نویسنده: اسنزانا راکیچ
منبع: میراث شرقی تراس

آزمونPISA  یک آزمون سنتی مدرسه‌ای نیست. این آزمون اندازه‌گیری نمی‌کند که دانش‌آموزان پانزده‌ساله چند تعریف را حفظ کرده‌اند، بلکه ارزیابی می‌کند که تا چه حد می‌توانند آموخته‌های خود را به کار بگیرند؛ یعنی متن را بفهمند، داده‌ها را تفسیر کنند، مسئله‌ای را حل کنند یا پدیده‌ای از زندگی روزمره را توضیح دهند.

در چرخه امسال بیش از ۷۶۰ هزار دانش‌آموز از ۹۰ کشور و اقتصاد شرکت کردند. صربستان بیش از ۷ هزار دانش‌آموز را مورد آزمون قرار داد. در مطالعه سال ۲۰۲۵، تقریباً ۷۶۰ هزار دانش‌آموز از ۹۰ کشور و اقتصاد شرکت داشتند که از این میان، ۷۰۴۱ دانش‌آموز از ۱۷۸ مدرسه در صربستان (به‌استثنای کوزوو و متوهیا) بودند.

تصویر جهانی امسال دلگرم‌کننده نیست. میانگین کشورهای عضو OECD (سازمان همکاری و توسعه اقتصادی) در همه حوزه‌ها به پایین‌ترین سطح خود رسیده است. نمرات ریاضیات و خواندن کاهش یافته و نمرات علوم نیز افت کرده است. با این حال، این کاهش یکنواخت نیست؛ برخی کشورها حتی توانسته‌اند نتایج خود را بهبود بخشند. در میان برترین‌ها، دانش‌آموزان چهار حوزه قضایی چین و سنگاپور قرار دارند.

صربستان در هر سه حوزه کاهش ثبت کرده است

و صربستان؟ نمرات این کشور در هر سه حوزه نسبت به سال ۲۰۲۲ پایین‌تر آمده است. در علوم، امتیاز از ۴۴۷ به ۴۲۹، در خواندن از ۴۴۰ به ۴۱۵ و در ریاضیات از ۴۴۰ به ۴۱۷ کاهش یافته است.

این صرفاً ادامه کاهش پس از همه‌گیری کرونا نیست. نتایج سال ۲۰۲۵ صربستان همچنین کمتر از نتایج سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۲ است. در مقایسه با سال ۲۰۲۲، افت صربستان، به‌ویژه در حوزه خواندن، به‌طور قابل‌توجهی بزرگ‌تر از میانگین سازمان همکاری و توسعه اقتصادی بود. شاید حتی مهم‌تر از میانگین نمره، ساختار نتایج باشد. تقریباً از هر دو دانش‌آموز پانزده‌ساله در صربستان، یکی نتوانست به سطح پایه سواد خواندن برسد، در حالی که این رقم در ریاضیات بیش از نیمی از دانش‌آموزان است.

جایگاه صربستان در منطقه

مقایسه‌های منطقه‌ای نیز چندان مطلوب نیست. در علوم — حوزه تمرکز این چرخه — نمره صربستان (۴۲۹) از مونته‌نگرو (۴۳۵) عقب‌تر است، در حالی که کرواسی و اسلوونی به‌ترتیب با ۴۷۶ و ۴۸۴ امتیاز بالاتر قرار دارند. مقدونیه شمالی به ۴۲۲ رسید. شایان ذکر است که مونته‌نگرو در هر سه حوزه در سال جاری پیشرفت کرده است.

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی پاسخ قطعی درباره علت کاهش نتایج صربستان ارائه نمی‌دهد. گزارش اشاره می‌کند که آزمون در پس‌زمینه اعتصابات دانش‌آموزان و معلمان برگزار شده، اما در عین حال به موضوع گسترده‌تر جهانی کاهش مشارکت و کیفیت یادگیری نیز اشاره دارد.

این گزارش همچنین نسبت به بُعد جدیدی از مشکل هشدار می‌دهد: نحوه استفاده دانش‌آموزان از ابزارهای دیجیتال و هوش مصنوعی که گاهی جایگزین تفکر انتقادی می‌شود. در عین حال، دانش‌آموزان صربستان در مقایسه با میانگین سازمان همکاری و توسعه اقتصادی انگیزه کمتری برای یادگیری مطالب جدید در مدرسه نشان می‌دهند.در نهایت، مهم‌ترین مسئله، افزایش تعداد دانش‌آموزانی است که حتی به سطح پایه دانش، به‌ویژه در ریاضیات و خواندن، نمی‌رسند.

https://www.serbianmonitor.com/en/pisa-testing-reveals-decline-for-serbia/

تحلیل

برنامه ارزیابی بین‌المللی دانش‌آموزان (PISA) یک آزمون بین‌المللی است که هر سه سال یک‌بار توسط سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) برگزار می‌شود. این آزمون دانش و مهارت‌های دانش‌آموزان ۱۵ ساله را در سه حوزه اصلی خواندن، ریاضیات و علوم می‌سنجد.

ویژگی مهم  این ارزیابی مثل امتحانات معمولی مدرسه نیست که فقط حفظیات را بسنجد. هدف اصلی آن این است که ببیند دانش‌آموزان تا چه حد می‌توانند آموخته‌های خود را در زندگی واقعی به کار بگیرند. یعنی متن را بفهمند و تحلیل کنند، داده‌ها را تفسیر کنند، مسئله‌های روزمره را با استفاده از مفاهیم ریاضی حل کنند و پدیده‌های علمی را در زندگی روزمره توضیح دهند. در هر دوره، یکی از این سه حوزه به‌عنوان حوزه اصلی انتخاب می‌شود و عمیق‌تر بررسی می‌شود. در دوره ۲۰۲۵، حوزه اصلی علوم بود.

نتایج این آزمون به کشورها کمک می‌کند بفهمندکیفیت سیستم آموزشی‌شان در مقایسه با کشورهای دیگر چگونه است و دانش‌آموزان شان چقدر برای زندگی و کار در دنیای امروز آماده هستند و کجاها ضعف دارند و باید اصلاح کنند.در حال حاضر بیش از ۸۰ تا ۹۰ کشور در این آزمون شرکت می‌کنند و نتایج آن یکی از معتبرترین شاخص‌های مقایسه کیفیت آموزش در جهان محسوب می‌شود.

ویژگی‌های مهم این آزمون: حفظیات را نمی‌سنجد. هدف این است که ببیند دانش‌آموز چقدر می‌تواند دانش خود را در موقعیت‌های واقعی به کار ببرد. سوال‌ها معمولاً مبتنی بر موقعیت‌های زندگی روزمره هستند (مثلاً تفسیر نمودار، حل مسئله خرید، توضیح یک پدیده علمی ساده). علاوه بر سه حوزه اصلی، گاهی مهارت‌های دیگری مثل حل مسئله رایانه‌ای، خلاقیت، یا نگرش دانش‌آموزان به یادگیری هم بررسی می‌شود. نتایج به صورت نمره میانگین (با میانگین تقریبی ۵۰۰) و درصد دانش‌آموزان در سطوح مختلف مهارت گزارش می‌شود.

چه کسانی شرکت می‌کنند؟ دانش‌آموزان ۱۵ ساله‌ای که در مدرسه ثبت‌نام کرده‌اند (معمولاً پایه نهم یا دهم). در هر کشور چند هزار دانش‌آموز به‌صورت تصادفی انتخاب می‌شوند تا نمونه نماینده‌ای از کل کشور باشند.

چرا نتایج PISA مهم است؟ چون نشان می‌دهد سیستم آموزشی یک کشور چقدر دانش‌آموزان را برای زندگی واقعی و بازار کار آماده می‌کند. بسیاری از کشورها بر اساس نتایج این آزمون، سیاست‌های آموزشی خود را اصلاح می‌کنند.

علت‌های احتمالی افت نتایج صربستان در ۲۰۲۵ ؛ گزارش رسمی و تحلیل‌های کارشناسان چند عامل اصلی را برجسته کرده‌اند:

۱. اعتصاب‌ها و اختلال در آموزش (مهم‌ترین عامل کوتاه‌مدت)

در سال منتهی به آزمون، اعتصاب‌های گسترده دانش‌آموزی و معلمان رخ داد. آزمون PISA که قرار بود در مارس-آوریل ۲۰۲۵ برگزار شود، به‌خاطر توقف کار در مدارس به اواسط سپتامبر موکول شد. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی صراحتاً نوشته که نتایج باید با در نظر گرفتن این شرایط تفسیر شود. بسیاری از کارشناسان محلی این اختلال‌ها را یکی از دلایل اصلی افت حدود ۲۰–۲۵ امتیازی (معادل تقریباً یک سال یادگیری) می‌دانند.

۲. مشکلات ساختاری و درازمدت سیستم آموزشی ؛ سیستم آموزشی صربستان سال‌هاست که دچار رکود است: سرمایه‌گذاری پایین، وضعیت نامناسب معلمان، کیفیت ضعیف آموزش اولیه معلمان و نبود اصلاحات پایدار و بلندمدت. کارشناسان می‌گویند مشکلات ریشه‌ای‌تر از همه‌گیری یا اعتصاب‌هاست؛ بلکه سال‌ها وجود داشته و فقط اخیراً بیشتر نمایان شده است. سیاست‌های آموزشی اغلب کوتاه‌مدت، پراکنده و وابسته به تغییر دولت‌ها بوده‌اند و مدارس آن‌ها را جدی اجرا نکرده‌اند.

۳. انگیزه پایین دانش‌آموزان؛ دانش‌آموزان صربستانی انگیزه کمتری برای یادگیری مطالب جدید در مدرسه نسبت به میانگین سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نشان دادند. این موضوع با کاهش مشارکت و کیفیت یادگیری در سطح جهانی هم همخوانی دارد.

۴. استفاده از ابزارهای دیجیتال و هوش مصنوعی ؛ استفاده بیش از حد از گوشی‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی به‌عنوان عامل حواس‌پرتی مطرح شده است. گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی هشدار داده که ابزارهای دیجیتال و هوش مصنوعی گاهی جایگزین تفکر انتقادی می‌شوند (به‌جای تقویت آن).

۵. عوامل مرتبط با کیفیت تدریس و برنامه درسی ؛ کیفیت تدریس (به‌ویژه برای دانش‌آموزان محروم‌تر) نابرابر است. ساعات حضور در مدرسه نسبتاً کمتر است. در برخی حوزه‌ها، روش‌های تدریس کمتر روی استدلال و حل مسئله واقعی تمرکز دارند.

۶. روندهای جهانی و پس‌مانده‌های همه‌گیری ؛ بسیاری از کشورها افت داشتند، اما افت صربستان از میانگین سازمان همکاری و توسعه اقتصادی بزرگ‌تر بود (به‌ویژه در خواندن). اثرات منفی همه‌گیری هنوز به‌طور کامل جبران نشده و همراه با اختلال‌های بعدی (اعتصاب‌ها، تهدیدهای بمب و غیره) تشدید شده است.