جلوههای دیپلماسی فرهنگی ترکیه در نشست سران ناتو در آنکارا (۷ تا ۹ ژوئیه ۲۰۲۶)
نشست سیوششم سران ناتو که که هفته گذشته در تاریخهای 7 تا 9 ژوئیه در آنکارا برگزار شد، فراتر از یک نشست معمولی در تاریخ این ائتلاف بود. ترکیه، میزبانی خود را تنها به گفتوگوهای دیپلماتیک محدود نکرد، بلکه آن را با تأکید بر هویت فرهنگی و زیباییشناسی قدرتمند شکل جدیدی بخشید. استفاده از فرش فیروزهای به جای فرش قرمز، گروه مهتر و محافظان با لباس ینیچری، پذیرایی با غذاهای ترکی و اجرای موسیقی سنتی از جمله عناصری بودند که بر این اجلاس سایه انداختند. در حالی که این انتخابها، بهعنوان نمونهای از دیپلماسی فرهنگی و حضور ترکیه در صحنه جهانی با «میراث تمدنی خود» ارزیابی شدند، برخی اقدامات دیگر دولت و اِعمال محدودیتهای شدید امنیتی همزمان انتقادهای اجتماعی را نیز به همراه داشتند.
بُعد فرهنگی: هویت، نمادگرایی و قدرت نرم
فرش فیروزهای و انتخاب رنگ
فرش قرمز که یکی از عناصر کلاسیک تشریفات دیپلماتیک است، در این اجلاس آگاهانه مورد استفاده قرار نگرفت. به جای آن، فرش فیروزهای (آبی ترکی) پهن شد. این رنگ از سال ۲۰۱۳ به دلایل مرتبط با هویت ملی در برخی مراسم رسمی مورد استفاده قرار میگرفت؛ اما در اجلاس آنکارا در مقیاس جهانی به موضوعی فراگیر در فضای مجازی تبدیل شد. کاربران خارجی شبکههای اجتماعی این انتخاب را «منحصربهفرد»، «نماد اعتمادبهنفس فرهنگی» و «فاصله گرفتن از هنجارهای غربی» توصیف کردند. در گفتمان فرهنگی و تاریخی ترکیه فیروزه، علاوه بر آنکه رنگی برخاسته از سنت ترکان آسیای مرکزی است، به معنای «سنگ ترک» نیز به کار میرود. راه رفتن رهبران بر روی این فرش، اراده ترکیه را برای تعریف میزبانی خود بر اساس کدهای زیباییشناختی بومیاش به نمایش گذاشت.
گروه مهتر و میراث نظامی ـ فرهنگی
نمادینترین تصاویر اجلاس، از مراسم استقبال گروه مهتر در مجموعه ریاستجمهوری ترکیه به دست آمد. مهتر که بهعنوان قدیمیترین گروه موسیقی نظامی جهان شناخته میشود، با نوای سرنا، طبل و سنج از رهبران استقبال کرد. در کنار آنان، سربازانی با لباس ینیچری نیز حضور داشتند. مهتر تنها یک اجرای موسیقایی نبود؛ بلکه بهعنوان نماد سنت نظامی عثمانی، انضباط و برتری روانی در تاریخ شناخته میشود. همچنین بارها یادآوری شد که این موسیقی بر آثاری همچون «مارش ترکی» موتسارت در اروپا تأثیر گذاشته است. این انتخاب، در چارچوب ائتلافی غربمحور مانند ناتو، با هدف یادآوری «عمق تاریخی» ترکیه انجام شده بود. به اعتقاد برخی مفسران، مهتر «فراتر از یک گروه موسیقی، نوعی سلاح» بود که قدرت گذشته را با دیپلماسی مدرن پیوند میزد. واکنشهای آمیخته به شگفتی و تحسین رهبران، بازتاب گستردهای در شبکههای اجتماعی یافت و فضایی فراموشنشدنی به اجلاس بخشید.
این مساله از سوی رسانه های نزدیک به دولت نیز مورد توجه قرار گرفته و حتی شخص اردوغان، رئیس جمهور نیز در کنفرانس خبری خود پس از اجلاس که اختصاص به ارزیابی نتایج نشست داشت به این مساله اشاره کرد. او تاکید کرد که رهبران غربی حاضر در اجلاس از این انتخاب ترکیه استقابل کرده اند و حتی برخی به نقشی که ینیچری ها در تاریخ کشورهای خودشان داشته اند اشاره کرده اند. در واقع اردوغان با این سخنان خود فارغ از صدق یا کذب وجود چنین اظهاراتی از سوی دیگر روسای دولت های حاضر در اجلاس تلاش کرد تا عظمت دولت عثمانی و حضور تاریخی این دولت در اروپا را به مخاطبان خود گوشزد کند.
نکته جالب ماجرا این بو که برای هر کدام از روسای دولت ها با توجه به سابقه تاریخی و نوع روابط آنها با ترکیه قطعات موسیقی متفاوتی در نظر گرفته شده بود که پیام های مختلف سیاسی را به همراه داشت. در حالی که برای آمریکا و دیگر کشورهای اروپایی مارش های مبتنی بر عزت و دوستی به صدا درآمد برای یونان که دارای روابط متشنجی با ترکیه است، مارش هایی که دلالت بر جنگ و دشمنی دارد اجرا شد.
آشپزی ترکی و موسیقی سنتی
در مراسم پذیرایی و ضیافتهای شام، غذاهای متنوع و غنی آناتولی و عثمانی (از جمله دستورهای محلی، انواع کباب، باقلوا و قهوه ترک) سرو شد. این اقدام نمونهای مؤثر از «دیپلماسی غذایی» بود که از طریق ذائقه، غنای فرهنگی ترکیه را به رهبران معرفی میکرد. اجرای موسیقی کلاسیک ترکی و استفاده از سازهای سنتی نیز بخش جداییناپذیر برنامههای شب بود. در برخی اجراها، آثار موسیقی ترکی با موسیقی کلاسیک غربی تلفیق شده بود که این امر پیام «پل میان فرهنگها» را تقویت میکرد.
استفاده از محصولات ملی
در مراسم پذیرایی و ضیافتهای شام، مسئولان برزگاری تلاش کرده بودند تا تمام محصولات مورد استفاده محصولات ملی و بومی باشند. این مساله به ویژه در نوشیدنیهایی نظیر نوشابهها خودنمایی میکرد. در هیچ کدام از ضیافتها از محصولات معروف جهانی مانند کوکاکولا، پپسی، فانتا و ... استفاده نشده و به جای آن از مارکهای ملی ترکیه استفاده شده بود که مورد توجه رسانههای داخلی و خارجی قرار گرفت.
تاکید بر عظمت کاخ ریاست جمهوری
عظمت کاخ ریاست جمهوری ترکیه که با صرف چندصد میلیون دلار تاسیس شده است از جمله موضوعات دیگر مورد توجه در این اجلاس بود. اگرچه این کاخ و تجملات موجود در آن همواره محل انتقاد مخالفان دولت در ترکیه بوده است اما در اجلاس اخیر حزب حاکم تلاش کرد تا با استفاده از شبکههای اجتماعی بر نوع واکنش روسای دولتهای حاضر در نشست نسبت به عظمت کاخ تاکید کرده و آن را نشانهای از عظمت ترکیه نوین معرفی کند.
پیام کلی فرهنگی
مجموع این عناصر، اجلاس ناتو را به «ویترینی فرهنگی» برای ترکیه تبدیل کرد. این رویکرد که به جای تشریفات استاندارد غربی، بر تلفیق سنت عثمانی و ترکی تأکید داشت، نشان میدهد که زیباییشناسی نئوعثمانی بهعنوان ابزاری برای قدرت نرم ترکیه نوین مورد استفاده قرار گرفته است. این موضوع در سیاست داخلی، مایه افتخار گسترده در میان طیفهای ملیگرا و محافظهکار شد و در عرصه بینالمللی نیز بهعنوان میزبانی «متفاوت و جاهطلبانه» مورد توجه قرار گرفت.
نتیجهگیری: اعتمادبهنفس فرهنگی و چالشها
اجلاس ناتو در آنکارا، ظرفیت ترکیه را برای روایت داستان خود در عرصههای بینالمللی به نمایش گذاشت. عناصری که از فرش فیروزهای تا مهتر و از آشپزی تا موسیقی را در بر میگرفتند، میراث فرهنگی را به ابزاری راهبردی تبدیل کردند. این رویکرد، پیام «ترکیه دیگر تنها یک میهمان نیست، بلکه میزبانی است که با قواعد خود عمل میکند» را به شکلی نیرومند منتقل کرد. نقش ویژه ای که امینه اردوغان، همسر رئیس جمهور با استفاده از ویژهبرنامههایی که برای زنان روسای جمهور داشت در رسانهاس شدن این جهتپیری ترکیه داشت قابل توجه است.
با این حال، اجلاس همزمان به کانون انتقادهای داخلی و خارجی نیز تبدیل شد. تنش میان غرور فرهنگی و هزینههای اجتماعی، نگرانیها درباره آزادی بیان و واقعگرایی دیپلماتیک، بازتابدهنده پیچیدگی نقش جهانی ترکیه بود. در بلندمدت، میراث این اجلاس به میزان تقویت تصویر فرهنگی ترکیه، همراه با دستاوردهای ملموس سیاسی و اقتصادی، وابسته خواهد بود.
اجلاس آنکارا بهعنوان نمونهای قابل توجه از تلاقی دیپلماسی و فرهنگ در تاریخ ثبت شد. این رویداد، هم با جلوههای بصری خود و هم با جنبههای بحثبرانگیزش، بار دیگر ظرفیت قدرت نرم ترکیه را به آزمون گذاشت.
نظر شما