامه‌های اجتماعی برگزار شد. سایت رسمی پراید بلگراد نیز برنامه را برای بازه ۳۱ اوت تا ۶ سپتامبر اعلام کرده بود.

۲. ۲۵ سال سابقه، یک سرمایه اجتماعی و تاریخی ایجاد کرده است.

شعار ۲۰۲۶،«برای همه ما جا هست»، همان شعار نخستین پراید صربستان در ۲۵ سال قبل بود. بنابراین برگزارکنندگان امسال فقط یک تجمع جدید ایجاد نکردند؛ بلکه از تاریخ ۲۵ ساله جنبش برای ایجاد یک روایت تاریخی استفاده کردند.

۳. مطالبات از «دیده‌شدن» به «تغییر قانونی» نزدیک‌تر شده است.

در سال‌های نخست، اصل حضور علنی و امکان برگزاری راهپیمایی خود یک مطالبه مهم بود. اکنون مطالبات مشخص قانونی، از جمله قانون مربوط به اتحادهای همجنس‌گرایان و قانون هویت جنسیتی، در مرکز راهپیمایی قرار دارد. رسانه ملی صربستان نیز این دو مطالبه را در گزارش خود به‌صراحت ذکر کرده است.

۴. ارتباط با رسانه‌ها حرفه‌ای‌تر شده است.

برگزارکنندگان در ۲۰۲۶ رسماً برای رسانه‌ها اعتبارنامه پوشش خبری صادر کردند و از رسانه‌ها برای پوشش راهپیمایی دعوت کردند. همچنین انتخاب روزنامه‌نگار شناخته‌شده دانیتسا ووچِنیچ به‌عنوان«حامی افتخاری» نشان‌دهنده توجه بیشتر به ارتباط با رسانه و اعتبار عمومی است.

۵. شبکه سازمانی آن گسترده‌تر شده است.

در سازمان‌دهی ۲۰۲۶ چندین نهاد حقوق بشری و مدنی مشارکت داشتند و سایت رسمی پراید فهرستی از سازمان‌های سازمان‌دهنده، شرکا و حامیان داخلی و بین‌المللی را منتشر کرده است. این نشان می‌دهد که پراید دیگر صرفاً یک حرکت خودجوش خیابانی نیست، بلکه ساختار سازمانی و شبکه‌ای پیدا کرده است.

جمع بندی:

۱. موضع برگزارکنندگان پراید : شعار امسال «برای همه ما جا هست» بود؛ همان شعاری که ۲۵ سال پیش در نخستین تلاش برای برگزاری پراید در بلگراد استفاده شد. برگزارکنندگان تأکید داشتند که با وجود گذشت یک ربع قرن، بسیاری از مطالبات اصلی جامعه LGBTI+ هنوز تحقق نیافته است. مطالبه آنها فقط برگزاری راهپیمایی نیست؛ موضوعاتی مانند حقوق قانونی زوج‌های همجنس، حمایت در برابر خشونت و تبعیض و حقوق افراد دارای هویت‌های جنسیتی متفاوت نیز مطرح است.

۲. واکنش جریان‌های محافظه‌کار و مذهبی : در مسیر راهپیمایی، در مقابل کلیسای Vaznesenjska گروهی از مخالفان حضور داشتند. آنها سرودهای کلیسایی پخش می‌کردند و بخور روشن کرده بودند و میان آنها و برخی شرکت‌کنندگان پراید درگیری لفظی ایجاد شد. پلیس برای جلوگیری از نزدیک شدن دو گروه وارد عمل شد.

بنابراین مخالفت با پراید در صربستان صرفاً یک مخالفت سیاسی نیست؛ برای بخشی از جامعه، این موضوع با مذهب ارتدوکس، خانواده سنتی و تصور آنان از هویت فرهنگی صرب پیوند خورده است.

۳. پراید هنوز موضوعی بسیار شهری است : یک نکته مهم این است که فاصله میان بلگراد و شهرهای کوچک‌تر صربستان قابل توجه است. پیش از پراید بلگراد، «کاروان پراید» به شهرهایی مانند پیروت، لِسکوواتس و کرالیوو رفت. در برخی از این شهرها مخالفت، تهدید و تنش بسیار بیشتر از بلگراد بود. یعنی می‌توان گفت بلگراد به‌مراتب شهری‌تر، جوان‌تر، بین‌المللی‌تر و در معرض ارزش‌های اروپایی است؛ در حالی که در برخی محیط‌های کوچک‌تر، ارزش‌های سنتی، مذهبی وزن بیشتری دارند.

4.  اما یک نکته مهم‌تر برای شناخت جامعه صربستان : پراید یک پنجره به یک شکاف عمیق‌تر در جامعه صربستان است:«صربستان سنتی و ارتدوکس» و «صربستان اروپایی و لیبرال» و این همان شکافی است که در موضوعات دیگری مانند اتحادیه اروپا، روسیه، کوزوو، کلیسا، خانواده، ملی‌گرایی، جنگ‌های یوگسلاوی و حتی اعتراضات دانشجویی نیز خودش را نشان می‌دهد.