مولانا میرزا محمد اطهر (۹ سپتامبر ۱۹۳۶ – ۲۶ فوریه ۲۰۱۶) از برجستهترین خطیبان، پژوهشگران و اندیشمندان شیعه در هند بود که بیش از نیم قرن از عمر خود را صرف ترویج معارف اسلامی، فرهنگ عاشورا و گسترش اندیشه اهلبیت(ع) کرد. او به دلیل شیوه منحصربهفرد در خطابه، تسلط بر منابع تاریخی، بیان ادبی و قدرت استدلال، در میان شیعیان هند با لقب «خطیب اکبر» شناخته میشد و مجالس سخنرانی او در هند و بسیاری از کشورهای جهان با استقبال گسترده روبهرو بود.
تولد و خانواده
میرزا محمد اطهر در ۹ سپتامبر ۱۹۳۶ در شهر لکهنو، یکی از مهمترین مراکز علمی و فرهنگی شیعیان هند، دیده به جهان گشود. وی در خانوادهای اهل علم و دین پرورش یافت. پدرش، مرحوم میرزا محمد طاهر، از عالمان و خطیبان شناختهشده زمان خود بود و همین فضای علمی و مذهبی زمینهساز علاقه فرزند به علوم اسلامی و ادبیات شد.
از همان سالهای کودکی، او با فرهنگ عزاداری امام حسین(ع)، منبر، ادبیات فارسی و اردو و سنتهای علمی حوزههای شیعی آشنا شد و استعداد کمنظیر خود را در سخنوری و پژوهش آشکار ساخت.
تحصیلات
تحصیلات مقدماتی و عالی علوم دینی را در مدرسه مشهور سلطانالمدارس در لکهنو گذراند؛ مرکزی که از مهمترین حوزههای علمیه شیعی در شبهقاره به شمار میرود. وی پس از سالها تحصیل، موفق به دریافت درجه صدرالافاضل شد که یکی از عالیترین مدارک سنتی علوم اسلامی در هند محسوب میشود.
علاقه او به زبان و ادبیات فارسی سبب شد تحصیلات دانشگاهی خود را نیز ادامه دهد و از دانشگاه لکهنو مدرک کارشناسی ارشد در رشته ادبیات فارسی دریافت کند. تسلط او بر زبان فارسی، اردو، عربی و متون کلاسیک اسلامی، تأثیر عمیقی بر سبک سخنرانیهایش گذاشت و موجب شد در نقل متون تاریخی و اشعار عرفانی و مذهبی مهارتی ویژه داشته باشد.
فعالیتهای علمی و تبلیغی
مولانا اطهر از دهه ۱۹۵۰ میلادی فعالیت تبلیغی خود را آغاز کرد و به تدریج به یکی از تأثیرگذارترین خطیبان شیعه در هند تبدیل شد.
یکی از ویژگیهای ممتاز زندگی او، پنجاه سال حضور مستمر در مجالس عزاداری ماه محرم در شهر بمبئی بود؛ سنتی که در سال ۲۰۰۸ به نیمقرن رسید. نسلهای مختلف شیعیان بمبئی در این سالها با سخنرانیهای او رشد یافتند و بسیاری از خانوادهها شرکت در مجالس او را بخشی از آیین سالانه محرم میدانستند.
سبک خطابه او بر چند ویژگی استوار بود:
- استناد دقیق به منابع تاریخی و روایی؛
- بهرهگیری از ادبیات فارسی، عربی و اردو؛
- تحلیل عقلانی و اجتماعی واقعه کربلا؛
- پرهیز از اغراق و نقلهای غیرمعتبر؛
- تأکید بر اخلاق، وحدت اسلامی و مسئولیت اجتماعی.
همین ویژگیها باعث شد مخاطبان او تنها به شیعیان محدود نباشند و بسیاری از مسلمانان دیگر مذاهب و حتی پژوهشگران ادیان نیز از سخنانش بهره ببرند.
شهرت بینالمللی
شهرت مولانا اطهر تنها به لکهنو یا هند محدود نبود. وی طی دهههای مختلف برای ایراد سخنرانیهای مذهبی به کشورهای متعددی سفر کرد و در اجتماعات بزرگ شیعیان حضور یافت.
از جمله کشورهایی که او در آنها به سخنرانی پرداخت میتوان به:
- پاکستان
- عراق
- ایران
- کشورهای حوزه خلیج فارس
- بریتانیا
- ایالات متحده آمریکا
- کانادا
- استرالیا
اشاره کرد.
بیان روان، تسلط بر تاریخ اسلام و توانایی برقراری ارتباط با نسل جوان موجب شد مجالس او در میان مهاجران هندی و پاکستانی نیز محبوبیت فراوانی پیدا کند.
مسئولیتهای اجتماعی
یکی از مهمترین مسئولیتهای او، انتخاب به عنوان نخستین رئیس هیئت حقوق شخصی شیعیان سراسر هند (All India Shia Personal Law Board - AISPLB) در ۲۳ ژانویه ۲۰۰۵ بود.
این نهاد با هدف پیگیری مسائل حقوقی، اجتماعی و مذهبی جامعه شیعه هند تشکیل شد و مولانا اطهر نقش مهمی در تثبیت جایگاه آن ایفا کرد. او همواره بر حفظ وحدت مسلمانان، رعایت قانون، گفتوگوی اجتماعی و دفاع از حقوق شهروندی شیعیان تأکید داشت.
شخصیت علمی و اخلاقی
علاقهمندان و شاگردانش، او را شخصیتی متواضع، خوشاخلاق و اهل مطالعه توصیف کردهاند. وی ساعتهای طولانی از روز را به مطالعه تاریخ اسلام، تفسیر قرآن، ادبیات فارسی و منابع حدیثی اختصاص میداد و همواره خطابههای خود را بر اساس منابع معتبر آماده میکرد.
از دیگر ویژگیهای او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- حافظهای کمنظیر در نقل روایات و اشعار؛
- احترام به اندیشههای مختلف و گفتوگوی علمی؛
- توجه ویژه به آموزش نسل جوان؛
- حمایت از مراکز دینی و آموزشی شیعیان هند؛
- اهتمام به حفظ میراث فرهنگی و مذهبی لکهنو.
درگذشت
مولانا میرزا محمد اطهر پس از یک دوره بیماری، روز جمعه ۲۶ فوریه ۲۰۱۶ در بیمارستان مکس ساکت دهلی نو درگذشت.
پیکر او به زادگاهش لکهنو منتقل شد و پس از اقامه نماز میت به امامت مولانا سید حمید الحسن، در میان حضور گسترده مردم، علما، شخصیتهای مذهبی و مسئولان کشوری تشییع شد.
وی در کربلای امداد حسینخان، راجاجیپورام و در کنار آرامگاه پدرش به خاک سپرده شد.
در مراسم تشییع، هزاران نفر از شهرهای مختلف هند حضور یافتند و شخصیتهایی از جمله آخیلش یاداو، سروزیر وقت ایالت اوتار پرادش، با حضور خود به این عالم برجسته ادای احترام کردند.
آیینهای بزرگداشت
پس از رحلت او، مجالس متعددی در شهرهای مختلف هند و خارج از کشور برگزار شد.
در سوم آوریل ۲۰۱۶ اجتماع باشکوهی در امامباره بادای لکهنو برگزار شد که دهها هزار نفر در آن حضور یافتند. شخصیتهای سیاسی، مذهبی و فرهنگی از سراسر هند در این مراسم شرکت کردند و از خدمات علمی و تبلیغی او تجلیل نمودند.
نخستین سالگرد درگذشت وی نیز در ۲۶ فوریه ۲۰۱۷ در همان مکان برگزار شد. رام نایک، فرماندار وقت اوتار پرادش، در این مراسم سخنرانی کرد و از نقش مولانا اطهر در حفظ سنتهای علمی و فرهنگی شیعیان هند یاد کرد. همچنین شاعران و خطیبان برجستهای از هند و پاکستان در این مجلس به ایراد سخنرانی و مرثیه پرداختند.
خانواده
فرزند او، میرزا یعقوب عباس، از چهرههای شناختهشده جامعه شیعی لکهنو است و در فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و مذهبی حضور فعالی دارد.
میراث ماندگار
مولانا میرزا محمد اطهر را میتوان از آخرین نسل خطیبان کلاسیک لکهنو دانست؛ نسلی که خطابه را با دانش، ادب، تحقیق و اخلاق درآمیخت. سخنرانیهای او هنوز در قالب فایلهای صوتی و تصویری در میان علاقهمندان دستبهدست میشود و برای بسیاری از پژوهشگران تاریخ تشیع در هند، منبعی ارزشمند به شمار میرود.
بزرگترین میراث او، تربیت نسل جدیدی از خطیبان، زنده نگه داشتن سنت علمی منبر حسینی و معرفی فرهنگ عاشورا با رویکردی مستند، عقلانی و اخلاقمحور بود؛ میراثی که نام او را در تاریخ معاصر تشیع هند ماندگار ساخته است.
منابع:
https://ulamaehind.in/en/scholar/mirza-mohammed-athar
https://indianmuslimlegends.blogspot.com/2011/07/195-maulana-mirza-athar-saheb.html
نظر شما