دانشگاه بلگراد جایگاه خود را به‌عنوان برترین دانشگاه منطقه در رتبه‌بندی آکادمیک دانشگاه‌های جهان (رتبه‌بندی شانگهای) حفظ کرده و در بازه ۵۰۱ تا ۶۰۰ دانشگاه برتر جهان قرار گرفته است. اگرچه این نتیجه نسبت به سال گذشته که این دانشگاه در رده ۴۰۱ تا ۵۰۰ قرار داشت اندکی افت نشان می‌دهد، مقامات دانشگاه تأکید کردند که استمرار حضور در این فهرست، اعتبار و شناخته‌شدن بین‌المللی آن را تأیید می‌کند. مسئولان دانشگاه بلگراد اعلام کردند که این جایگاه انگیزه‌ای مضاعف برای ارتقای کیفیت پژوهش‌های علمی، گسترش همکاری‌های بین‌المللی و بهبود شرایط رشد نسل جدید محققان ایجاد می‌کند. در رتبه‌بندی امسال شانگهای، بیش از ۲۵۰۰ موسسه آموزش عالی در سراسر جهان ارزیابی شدند و فهرست ۱۰۰۰ دانشگاه برتر منتشر گردید که در آن دانشگاه هاروارد بار دیگر رتبه نخست جهان را کسب کرد و دانشگاه‌های استنفورد، ام‌آی‌تی، کمبریج و برکلی در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند. در این رقابت جهانی، دانشگاه بلگراد بر تعهد خود برای تقویت موقعیت آکادمیک و ارتقای مستمر کیفیت آموزش و تحقیقات علمی تأکید ورزیده است.
ووچیچ: به دلیل سقوط دانشگاه‌ها در رتبه‌بندی، صربستان سرمایه‌گذاری کمتر، کار کمتر و مشکلات بسیار بیشتری خواهد داشت
الکساندر ووچیچ، رئیس‌جمهور صربستان، افت رتبه دانشگاه‌های بلگراد و نووی ساد در رتبه‌بندی آکادمیک دانشگاه‌های جهان (رتبه‌بندی شانگهای) را نتیجه‌ای بسیار بد و زیان‌بار ارزیابی کرد که صدمات اقتصادی بلندمدتی به کشور وارد خواهد ساخت. وی در گفتگو با شبکه تلویزیونی اینفورمر اشاره کرد که سرمایه‌گذاران خارجی هنگام تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری در مناطق مختلف صربستان، به وجود دانشگاه‌های معتبر به عنوان تکیه‌گاهی برای تامین نیروهای متخصص حساب باز می‌کنند. از این رو، او هشدار داد که افت جایگاه علمی دانشگاه‌ها مستقیماً به کاهش سرمایه‌گذاری‌های خارجی، افت ایجاد فرصت‌های شغلی جدید و بروز مشکلات اقتصادی متعدد منجر خواهد شد. ووچیچ مدیریت دانشگاه‌ها و کنش‌گری‌های سیاسی در محیط‌های آکادمیک را عامل اصلی این عقب‌گرد دانست و ادعا کرد برخی مسئولان و گروه‌های بیرونی اجازه داده‌اند حواشی سیاسی جایگزین کیفیت آموزشی و پژوهشی شود. وی بیانیه‌های مدیریت دانشگاه را مغرورانه و غیرمسئولانه خواند و مدعی شد که برخی اساتید بیش از آموزش، درگیر حفظ موقعیت‌های سیاسی خود بوده‌اند. رئیس‌جمهور صربستان با تاکید بر لزوم اجرای اصلاحات ساختاری در آموزش عالی پس از انتخابات پیش‌رو، بر سیاست‌زدایی از دانشگاه‌ها، احیای معیارهای شایسته‌سالاری و حتی ایجاد رقابت از طریق ورود دانشگاه‌های خارجی به کشور تاکید کرد.
ماتسوت: فعالیت‌های سیاسی منجر به سقوط در فهرست شانگهای شد، مسئولیت بر عهده‌ی BU است
در اظهاراتی در خصوص افت رتبه دانشگاه بلگراد (BU) در رتبه‌بندی آکادمیک دانشگاه‌های جهان (رتبه‌بندی شانگهای)، جورجه ماتسوت (Đorđe Macut) نخست وزیر صربستان، کنشگری و مداخلات سیاسی را عامل اصلی این تنزل دانست و تاکید کرد که این مسئله بیش از آنکه به عوامل صرفاً علمی مربوط باشد، نتیجه سیاسی‌شدن فضای دانشگاهی است. وی مسئولیت اصلی این افت را بر عهده مدیریت و بدنه آکادمیک خود دانشگاه بلگراد دانست که اجازه داده‌اند اهداف و حواشی سیاسی بر اولویت‌های اصلی آموزشی و پژوهشی سایه بیندازد. به گفته وی، این تغییر جهت تمرکز، موجب آسیب به خروجی‌های تحقیقاتی، نرخ استنادات و جایگاه بین‌المللی دانشگاه شده است. ماتسوت برای جبران این روند، بر ضرورت عاجل جداسازی نهادهای دانشگاهی از فعالیت‌های روزمره سیاسی تأکید می‌کند. او از مدیریت دانشگاه بلگراد می‌خواهد تا با احیای معیارهای سخت‌گیرانه در عملکرد آکادمیک، حمایت از پژوهش‌های علمی پراستناد و اولویت دادن به شایسته‌سالاری، مسیر دانشگاه را اصلاح کند. از نظر وی، تنها راه بازگشت دانشگاه بلگراد به جایگاه شایسته خود در میان دانشگاه‌های برتر جهان، تمرکز مجدد بر یکپارچگی نهادی، تولیدات علمی و رقابت‌پذیری در عرصه بین‌المللی است.
تحلیل خبری افت رتبه دانشگاه بلگراد در رتبه‌بندی شانگهای ۲۰۲۶ و موضع‌گیری‌های سیاسی ووچیچ و ماتسوت
دانشگاه بلگراد در رتبه‌بندی آکادمیک دانشگاه‌های جهان (ARWU یا شانگهای) برای سال ۲۰۲۶ در بازه ۵۰۱ تا ۶۰۰ جهان قرار گرفته است. این نتیجه نسبت به سال ۲۰۲۵ که دانشگاه در گروه ۴۰۱ تا ۵۰۰ بود، افت نسبی نشان می‌دهد، هرچند همچنان برترین دانشگاه منطقه بالکان غربی محسوب می‌شود و بالاتر از دانشگاه‌های زاگرب و لوبلیانا (هر دو در گروه ۶۰۱–۷۰۰) قرار دارد. استمرار حضور در فهرست ۱۰۰۰ دانشگاه برتر جهان از نظر مقامات دانشگاه، تأییدکننده اعتبار بین‌المللی آن است و انگیزه‌ای برای ارتقای کیفیت پژوهش، گسترش همکاری‌های بین‌المللی و بهبود شرایط نسل جدید محققان ایجاد می‌کند.
رتبه‌بندی شانگهای بر شاخص‌های عینی و داده‌محور تکیه دارد: تعداد فارغ‌التحصیلان و اعضای هیئت علمی برنده‌جایزه نوبل یا مدال فیلدز، تعداد پژوهشگران پراستناد، مقالات منتشرشده در مجلات Nature و Science، تعداد مقالات نمایه‌شده در پایگاه‌های SCIE و SSCI، و عملکرد سرانه نهاد. بیش از ۲۵۰۰ دانشگاه ارزیابی می‌شوند و تنها ۱۰۰۰ مورد برتر منتشر می‌گردد. هاروارد، استنفورد همچنان در صدر هستند و معیارها عمدتاً بر خروجی پژوهشی و تأثیر علمی متمرکزند.
موضع‌گیری‌های سیاسی و روایت رسمی
آلکساندر ووچیچ، رئیس‌جمهور صربستان، این افت را «بسیار بد» و «فاجعه‌بار» ارزیابی کرد و هشدار داد که صدمات اقتصادی بلندمدتی به کشور وارد خواهد ساخت. او تأکید کرد که سرمایه‌گذاران خارجی هنگام تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری در مناطق مختلف صربستان (به‌ویژه اطراف بلگراد، سرِم، جنوب بانات و نیش) به وجود دانشگاه‌های معتبر به‌عنوان تکیه‌گاهی برای تأمین نیروهای متخصص حساب باز می‌کنند. بنابراین افت جایگاه علمی مستقیماً به کاهش سرمایه‌گذاری خارجی، افت ایجاد فرصت‌های شغلی و بروز مشکلات اقتصادی متعدد منجر خواهد شد.
ووچیچ مدیریت دانشگاه‌ها و کنش‌گری‌های سیاسی در محیط‌های آکادمیک را عامل اصلی این عقب‌گرد دانست و ادعا کرد برخی مسئولان و گروه‌های بیرونی اجازه داده‌اند حواشی سیاسی جایگزین کیفیت آموزشی و پژوهشی شود. وی بیانیه‌های مدیریت دانشگاه را مغرورانه و غیرمسئولانه خواند و مدعی شد برخی اساتید بیش از آموزش، درگیر حفظ موقعیت‌های سیاسی خود بوده‌اند. او بر لزوم اجرای اصلاحات ساختاری در آموزش عالی پس از انتخابات پیش‌رو، سیاست‌زدایی از دانشگاه‌ها، احیای معیارهای شایسته‌سالاری و حتی ایجاد رقابت از طریق ورود دانشگاه‌های خارجی تأکید کرد.
جورجه ماتسوت، نخست‌وزیر صربستان (که خود استاد پزشکی و متخصص غدد دانشگاه بلگراد است)، همین روایت را با زبانی رسمی‌تر و آکادمیک‌تر تکرار کرد. او کنشگری و مداخلات سیاسی را عامل اصلی تنزل دانست و تأکید کرد که این مسئله بیش از آنکه به عوامل صرفاً علمی مربوط باشد، نتیجه سیاسی‌شدن فضای دانشگاهی است. ماتسوت مسئولیت اصلی را بر عهده مدیریت و بدنه آکادمیک دانشگاه بلگراد گذاشت که اجازه داده‌اند اهداف و حواشی سیاسی بر اولویت‌های آموزشی و پژوهشی سایه بیندازد. به گفته وی، این تغییر جهت تمرکز، موجب آسیب به خروجی‌های تحقیقاتی، نرخ استنادات و جایگاه بین‌المللی شده است. او بر ضرورت عاجل جداسازی نهادهای دانشگاهی از فعالیت‌های روزمره سیاسی تأکید کرد و از مدیریت خواست با احیای معیارهای سخت‌گیرانه آکادمیک، حمایت از پژوهش‌های پراستناد و اولویت دادن به شایسته‌سالاری، مسیر دانشگاه را اصلاح کند. از نظر او، تنها راه بازگشت به جایگاه شایسته، تمرکز مجدد بر یکپارچگی نهادی، تولیدات علمی و رقابت‌پذیری بین‌المللی است.
ارزیابی
استدلال دولت درباره پیوند میان اعتبار دانشگاه‌ها و جذب سرمایه‌گذاری خارجی منطقی است. شرکت‌های خارجی اغلب به وجود نیروی کار ماهر محلی و اکوسیستم پژوهشی توجه می‌کنند. با این حال، عوامل دیگری مانند ثبات سیاسی، زیرساخت، مشوق‌های مالیاتی و دسترسی به بازار اتحادیه اروپا معمولاً وزن بیشتری دارند و ارتباط مستقیم کوتاه‌مدت بین یک پله افت در شانگهای و کاهش ملموس سرمایه‌گذاری اثبات‌شده نیست.
رتبه‌بندی شانگهای بر داده‌های پژوهشی چندساله متکی است و تأثیر مستقیم و فوری رویدادهایی مانند اعتراضات یا تعطیلی کلاس‌ها بر آن محدود است. نسبت دادن کامل افت به «سیاسی‌شدن اخیر» ساده‌سازی مسئله است. منتقدان دولت و بخشی از جامعه دانشگاهی معتقدند مشکلات ریشه‌ای‌تری مانند کمبود سرمایه‌گذاری پایدار در پژوهش، فشارهای سیاسی بلندمدت و شرایط کار علمی در سال‌های گذشته نقش اصلی را داشته‌اند. در عین حال، نگرانی درباره تأثیر فضای سیاسی پرتنش بر تمرکز پژوهشی و انگیزه محققان مشروع است.
پیامدها
موضع‌گیری‌های هماهنگ ووچیچ و ماتسوت افت رتبه را از یک مسئله آکادمیک به موضوعی ملی، اقتصادی و سیاسی تبدیل کرده و آن را به بحث‌های مربوط به انتخابات و اصلاحات ساختاری پیوند زده است. این روایت رسمی، مسئولیت را عمدتاً بر دوش مدیریت دانشگاه و کنشگری سیاسی می‌گذارد و زمینه را برای مداخلات بعدی آماده می‌کند.
از یک سو، توجه به پیوند میان کیفیت آموزش عالی و توسعه اقتصادی ضروری است و تأکید بر شایسته‌سالاری و تمرکز بر پژوهش پراستناد می‌تواند مفید باشد. از سوی دیگر، استفاده از رتبه‌بندی به‌عنوان ابزار فشار سیاسی خطر تضعیف استقلال آکادمیک و تشدید تنش‌ها را به همراه دارد. موفقیت اصلاحات پیشنهادی به توانایی ایجاد تعادل میان افزایش پاسخگویی، سرمایه‌گذاری واقعی در علم و پژوهش، و حفظ فضای آزاد علمی بستگی خواهد داشت.
نظر شما